علیاکبر اعتمادی
سران 53 کشور آفریقایی در حالی دیروز در غنا گردهم آمدند که بحرانهای داخلی، فقر، عدم تحقق وعدههای خارجی، ناآرامیهای سومالی و سودان، بررسی طرح آمریکا برای ایجاد پایگاه نظامی در یکی از کشورهای آفریقایی، چگونگی حضور در معادلات جهانی با نام اتحادیهای واحد، مقابله با زیادهخواهی غرب و ... محور اصلی مذاکرات را تشکیل میداد. نکته مهم در تحولات قاره آفریقا و نشست مذکور را تاکید سران آفریقا بر تشکیل اتحادیهای واحد همچون اتحادیه اروپا تشکیل میدهد که سبب شده تا تمام کشورها در نقطهای واحد قرار گیرند. هر چند که برای تحقق مهم چالشهایی بسیاری از جمله برخی اختلاف مواضع وجود دارد اما دلایل این رویکرد و اهمیت آن از چند بعد قابل بررسی است.
1- در مقطعی که جهان در حال صنعتی شدن میباشند، قاره آفریقا جز تعداد محدودی از کشورها همچنان عقبمانده نگاه داشته شده است. در شرایطی که کشورهای صنعتی بویژه اعضای جی 8 حاضر به اجرای تهداتشان در قبال توسعه آفریقا نمیباشند تنها راهکار این کشورها برای پایان دادن به فقر، چالشهای اقتصادی، توسعه فنی و عمرانی، تشکیل اتحادیه واحد و تقسیم امکانات برای انجام این مهم است.
2- تاریخ آفریقا این حقیقت را آشکار میکند که جنگهای داخلی و بحرانهای انسانی ابزاری برای سلطه استعمارگران بر کشورهای آفریقایی بودهاند. در مقطع کنونی نیز بحران داخلی سودان و اشغال سومالی به دست نیروهای اتیوپی و آمریکایی به بهانهای برای تشدید این سیاست مبدل شدهاند. تشکیل اتحادیه واحد آفریقایی با داشتن نیروهای حافظ صلح مستقل میتواند ضمن حل این بحرانها، مانع از حضور بیگانگان در این قاره گردد. مهمترین نتیجه این امر حل بحرانها به دست آفریقاییها، جلوگیری از حضور نظامی غرب و عدم تشکیل پایگاه نظامی آمریکا به بهانههای امنیتی است که خواست تمام کشورهای آفریقایی است.
3- قاره آفریقا با وجود 53 کشور با منابع اقتصادی و انسانی میتواند به عنوان قطبی بزرگ در معادلات جهانی ایفای نقش نماید. در شرایطی که قدرتهای منطقهای مانند اتحادیه اروپا، شرق آسیا، آمریکای لاتین، اکنون به عنوان بازیگران بزرگ عرصه بینالملل فعالیت میکنند کشورهای آفریقایی نیز میتوانند با تکیه بر اتحادیه آفریقایی به این مهم دست یابند. حضور فعال در تصمیمگیریهای سازمان ملل، داشتن عضو دائم در شورای امنیت، فعالیت در قالب طرحهای نظامی و امنیتی سازمان ملل، ابزاری خواهد بود که اولا ارتقای جایگاه سیاسی آفریقا را در پی دارد ثانیا مانع از تصویب و اجرای تصمیمات استعمارگرایانه قدرتهای بزرگ میشود. چنانکه امروز در قبال سودان، سومالی و بسیاری از کشورهای آفریقایی به دلیل عدم حضور نمایندهای از آفریقا در شورای امنیت، قدرتهای بزرگ تصمیمگیریهای یک جانبهای اتخاذ میکنند که صرفا برای اجرای اهداف توسعهطلبانه است. ثالثا بهرهگیری از این حضور در کسب حمایتهای جهانی برای توسعه صنعتی و اقتصادی رابعا اعمال فشار بر قدرتهای بزرگ بویژه سران جی 8 برای اجرای تعهداتشان به آفریقا خامسا کسب مناطق نفوذ در عرصه جهان که پیامدهای مثبت اقتصادی و سیاسی برای آنها به همراه دارد و ... از جمله پیامدهای حضور کشورهای آفریقایی در معادلات جهانی بر اساس اصل اتحاد همه جانبه است. با تمام این تفاسیر هر چند که کشورهای آفریقایی بر اتحاد فراگیر و همه جانبه تاکید دارند و در نشست غنا نیز به توافقاتی دست یافتند اما برای انجام این مهم موانعی وجود دارد که در صورت مقابله با آن میتوانند اهداف خود را محقق سازند. ساختارهای قبیلهای و عدم یکسانی بافت جمعیتی کشورها، ناهماهنگی و اختلاف در توسعه یافتگی که برخی را در جمع نیمه صنعتی و بسیاری را در بخش توسعه نیافته قرار داده است، تلاشهای استعمارگونه غرب و بعضا رژیم صهیونیستی که برای حفظ منافع اقتصادی و سیاسی با جنگ و عدم اجرای تعهدات انسانی و اقتصادی به اعمال فشار بر آفریقا میپردازند، عدم فعالیتهای سازمانهای جهانی برای حل بحرانهای قاره، وجود دیدگاههای مختلف در میان کشورهای آفریقایی در زمینه تعامل با دنیای خارج که برخی از آنها را وابسته به قدرتهای بزرگ ساخته است و ... از موانعی هستند که بر سر راه اتحاد آفریقا قرار دارند. با این وجود نشست غنا را میتوان آغازی مهم برای گرایش 53 کشور آفریقایی جهت تشکیل اتحادیه آفریقایی ارزیابی کرد که در صورت هدایت صحیح میتواند در آینده نتایج مثبتی به همراه داشته باشد هر چند که غرب با مداخلات خود برای عدم اجرای آن فعالیت میکند.