- حبیب الله زنجانى، متولد1318خلخال.
- اخذ مدرک لیسانس علوم اجتماعى از دانشگاه تبریز،1349
- اخذ مدرک فوق لیسانس علوم اجتماعى از دانشگاه تهران، 1351- اخذ مدرک دکتراى جمعیت شناسى از دانشگاه پاریس،1974
- عضو هیأت علمى دانشگاه تهران از1352 تا 1364- محقق مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازى و معمارى ایران.
- محقق نمونه وزارت مسکن در سال1383
- انجام دهها طرح تحقیقاتى و تألیف مقالات متعدد.
- عضو انجمن بین المللى مطالعات علمى جمعیت از1976 تاکنون.
- عضو انجمن بین المللى جمعیت شناسان فرانسوى زبان.
- عضو انجمن جمعیت شناسى ایران.
- سردبیر نامه انجمن جمعیت شناسى ایران.
- عضو هیأت تحریریه نشریه اقتصاد ایران.
تألیف کتابهاى:
1- مهاجرت 2- تجلیل جمعیت شناختى 3- گزیده مطالعات جمعیت مجموعه شهرى تهران 4- جمعیت، توسعه و بهداشت بارورى 5- جمعیت و توسعه 6- جمعیت و شهرنشینى در ایران 7- تقویم تاریخى دموگرافیک ایران 8- مشارکت در تدوین «لغت نامه جمعیت شناسى». 9- عضو هیأت مدیره و مشارکت در تهیه کتاب «گیلان».
از جمعیت شناسان شناخته شده و صاحبنظر کشور است، از معلمى و تحصیل در رشته ادبیات به سمت و سوى جمعیت شناسى کشیده شد، در دهه 1360بر ضرورت کنترل جمعیت کشور تأکیدکرد و هم اکنون مدیر مطالعات جمعیت و امور اجتماعى مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازى و معمارى وزارت مسکن و شهرسازى مى باشد.
حبیب الله زنجانى متولد 1318خلخال است؛ متأهل و داراى دو فرزند.
از دوره تحصیل دبیرستان به مطالعه کتاب هاى تاریخى و خصوصاً تاریخ اجتماعى ایران گرایش داشته است و در بین داوطلبان استان هاى غربى کشور که مایل به تحصیل در دانشسراى مقدماتى بوده اند مقام نخست کسب مى کند. از استادان شاخص او این افراد را به یاد مى آورد، فرهنگ (استاد ریاضى)، عبدالعلى کارنگ (استاد ادبیات)، صباح (استاد علوم تربیتى و روانشناسى) و على اکبر شعارى نژاد (علوم تربیتى و روانشناسى).در دوران دبیرستان و دانشسرا به کار در زمینه تهیه روزنامه دیوارى تمایل نشان مى دهد و در دوره دانشسرا هم در تهیه مجله «معلم» نقش داشته است.
از سال1337 تا سال1348 به عنوان معلم در خلخال، تبریز و تهران به تدریس در مقاطع ابتدایى و دبیرستان روى مى آورد و در مقاطعى هم مدیر یا معاون مدرسه بوده است.علاقه به ادامه تحصیل باعث مى شود که در کنکور و آزمون ورودى دانشگاه تبریز شرکت کند. بنابراین در سال 1345در رشته ادبیات دانشگاه مذکور پذیرفته و به مدت یک سال به تحصیل مى پردازد.
در سال1346 بعد از دایر شدن رشته علوم اجتماعى در دانشگاه تبریز و کسب موفقیت در آزمون ورودى، تحصیل در این رشته را آغاز مى کند.
رساله اى هم تحت عنوان «بررسى مسائل نیروى انسانى در شمال آذربایجان» ارائه مى دهد. دراین رساله نحوه اشتغال، تحصیل و کلاً وضعیت نیروى انسانى شاغل به کار را در چهار شهر مرند، اهر، مشکین و مغان موردبررسى قرارمى دهد.
و نتیجه مى گیرد که هرچه به سمت منطقه دشت مغان نزدیکتر شویم فعالیت هاى وابسته به زمین مثل کشاورزى و دامدارى رونق بیشتر مى یابد و در شهرهاى مرند و اهر فعالیت هاى خدماتى _ صنعتى (صنایع کوچک و قالیبافى) رواج بیشترى پیدا مى کند و متوجه مى شود که میزان اشتغال به کار در مرند و اهر بالاتر از دو شهر دیگر است.
در پایان نامه فوق لیسانس در صدد برمى آید مهاجرت و روشهاى بررسى آن را مورد بحث و تجزیه و تحلیل قرار دهد.
در جریان تهیه این پایان نامه با روشهاى تحلیل مسائل اجتماعى آشنایى پیدامى کند. مهاجرت هم به عنوان یکى از موضوعات مشترک درحوزه هاى اقتصاد و جمعیت شناسى است و او به معرفى روشهاى تحلیل مهاجرت مى پردازد. روشهایى که برپایه آمارهاى حاصله از سرشمارى کاربرد پیدامى کنند.
از جمله روشهاى بررسى مهاجرت، بر حسب محل تولد و اقامت است. روشهاى دیگر نیز شامل بررسى مهاجرت هاى «پیش نگر» و «پس نگر»است. در روش پس نگر با بررسى وضع موجود مى توان گذشته و ترکیب جمعیتى، ساختار شغلى و اجتماعى و اثرگذارى مهاجرت را ارزیابى کرد.
در پیش نگر، روند گذشته تا به امروز موردتحلیل قرارگرفته و درمورد آینده ارزیابى هاى خاصى صورت مى گیرد.
روشهاى دیگرى هم مطرح شده که به بررسى مهاجرت را از نقطه نظرهاى اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى و تفاوت مهاجران ازنظر اشتغال، وضع سواد و درآمد مى پردازد.
در حال حاضر هم روشهاى قدیمى بازنگرى شده و به صورت نرم افزار ارائه شده اند.
ازجمله استادانى که از آنها به نیکى یاد مى کند دکتر فرید (استاد جغرافیاى انسانى)، دکتر ترابى (استاد جامعه شناسى)، مرحوم شکوهى (استاد درس برنامه ریزى)، و رحیمى موقر (استاد جامعه شناس و مدیرگروه) هستند و در دوره فوق لیسانس هم استادانى برجسته ازجمله دکتر غلامحسین صدیقى (مدیرگروه جامعه شناسى)، دکتر امانى (استاد جمعیت شناسى)، دکتر فیروز توفیق (استاد روشهاى تحقیق و پیشنهادى جامعه شناسى)، دکتر نظامى (استاد جامعه شناسى معرفتى) و دکتر روح الامینى (استاد مردم شناسى) داشته است که هریک در حوزه هاى علوم اجتماعى صاحب آوازه و اعتبار بوده و یا همچنان هستند.
قبل از عزیمت به پاریس در مرکز مطالعات و تحقیقات اجتماعى دانشگاه تهران به عنوان پژوهشگر به کار مى پردازد و درزمینه «مسکن»، «مهاجرت هاى داخلى در ایران»، «سالخوردگى جمعیت» و «جمعیت شناسى تطبیقى در ایران و جهان» تحقیقاتى به انجام مى رساند.یکى از فعالیت هایى که در این زمینه پیگیرى مى کند مسأله پیران و سالخوردگى جمعیت است.
«مسأله پیران و سالخوردگى جمعیت از روزى آغاز مى شود که موالید را کنترل کنیم. با چنین کنترلى، سالخوردگى شروع مى شود و نسبت افراد سالخورده به کل جمعیت افزایش پیدامى کند.»
تز دکترایش را نیز درمورد سالخوردگى جمعیت و پیامدهاى اقتصادى و اجتماعى آن در ایران مى نویسد. با توصیه پروفسور النجیرالد _ استاد مشاورش _ به این کار اقدام مى کند و در پاریس از اطلاعات موجود در زمینه ترکیب جمعیتى کشورهاى اروپایى استفاده مى کند.
استاد مشاور او معاون دانشگاه سوربن و مدیریکى از بخشهاى مرکز مطالعات و تحقیقات جمعیت شناسى پاریس بوده است و زنجانى یک دوره عالى امور و مسائل اجتماعى را در مرکز بین المللى مطالعات علوم ادارى پاریس مى گذراند و دیپلم عالى مرکز را هم دریافت مى کند.
در تزش نتیجه مى گیرد: اگر کنترل موالید و مخصوصاً در کشورهاى جهان سومى استمرار پیداکند در یک دوره 30-40ساله جامعه با آثار سالخوردگى جمعیت مواجه مى شود و در یک دوره 60-50 ساله شدیداً آثار سالخوردگى جمعیت ملموس مى شود.
دومین نکته این است که در این نوع کشورها با کنترل جمعیت میزان امید به زندگى افزایش مى یابد. بنابراین جامعه هم دچار سالخوردگى جمعیت مى شود و در یک زمان هم مسائل جوانى جمعیت ظاهر مى شوند.
از دید زنجانى ممکن است در یک جامعه تفاوت نگرش هاى نسلى آشکار شود و در حالت تشدیدیافته تضاد نسلى به وجود آید.
یعنى وضعیتى که نسل جوان نمى تواند به راحتى نسل سالخورده را تحمل کند و ارزشهاى جوانان هم براى بزرگسالان قابل هضم نیست.
ازدواج و اشتغال مهمترین مسائل جوانان و نسل جوان و ازسوى دیگر گذران اوقات فراغت، تأمین معاش و بهداشت و تأمین نیازهاى ضرورى افراد پیر همچون نیاز به سمعک، عصا و تحت پوشش خدمات درمانى بودن از مسائل افراد سالخورده است.
مى گوید اگر ما امروزه مسائل جوانان که اشتغال، ازدواج، مسکن و مواردى از این قبیل است را حل کنیم در آینده فقط مشکلات افراد سالخورده را داریم.
در غیر این صورت در آینده، جامعه هم مسائل و مشکلات جوانان و هم مسائل افراد سالخورده را با هم تجربه خواهدکرد و مشکلات اجتماعى تشدید مى شود.
در فرانسه کوشیده بود که نقاط ضعف و قوت فرانسویان را درک کند.
«جامعه اى را دیدم که به تدریج، انزواى اجتماعى قدرت مى گیرد، همبستگى هاى اجتماعى از بین رفته و همبستگى هاى قانونى، صنفى و شغلى جایگزین آن مى شود.»
تحلیل زنجانى از ناآرامى هاى اخیر فرانسه چیست؟ او معتقداست که فرانسه نتوانسته پیوندهاى لازم را بین مهاجران و جامعه فرانسه ایجاد کند. به همین دلیل اقوام و گروههاى اجتماعى مهاجر با خواسته هاى مختلف در بطن جامعه وجوددارند و از آنجا که نابرابرى هاى متنوع درجامعه وجوددارد، لذا مهاجرت همچنان مهاجر و بومى نیز همچنان بومى باقى مانده است.
زنجانى بعد از بازگشت به کشور هم، مدتى مدیربخش مطالعات جمعیت و معاون و سپس سرپرست مؤسسه تحقیقات اجتماعى دانشگاه تهران مى شود، مدتى هم به عنوان مدیرگروه آموزش جمعیت شناسى، معاون دانشکده و سرپرست دانشکده علوم اجتماعى تهران فعالیت هاى علمى و آکادمیک اش را تداوم مى بخشد.
درسال1364بازنشسته مى شود و هم اکنون مدیر مطالعات جمعیت و اموراجتماعى مرکز مطالعات و تحقیقات و شهرسازى و معمارى وزارت مسکن و شهرسازى است. مطالعات و پروژه هاى تحقیقاتى خاصى را هم دنبال مى کنند.
ازجمله طرح فرادست مى باشد که جایگاه تهران به عنوان شهرى جهانى را بررسى کرده و به بررسى مشکلات اساسى موجود در آن و ازجمله اشتغال مى پردازد که یافته هاى آن در تهیه طرح جامع مورداستفاده قرارخواهدگرفت.
در طرح مطالعاتى منطقه البرزجنوبى هم قصد دارد مطالعه جمعیت شناسى6استان تهران، سمنان، قم، قزوین، زنجان و مرکزى را بررسى نماید و تحولات جمعیتى این مناطق را تا سال 1400 شمسى معین سازد.
زنجانى در نظریه جدید تحلیل مهاجرت داخلى، به تحلیل جمعیت شناختى و مهاجرت پرداخته و تأکید بر تعلیق فرد به نسل، زمان وقوع واقعه یعنى مهاجرت، تغییر و تحول سنى و جنسى را به صورت مدل درآورده و ارائه کرده است.
تخصص و مهارت او در حوزه هاى مسکن، مهاجرت و تحلیل جمعیت ایران است.
از دید زنجانى، مهاجرت به خارج از کشور الزاماً پدیده اى مخرب و زیانبار نیست. چون این نوع مهاجرت مى تواند سطح دانش و آگاهى ایرانیان را ارتقا دهد ولى باید سازوکارى فراهم آورد که امکان بازگشت مهاجران به داخل ایران را عملى سازد و آنها از نیروى خود درجهت بهروزى و توسعه کشور استفاده کنند.
به اعتقاد زنجانى، جمعیت شناسى دانشى نو برپایه اندیشه هاى کهن است و به مطالعه جمعیت انسانى مى پردازد. این مطالعه در سرزمین اصلى تعداد جمعیت، ساخت و توزیع جمعیت و تغییر و تحول آن دنبال مى شود و سرانجام در برنامه هاى اقتصادى و اجتماعى از این دانش کاربردى استفاده به عمل مى آید.
از دید او، شناخت جمعیت مهمترین ابزار برنامه ریزى است و بدون این ابزار برنامه هاى توسعه موفقیت لازم را نخواهند داشت.
جمعیت شناسى داراى رویکردهاى «محض»، «کاربردى»، «اقتصادى» و «اجتماعى» است که در همه این رویکردها از دیدگاه جمعیت شناسى به موضوعات اقتصادى، مهاجرت، تأهل و مسائلى از این قبیل مى پردازند.
در سال1367درمعیت «کازرونى» وزیر مسکن وقت درجلسه هیأت دولت حضور پیدامى کند و توضیح مى دهد اگر کنترل موالید در ایران به اجرا درنیاید جمعیت کشور در سال 1400شمسى به 130میلیون نفر خواهدرسید و درآن حالت کیفیت و سطح زندگى افراد کاهش خواهدداشت و اگر کنترل موالیدى پویا صورت بگیرد جمعیت کشور در حد 100میلیون نفر یا کمتر خواهدشد.
او با توجه به زاد و ولد 16میلیون نفر در سالهاى 65-1355 به این نتیجه گیرى رسیده بود و بعد از این توصیه ها برنامه کنترل جمعیت در کشور ما به اجرا درآمد.
او معتقداست درحال حاضر در برخى از استان هاى کشور همچنان باید سیاست کنترل موالید با جدیت دنبال شود ولى در 16 استان کشور باتوجه به تعمیم سواد و ارتقاى سطح سواد زنان و ارتقاى آگاهى افراد و خصوصاً زنان دیگر نیازى به تداوم سختگیرانه آن سیاست ها نیست. زنجانى آثارى در زمینه «روشهاى پیشرفته جمعیت شناسى» و «مسائل اقتصادى و اجتماعى جمعیت» در دست تألیف دارد و عضو ستاد سرشمارى کشور است که در آبان ماه سال 1384 این ستاد باید سرشمارى کشور را مدیریت کرده و به اجرا درآورد.وى معتقداست که جامعه درحال گذار ما توقعات انباشته شده از گذشته دارد که برآورده نشده و دولت در صورتى قادر به پاسخگویى خواهدبود که از دیدگاههاى علمى بهره بگیرد و بر این باور است که مقطع کنونى «دوران طلایى تحول جمعیت ایران» مى باشد و اگر مسؤولان کشور از نیروى انسانى موجود استفاده صحیح را به عمل بیاورند کشور ما به سمت توسعه سوق داده مى شود وگرنه در 20 سال آینده مشکلات کشور شدت پیدامى کند و او امیدوار است که کشور ما با توانمندى هایى که دارد روزبه روز به سمت بهبود بیشتر حرکت کند.