دکتر شهیدی مؤدب
@ yahoo.com Shahidi ۲۰۴
روز جمعه 12 مرداد متن 22 صفحهای موافقتنامه همکاریهای هستهای غیرنظامی آمریکا و هند منتشر شد. امضای این سند که به موافقتنامه 123 مشهور شده از دو جنبه حائز اهمیت است.
نخست اینکه پس از سه دهه هندوستان این امکان را مییابد که از فنآوری بالای ساخت راکتور آمریکا بهرهمند گردد و گام مهمی در تأمین نیاز روزافزون خود به انرژی را بردارد دوم اینکه آمریکا وارد بازار پرجاذبه تولید برق هندوستان میشود. بنا به اظهار مقامات اتاق بازرگانی آمریکا ارزش این قرارداد حدود یکصد میلیارد دلار است که برای کارخانجات راکتورسازی آمریکا و بازار کار آمریکا دستآورد مهمی محسوب میگردد. بنابراین موافقتنامه قرار است ابتدا هندوستان راکتورهای هستهای غیرنظامی خود را تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی قرار دهد و پس از انعقاد یک موافقت نظارتی که بین هند و این آژانس به امضا میرسد جرج بوش موافقتنامه 123 را جهت تصویب نهایی به کنگره آمریکا بفرستد.
کشور هندوستان که برنامههای تحقیقات هستهای را از سال 1954 با تأسیس مرکز تحقیقاتی Bhabha آغاز کرده است. در حال حاضر 14 راکتور فعال در حال کار و 9 راکتور در دست ساخت دارد. در برنامهریزی هستهای هند ابتدا به راکتورهای کوچک کمقدرت توجه شده و قدرت راکتورهای تولید برق به میزان خودکفایی فنآوری هندوستان افزایش ظرفیت یافته است. بعضی از راکتورهای جدید در حال ساخت هند از نوع راکتور بوشهر و با ظرفیت 900 مگاوات میباشند.
هندوستان در بدو استقلال در سال 1947 با جمعیتی قریب پانصد میلیون نفر تنها 1500 مگاوات ظرفیت تولید برق داشت و اکنون که هفتاد سال از آن تاریخ میگذرد هندیها قریب به 107500 مگاوات برق تولید میکنند که گرچه این رقم بزرگ است لیکن با لحاظ جمعیت و وسعت جغرافیایی هند و برنامههای گسترده توسعهای هند در مقایسه با دیگر ممالک صنعتی رقم بالایی محسوب نمیشود. در برنامهریزیهای تولید انرژی هند پیشبینی شده که در سال 2050 میزان تولید برق هستهای هند به کل تولید انرژی به 25 درصد برسد. در حال حاضر تنها 3 درصد تولید برق هندوستان از انرژی هستهای تأمین میگردد.
موافقتنامه 123 برای دهلینو و از نظر سیاسی از این جهت با اهمیت است که متعاقب انفجار نخستین بمب اتمی هندوستان در 18 ماه مه 1974 این کشور از سوی ایالات متحده در نوعی تحریم همکاریها و کمکهای هستهای قرار گرفت انفجار بمب «بودای خندان» دوازده کیلو تنی هند این کشور را در زمره دارندگان سلاح هستهای قرار داد و به هند که همسایه نیرومند آن یعنی چین ده سال پیش از آن دارای سلاح اتمی شده بود نوعی اطمینان خاطر بازدارندگی بخشید. هندیها پس از انفجار اولین بمب اتمی حتی به چندین انفجار دیگر دست زدهاند که نه تنها قدرت انفجار آخرین بمب آنها در مقایسه با بمب سال 1974 چهار برابر شده است بلکه در فنآوری ساخت نیز به پیشرفت قابل ملاحظهای دست یافتهاند.
در ایالات متحده و هندوستان گروهها و جمعیتهایی چند از موافقتنامه 123 انتقاد کردهاند. در هند اظهار نارضایتی شده است که دهلی با امضای این قرارداد بزرگ بیش از حد به آمریکا وابسته شده که این با اصل عدم تعهد این کشور مغایرت پیدا میکند. و در آمریکا منتقدان اظهار میدارند در حالی که آمریکا جمهوری اسلامی ایران را به بهانه برنامههای هستهای این کشور زیر فشار قرار داده است در موافقتنامه 123 به هندوستان امتیازات زیادی داده و با اینکه هندوستان قرارداد NPT را امضا نکرده واشنگتن در حقیقت در جهت خلاف NPT گام برداشته است.
نکته جالب توجه این که آمریکاییها در موافقتنامه 123 به صورت تلویحی پذیرفتهاند که:
1- تحت شرایطی خاص هندوستان میتواند در سیاست هستهای نظامی خود بازنگری کند.
2- هندوستان حق خواهد داشت دارای ذخیره سوخت هستهای باشد تا در صورت وقوع شرایط خاص و قطع تأمین سوخت از سوی ایالات متحده خللی در کار راکتورهای تولید نیروی برق آن حاصل نگردد. و جالبتر از دو امتیاز فوق اینکه هندوستان حق خواهد داشت با نظارت آژانس بینالمللی انرژی هستهای به کار بازیافت سوخت اقدام نماید. این بدان معناست که هندوستان امکان مییابد پس از اروپا و ژاپن به فنآوری بازیافتی دست یابد که در آن صورت به مقدار معتنابهی پلوتونیم خواهد داشت که میتواند آن را در توسعه سلاحهای هستهای خود به کار گیرد. البته دبیر شورای امنیت ملی هند آقای «نارایانا» اظهار داشته است که موافقتنامه 123 موجودی زرادخانه هستهای هند را افزایش نخواهد داد. هر چند این اظهارنظر برای اطمینان دادن به کنگره آمریکا و همسایگان هند به ویژه پاکستان اظهار شده لیکن «تسنیم اَصلام Tasnim Aslam» سخنگوی وزارت خارجه پاکستان پس از انتشار مفاد موافقتنامه 123 اظهار داشته است که پاکستان انتظار دریافت کمکهای مشابه از جامعه جهانی را دارد. البته آمریکاییها باید این موافقت را به تصویب نهایی کنگره برسانند و پارلمان هندوستان نیز میبایست آن را تصویب کند.
همچنین هندوستان علاوه بر توافق با آژانس بینالمللی انرژی هستهای میبایست نظر مساعد کشورهای تأمینکننده فنآوری هستهای مشهور به «گروه لندن» را کسب نماید. چین به عنوان یکی از اعضای این گروه از سیاست یک بام و دو هوای آمریکا در امضای این موافقتنامه انتقاد کرده است.
آمریکاییها با لحاظ بازار عظیم مصرفی هند در زمینههای مختلف به ویژه در تولید نیروی برق هستهای به ورود به بازار تأمین سلاح هندوستان نیز چشم دوختهاند. به خصوص که هندیها اخیراً اعلام کردهاند در آینده نزدیک خواهان 128 فروند هواپیمای جنگی میباشند.
آنچه میتوان از امضای موافقتنامه 123 بین واشنگتن و دهلی نتیجه گرفت اینکه اولاً آمریکاییها وقتی پای منافع اقتصادی در میان است میتوانند به معاهدات بینالمللی که خود را ضامن اجرای آن میدانند با دیده اغماض بنگرند. به خصوص اینکه هندوستان کشوری است که نه تنها قرارداد عدم گسترش سلاح هستهای را امضاء نکرده دارای زرادخانه هستهای و برنامه نظامی توسعه آن میباشد.
دوم اینکه کشور هندوستان با یک برنامه حساب شده و آرام فضای تهدیدی تحریمی حاصل از انفجار اتمی سال 1974 را پشتسر گذاشته و توانسته است برای برنامههای تولید برق هستهای خود نه تنها به تکنولوژی ذیربط دست یابد بلکه تضمینهای لازم را برای تأمین سوخت از آمریکا به دست آورد.
علیرغم امضای این موافقتنامه یکصد میلیارد دلاری هندوستان خود را به همکاری با آمریکا محدود نکرده و در تاریخ بیستم فوریه 2006 با فرانسه نیز قراردادهای مهم همکاریهای هستهای امضاء کرده است. جالب توجه اینکه در میان سه عنصر اصلی سوخت هستهای یعنی اورانیم غنیشده پلوتونیوم و توریم هند دارای ذخیره مهمی از توریم است که میتواند آن را حتی در ساخت راکتورهای مدرن به کار گیرد.