ضرورت و اهمیت وحدت
وحدت به معنا و مفهوم یکتایی و یگانگی است. این اصطلاح در زبان فارسی به ویژه در حوزه سیاسی به معنای اتحاد و همبستگی اجتماعی میان ملت، امت و شهروندان جامعه و یا کشور و یا کشورها و جوامع به کار میرود. از این رو هرگاه سخن از وحدت در حوزه علوم سیاسی و اجتماعی به کار میرود به معنای اتحاد است.
در تصور آغازین، اتحاد میان چیزها میتواند به دو شکل حقیقی و مجازی تحقق یابد. اتحاد حقیقی به معنای تبدیل شدن دو چیز به یک چیز است که در عمل امر محال و مستحیل میباشد؛ زیرا دو چیز نمیتواند در خارج به طور حقیقی به یک چیز تبدیل گردد. بنابراین مراد از اتحاد در همه حوزهها و همچنین حوزه علوم سیاسی و اجتماعی اتحاد مجازی میباشد که میتواند به دو شکل اتحاد انضمامی که محصول سومی را پدید میآورد، نظیر آمیختن آب با خاک که گل را پدید میآورد و یا اتحاد صوری که چیزی بدون ممزوج شدن با چیز دیگر به صورت و شکل جدیدی به خود گیرد مانند تبدیل شدن آب به بخار بر اثر حرارت تحقق یابد.
به نظر میرسد که اتحاد در حوزه علوم سیاسی به معنای یگانه شدن دو یا چند کشور و پذیرش نظام سیاسی، نظامی، اقتصادی واحد و یگانه است که در پی آن، به همه آنها یک امت و ملت و یا کشور اطلاق میشود. (المعجم الوسیط ج 1 ص 1017 و دایره المعارف بستانی ج 2 ص 440)
با توجه به تعریف پیش گفته میتوان به این نکته توجه داد که اتحاد میبایست در روشها و اهداف تحقق یابد. به این معنا که افراد جامعه و یا کشور و یا جوامع و کشورها با انتخاب روشی واحد و یکسان و اهدافی یگانه میکوشند در کنار هم قرار گرفته و با ایجاد همبستگی در راه رسیدن به آن تلاش و کوشش نمایند.
از آن جایی که قرآن به مسئله امتسازی توجه خاصی مبذول میدارد میتوان گفت که به مسئله اتحاد از دیدگاه سیاسی و اجتماعی نیز توجه ویژهای دارد. امت در مفهوم قرآنی و کاربردهای آن مردمان با هدف و اعتقاد یگانه هستند. بنابراین میتوان گفت که مؤلفههای کلیدی و اساسی اتحاد و امت آنچنان به هم نزدیک است که مصادیق آنها نیز یگانه خواهد بود هر چند که از نظر مفهومی دوگانه میباشند. به این معنا که مصداق امت و اتحاد اجتماعی و سیاسی، جامعهای با هدف و اعتقادات واحد و یگانه است.
قرآن افزون بر این که به مسئله اتحاد از دیدگاه اجتماعی آن نگریسته و بر اهمیت آن میان انسانها و ادیان توحیدی و مومنان واقعی تأکید کرده است، پیوندها و همبستگی امت اسلام و مومنان را نوعی تصرف الهی برمیشمارد. بنابراین اتحاد در کاربردهای قرآنی از چنان جایگاه خاص و ویژهای برخوردار است که از آن به عنوان نعمت خاص یاد کرده و خداوند را در ایجاد آن به طور مستقیم دخیل میداند.
جایگاه اتحاد از نظر قرآن
قرآن در بیان ارزش و جایگاه اتحاد افزون بر آن که از اتحاد به عنوان نعمت بزرگی قابل اهتمام و یادکردنی سخن میگوید، از مومنان میخواهد تا با یادکرد دوران تلخ تفرقه و آشوب در حفظ اتحاد بکوشند؛ زیرا اتحاد میان امت مومن، اتحادی است که به خواسته خداوند شکل گرفته و تحقق یافته است: واذکروا نعمت الله علیکم اذکنتم اعداء فالف بین قلوبکم فاصحبتم بنعمته اخوانا و کنتم علی شفا حفره من النار فانقذکم منها (آل عمران آیه 103)
آیه شریفه تبیین میکند که وجود اختلاف میان امت و جامعه به گونهای بوده است که آنان را در خطر نابودی و نیستی قرار میداد. هر چند که آیه به صراحت به مسئله رهایی از دوزخ به سبب گمراهی آنان اشاره دارد ولی با توجه به این که قرآن در آیه به مسئله دشمنی میان مردمان اشاره میکند میتوان دریافت که دشمنی و اختلافات موجود در میان مردم موجب میشد که آنان نتوانند حتی در این جهان از آثار و برکات اتحاد بهرهمند شوند، زیرا اختلاف در عقیده و تفاوت روشها و اهداف میان مردمان یک جامعه موجب میشود که هر یک بر پایه منافع و مصالح شخصی و یا گروهی حرکت کرده و برای دستیابی به آن به دیگری ظلم و ستم روا دارد. این گونه است که تفاوت عقاید و روشها و اهداف موجب میشود تا هر یک به سویی رفته و جامعه فرو پاشد و برخلاف اهداف ایجادی جامعه هر یک به سوی هدفی و مقصدی با روشی حرکت کرده و تضادها و اختلاف افزایش یافته و در نهایت جامعه نیست و نابود گردد و فرصتها و امکانات به جای آن که صرف آسایش و آرامش افراد جامعه شود، در نابودی و نیستی یک دیگر هزینه و صرف گردد.
در بینش و نگرش قرآنی اتحاد انسانها از چنان جایگاه و ارزش خاص و مطلوبیت ویژهای برخوردار میباشد که قرآن در 5 آیه به صراحت این نکته را مورد توجه قرار میدهد که اگر مصلحت ایجاب میکرد، خداوند با اراده تکوینی خود، همه مردم را یک پارچه و یک امت قرار میداد. (مائده آیه 48؛ انعام آیه35؛ هود آیه 118؛ نحل آیه 16؛ شوری آیه 8)
از آیه 35 سوره انعام که میفرماید: و لو شاءالله لجمعهم علی الهدی؛ اگر خدا میخواست شما را بر هدایت گرد میآورد، بر میآید که مقصود از امت واحد که مطلوب و مقصود راهبردهای سیاسی اسلام است، همان یک پارچگی و یگانگی در پذیرش دین الهی به عنوان هدف و روش واحد میان انسانهاست.
اما چرا خداوند برخلاف این جایگاه و ارزش و اعتبار وحدت و اتحاد انسانی در روش و هدف (دین) و ایجاد امت واحد و یگانه در میان انسانها و بشریت، اجازه اختلاف داده است به گونه ای که هر یک روش و شیوه و هدف خاصی را در پیش گرفتهاند، مصلحتی فراتر از اتحاد و ایجاد امت واحد بوده است. خداوند در آیه 48 سوره مائده در تبیین و تحلیل این مطلب میفرماید: و لو شاء لجعلکم امه واحده و لکن لیبلوکم فی ما اتیکم؛ اگر خدا میخواست شما را به صورت یک امت واحد قرار میداد و به حکم جعل تکوینی این گونه میآفرید ولی خداوند خواست تا شما را در آن چه به شما میدهد بیازماید.
در این آیه به خوبی و روشنی تحلیل و تبیین شده است که مصلحتی که مانع تحقق این اراده تکوینی الهی شده، ابتلا و آزمایش مردم با برخورداری از اصل اختیار بوده است.
بنابراین میتوان گفت همان گونه که خداوند میتوانست همگان را اهل توحید و هدایت قرار دهد و به جعل تکوینی آنان را مومن بیافریند ولی اجازه داده است تا هر کس راه رشد و ضلالت را خویش انتخاب کرده و بر اصل اختیار و آزادی راه خویش را برگزیند هم چنین در حوزه اتحاد این گونه عمل کرده است تا هر کس راه خویش را برگزیند و با اصل اختیار امت واحد را شکل بخشد بیآن که جعل تکوینی و یا اکراه و اجباری صورت گیرد.
آثار اتحاد
قرآن برای این که مردمان را به هدایت تشویق کند تا آنان به اختیار خویش راه حق را برگزیند و از ضلالت و گمراهی بپرهیزند، به آثار و پیامدهای هدایت اشاره میکند. در مساله اتحاد اجتماعی و سیاسی نیز قرآن این گونه عمل میکند و از مردمان میخواهد که با توجه به آثار و پیامدهایی که اتحاد برای آنان در دنیا و آخرت و در امور مادی و معنوی دارد، خود اتحاد را بر اختلاف ترجیح داده و برای دست یابی به این آثار به عوامل اتحاد آفرین چنگ زده و از عوامل اختلاف و یا موانع اتحاد دوری ورزند.
قرآن برای اتحاد آثار چندی برمیشمارد که میتوان گفت که از مهمترین و شاخصهترین عناصر زندگی بشر میباشد. به این معنا که انسان این آثار را به عنوان مهمترین و راهبردیترین عناصر در حوزه زندگی خویش تشخیص داده و خواهان دستیابی به آن است.
از جمله این اهداف و عناصر که از دغدغههای همیشگی بشر میباشد میتوان به امنیت و آرامش اجتماعی و سیاسی اشاره کرد. قرآن تبیین میکند که مهمترین دستاورد اتحاد هر جامعهای در همه انواع آن، حفظ صلح و آرامش و امنیت و دور ماندن از جنگ و خونریزی و جدایی و تفرقه است؛ زیرا اتحاد در جامعه جهانی، حس نوع دوستی و هم کاری متقابل را تقویت میکند و همه فتنههای اجتماعی را که از برتری جویی نژادی ناشی و سرچشمه میگیرد، از میان میبرد؛ چنان که اتحاد پیروان ادیان آسمانی، از تنش میان آنان کاسته و اتحاد میان مومنان، زمینه هر گونه تنش و درگیری را کاهش میدهد.
قرآن از تفرقه به کرانههای گودال آتش جنگ یاد میکند (المیزان ج 3 ص 371) که اتحاد و الفت میان مومنان خطر فرو افتادن در چنین گودالی را برطرف میسازد. (ال عمران آیه 103)
در تحلیل قرآنی چند دستگی مردم و تفرقه میان ایشان هم سنگ جنگ و خونریزی میان آنان دانسته شده است: او یلبسکم شیعا و یذیق بعضکم باس بعض؛ یا جامه تفرقه و گروه گروه شدن را بر تن ایشان میکند و مزه تلخ جنگ را به ایشان میچشاند. (انعام آیه 65) سبب این که تفرقه را هم سنگ جنگ دانسته آن است که هر کس روشی را در پیش میگیرد و هدفی را اختیار میکند که با روش و اهداف گروه دیگر مخالف است و هنگام تضاد روشی و هدفی میان دو گروه هر یک میکوشد تا روش و هدف خویش را چیره سازد و این گونه است که تضاد منافع و مصالح موجب میشود تا رو در روی یک دیگر قرار گیرند و به جان هم افتند و مزه تلخ جنگ و خونریزی را بچشند.
اینگونه است که در تحلیل قرآنی دستیابی به مهمترین دغدغه بشر یعنی سعادت (آرامش و آسایش) از راه اتحاد امکانپذیر است و جامعه زمانی به آن دست مییابد که از تفرقه دست بشوید و با کنار گذاشتن اختلافات جزیی روشها و اهداف خویش را هماهنگ سازد.
از دیگر آثاری که قرآن برای اتحاد بر میشمارد استواری و حفظ هیمنت و استحکام جامعه است. هنگامیکه جامعه از اختلاف دست بردارد و تنازع را به کناری نهد، دلها به هم نزدیک شده و صفوف آنان منسجم و مستحکم میگردد به گونهای خللی در میان نیست تا دشمن از راه آن نفوذ کرده و به جامعه ضربه زند. قرآن با اشاره به آثار اختلاف در میان مردمان میفرماید: ولا تنازعوا فتفشلوا (انفال آیه 46) با یک دیگر به تنازع و درگیری نپردازند تا شکست بخورید.
در این تحلیل علت و سبب شکست جامعه وجود اختلافات و درگیریها دانسته شده است. جامعهای که از درگیری و اختلافات رنج میبرد صفوف منسجم خود را از دست میدهد و هر کس راه و روش و هدفی را بر میگزیند و این گونه است که جمع ایشان متفرق شده و در برابر دشمن سست و زبون میگردند و در نهایت شکست خورده و از هم میپاشد. بنابر این میتوان به حکم مفهوم مخالف دانست که اتحاد عامل انسجام و توحید صفوف و در نتیجه پیروزی است.
قرآن با اشاره به این که خداوند مومنان متحد در صف واحد و یگانه را دوست میدارد ـ زیرا در کنار هم بنیاد مستحکم و استواری را تشکیل میدهند ـ امت را برای ایجاد اتحاد تشویق و ترغیب مینماید. (صف آیه 4)
به هر حال اتحاد و همبستگی میان مسلمانان و مومنان باعث استواری و استحکام صفوف ایشان و تشکیل بنیان مرصوصی میشود که دشمن نمیتواند در آن نفوذ کند و ایشان را شکست دهد.
این گونه است که قدرت و هیمنه امت اسلام و دولت اسلامی حفظ شده و مسلمانان از آثار قدرت و سلطه بهرهمند میشوند.
قرآن با اشاره به این اثر اتحاد بیان میدارد که مسلمانان برای این که از قدرت و هیمنه برخوردار باشند باید ابزارهای قدرت خویش را افزایش دهند. (انفال آیه 60) و با اتحاد و یگانگی و پرهیز از هرگونه نزاع و درگیری بکوشند تا قدرت خویش را حفظ کنند؛ زیرا هرگونه منازعه و درگیری میان امت موجب میشود تا شکست خورده و ترس از دل دشمنان بیرون رفته و آنان را چون باد تند پاییزی برداشته و پراکنده سازد. (انفال آیه 46).
به هر حال رشد اقتصادی و شکوفایی مادی و معنوی بشر و دستیابی به سعادت دنیا و آخرت که در دو مفهوم آسایش و آرامش تحقق مییابد تنها زمانی ممکن و شدنی است که جامعه از اتحاد برخوردار باشد و مردمان آن با همدلی و همرهی و همرایی با روش و هدف مشخص و واحد بکوشند تا به آن برسند.
عوامل اتحاد
قرآن برای دستیابی به اتحاد، به اموری اشاره میکند که میتوان از آنها به عنوان عوامل بیرونی و درونی اتحاد یاد کرد.
از آن جایی که روش و هدف واحد به عنوان اصلیترین مولفههای اتحاد و اتفاق مطرح میباشد و امت بیآن، تحقق وجودی نمییابد، قرآن مسئله پذیرش کامل دین اسلام را به عنوان مهمترین عامل اتحاد برمیشمارد؛ زیرا با انتخاب دین اسلام اتحاد روشی و هدفی کامل میان مجموعهای که قرآن از آن به عنوان امت اسلام یاد میکند تحقق مییابد. (بقره آیه 208)
تأکید قرآن بر پذیرش کامل و بیهیچ کم و کاستی (مجمع البیان ج1 ص536) که در آیه 208 سوره بقره به آن اشاره شده است به این معناست که ایمان به بخشی از دین و فروگذاری بخشی دیگر به مثابه اختلاف و دامن زدن به آن است که نمیتواند عاملی برای اتحاد شمرده شود؛ به ویژه آن که بسیاری از اختلافات در جوامع به جهت پذیرش ناقص دین و مکتبی پدید میآید از این روست که قرآن پذیرش ناقص دین را مذموم دانسته و از آن انتقاد کرده و بر چنین روشی وعده عذاب میدهد. (حجر آیه91)
از نظر قرآن مهمترین عامل ره یافت اختلاف در میان ادیان و جوامع دینی بلکه انسانها، عدم پذیرش کامل دین است (آل عمران آیه 105)
قرآن از عدم پیراستگی درونی انسانها به عنوان مانع مهم اتحاد نام میبرد و از مردمان میخواهد تا با تزکیه نفس و پیروی اصول تقوا و تقویت هنجارهای اجتماعی اتحاد را در جامعه گسترش دهند؛ زیرا وجود خصلتهایی چون حسادت، تکبر، کینهورزی، لجاجت، شهرتطلبی، دنیاپرستی و هنجارهای ناپسندی چون غیبت و تهمت میتواند عامل مهمی در ایجاد اختلاف و تفرقه میان مردمان باشد. برای رهایی از خصلتهای نادرست اخلاقی و هنجاری تأکید بر تزکیه و اصول اخلاقی و هنجاری به معنای ایجاد اتحاد در میان جامعه است. به ویژه آن که دشمن بیرونی چون شیطان با القائات خویش میکوشد تا از این راه میان مردم تنازع و درگیری و کینه ایجاد کند و همدلی و همرایی را از میان ایشان بردارد (مائده آیه 91 و بقره آیه 208 و اعراف آیه 38)
تأکید قرآن بر احسان و نیکوکاری و انفاق و دیگر رفتارهای پسندیده و معروف به عنوان تأکید بر عوامل اتحاد است، زیرا افرادی که در حق دیگری نیکی کرده و از مال و جان خویش میگذرند و به نیازمندان و مستمندان کمک میکنند، بستر و زمینه مناسبی برای اتحاد و همدلی فراهم میسازند.
البته قرآن به این مسئله اشاره میکند که دشمن درون و بیرون از جنی و انسی بیکار نمینشیند و میکوشند تا با بهرهگیری از نقاط ضعف و مشکلات و دشواریهای پیش آمده تخم عناد و دشمنی را در میان جامعه بپراکند و مردمان را به تنازع و درگیری بکشانند. دشمنان با آن که درمیان خود دارای اختلاف بسیاری به جهت تضاد روشی و هدفی و منافعی هستند ولی در برابر مؤمنان متحد میشوند و دسته جمعی میکوشند تا اسباب شکست و نابودی مومنان را فراهم آورند و از این روست که به عنوان مانعی مهم در سر راه اتحاد امت اسلامی مطرح میشوند (توبه آیه 36 و 67 و 71)
راهکارهای اتحاد
برای دستیابی به اتحاد قرآن راهکارهایی عملی نیز نشان میدهد که میتوان به اموری چون توجه به نقاط مشترک (حج آیه 5 و حجرات آیه 13 و آل عمران آیه 64) و چنگ زدن به ریسمان الهی (آل عمران آیه 103) که مصداق آن قرآن و پیامبر(ص) و امامان(ع) و سنتهای ایشان است اشاره کرد.
قرآن اعتصام و چنگ زدن به ریسمان الهی را عامل مهمی برای رهایی از تفرقه و ایجاد اتحاد بر میشمارد؛ زیرا قرآن موجب میشود تا وحدت روشی و هدفی درمیان گروه معتقد به آن پدید آید.
از آن جایی که بشر در هر حال حتی اگر به قرآن تمسک جوید و راه و روش آن را ملاک و معیار قرار دهد و با اختلافاتی در حوزه تفسیری مواجه و روبهرو میشود، قرآن از مردمان خواسته در صورت ایجاد و بروز هرگونه اختلاف و نزاعی میبایست به پیامبر(ص) و اولوالامر (اهل بیت) مراجعه شود تا وی به عنوان مفسر و مبین به تفسیر راه و روش و هدف بپردازد. (نساء آیه 59 و 83)
به نظر قرآن نظارت و کنترل همگانی که از آن به امر به معروف و نهی از منکر یاد میکند خود راهکاری مهم برای رهایی از اختلافات جزیی و خروج از راه و روش قرآنی است و بازگشت به روش و هدف درست است. (آل عمران آیه 104 و 105) چنان که مراعات حقوق دیگری که به عنوان حقوق برادری ایمانی از آن یاد میشود از مهمترین راهکارها برای جلوگیری از اختلاف و یا تشدید آن میباشد و اتحاد را درمیان مردمان گسترش میدهد. (حجرات آیه 11 و 12)