در حالی که ایران نسبت به دنبال کردن فعالیت غنیسازی اورانیوم مصمم است تا تبدیل به یک قدرت هستهای شود، صدای تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل در مقابل تهران بلندتر از همیشه است. پیشنهاددهندگان تحریمها، آسیبپذیری استراتژیک ایران را نشانه رفتهاند که عبارت است از: کسری ظرفیت پالایشگاهی برای تأمین نیاز داخلی به بنزین و دیگر محصولات نفتی پالایشی ضروری، افزایش جمعیت از سال 1980 میلادی (1359 شمسی) تاکنون از 40 به 68 میلیون نفر، مصرف بنزین در ایران را سالانه نزدیک 13 درصد در طول 5 سال اخیر افزایش داده است. در نتیجه این کشور بیش از ظرفیت تولید پالایشگاههایش، بنزین مصرف میکند، تولید بنزین به میزان نزدیک به 105 میلیون گالن در هر روز، در مقایسه با تقاضای روزانه 5/18 میلیون گالن که منجر به واردات 43 درصد بنزین مصرفی شده است، ایران را به دومین واردکننده بزرگ بنزین در جهان تبدیل کرده است. تحریم همهجانبهای که برای واردات بنزین در دست مطالعه است، میتواند شدیداً اقتصاد ایران را زمینگیر و فلج کند. بدون سوخت وارداتی برای حمل و نقل، این کشور ثروتمند نفتی که دومین تولیدکننده نفت اوپک است، قادر نخواهد بود تا ناوگان وسایل نقلیهاش را به حرکت اندازد.
محمود احمدینژاد رئیسجمهور ایران، کاملا از پاشنه آشیل کشورش آگاه است و برای کاهش وابستگیهای کشورش به بنزین وارداتی از طریق یک استراتژی در سه محور، فعالیتهایی را در دست اجرا دارد، این سه محور عبارتند از:
1- توسعه موثر ظرفیت پالایشگاهی ایران:
در حالیکه هیچ پالایشگاهی در دهههای اخیر در ایالات متحده ساخته نشده است که منجر به رشد پیشبینی شده تقاضا برای واردات بنزین از پالایشگاههای خارجی از 10 درصد مصرف امروز به 30 درصد در 15 سال آینده خواهد شد، زیرساختهای پالایشگاهی ایران یکی از سریعترین برنامههای توسعه در جهان را دنبال میکنند که شامل ساخت یک پالایشگاه با ظرفیت 000/225 بشکه در روز در چابهار و یک پالایشگاه با ظرفیت 000/115 بشکه در روز در جزیره قشم میشود.
2- تأمین واردات بنزین از کشورهای دوست و همپیمان:
ایران امیدوار است که واردات محصولات پالایشگاهی را از ونزوئلا قطعی کند که این گزینه در دیدار رئیسجمهور ونزوئلا هوگو چاوز از تهران در ماه جولای مطرح شد.
3- کاهش مصرف بنزین از طریق سهمیهبندی، کنترلهای قیمتی و تغییر وضعیت به سمت محصولات غیرنفتی:
احمدینژاد در یکی از مصاحبههای اخیر خود با شبکه خبر ایران، طرح خود برای استقلال انرژی را افشا کرد. او تائید کرد که ایران برای کاهش تأثیرات بنزین، با یک برنامه فشرده به دنبال تغییر سوخت خودروها برای حرکت با سوخت گاز طبیعی است. ایران پس از روسیه بیشترین ذخایر گاز طبیعی جهان را داراست. ذخایر اثبات شده گاز ایران که در حدود 2/28 تریون مترمکعب (بیش از 900 تریون فوت مکعب) ارزیابی شده، 16 درصد از کل منابع گاز جهان است که مقادیر زیادی نیز هنوز کشف نشده است، لذا این ذخایر قطعا یک منبع دایمی سوخت ارزان برای حمل و نقل را در چندین دهه تضمین میکند.
تشکیل کمیته ویژه از سوی دولت یک کمیته ویژه تشکیل شده و چهار برنامه ذیل را پیگیری میکند:
1- تبدیل بیشتر خودروهای موجود به گازسوز در طول 5 سال با میزان متوسط 2/1 میلیون خودرو در هر سال که با تبدیل 600 هزار خودروی عمومی و دولتی به گازسوز شروع خواهد شد.
2- از رده خارج کردن خودروهای فرسوده (حدود 2/1 میلیون خودرو) تا سال 2010
3- از ژوئن 2007، بیشتر خودروهای تولیدی باید قادر باشند که با گاز طبیعی هم کار کنند
4- در طول 5 سال، اکثر 10 هزار پمپ جایگاههای سوختگیری ایران باید بتواند گاز طبیعی نیز عرضه کنند و دو منظوره شوند.
چهارچوبهای طرح رئیسجمهور
1- تبدیل
چندین راه برای گازسوز کردن خودروها در سیستم حمل و نقل وجود دارد. گاز میتواند به عنوان یک سوخت جانبی در خودروها باشد. به طوری که خودرو بتواند با هر یک از دو سوخت مختلف کار کند. یک خودروی دو سوخته یا دوگانهسوز به طور معمول دو منبع سوخت مجزا دارد و قادر است با هر دو سوخت گاز و بنزین یا گازوئیل کار کند. دو نوع اصلی خودروی گازسوز وجود دارد: گاز مایعسوز (LPG) و گاز طبیعیسوز (CNG). تخمین زده میشود که از مجموع 600 میلیون خودرو که در کشورهای دنیا در حال تردد هستند، تنها چهار میلیون خودرو گازسوز هستند. که هم اکنون 150 هزار دستگاه آن در ایران است.
عملیات تبدیل خودروها از بنزینسوز به دوگانهسوز نسبتاً ساده است، بویژه در کشوری که بیکاری از 10 درصد فراتر رفته و نیروی کار ارزان است. آنچه مورد نیاز است عبارتند از سازگاری اولیه موتور که شامل تغییر شمع جرقه، لولهها، کاتالیستها و حسگرهای فشار است و همچنین یک مخزن گاز در صندوق عقب خودرو باید نصب شود. برای رسیدن به سرعت بالای تبدیل در ایران بیش از 107 کارگاه از سه نوع در 37 شهر ایجاد شده است. کارگاههای اختصاصی برای تبدیل موتورهای دیزل، تبدیل مینیبوسها، تبدیل سواریها و ونها. در مجموع بیش از 114 هزار خودرو در ایران به صورت کارگاهی تبدیل شدهاند. خودروسازان داخلی شبکه خدمات پس از فروش موجود خود را برای ارائه خدمات به خودروهای گاز طبیعیسوز آماده کردهاند. برای تشویق ایرانیان به گازسوز کردن خودروهایشان دولت بیش از 85 درصد هزینه تبدیل را یارانه پرداخت میکند و مالک خودرو در حدود 55 دلار پرداخت میکند. دولت ایران برای خریداران خودروی «CNG»سوز مشوقهایی ایجاد کرده است و در عین حال یارانه بنزین را کاهش داده است. در نتیجه علیرغم هزینه پایین بنزین در مقایسه با دیگر کشورهای جهان، در ایران 3 تا 4 مرتبه گرانتر از گاز طبیعی است.
2- تولید خودروهای گازسوز جدید
ایران، خودروساز پیشرو در خاورمیانه است. در سال 2005 در ایران در حدود یک میلیون خودرو شمارهگذاری شده است که شامل 884 هزار خودروی مسافری سبک و 104 هزار خودروی سنگین بوده ست که در مجموع 6/1 میلیارد دلار ارزش دارد. دو خودروسازی اصلی ایران، «ایران خودرو» و «سایپا»، به ترتیب 553 هزار و 413 هزار خودرو در سال 2005 تولید کردهاند و شرکتهای کوچکتر مابقی تولید را داشتهاند. دولت ایران به طور سنتی تلاش کرده است که واردات خودرو را به منظور کاهش خروج پول از کشور، منع و بدون صرفه کند. برای رسیدن به این هدف، دولت به صنعت خودرو در کشور یارانه میدهد در حالی که برای واردات خودروهای خارجی، تعرفه سنگینی از 100 تا 300 درصد ارزش خودرو، وضع نموده است. در نتیجه واردات خودرو ایران در سال 2005 تنها 10 هزار دستگاه بوده است. این اندازه مداخله دولت، ایران را قادر میسازد که بر الگوهای عرضه و تقاضا به نفع خودروهای گازسوز تأثیرگذار دو خودروهای عمومی و دولتی جدید، به تدریج گاز طبیعیسوز خواهد شد. تعداد 5 سازنده عمده تجهیزات، به طور متداول در حال تولید خودروی گاز طبیعیسوز هستند. تاکنون بیش از 33 هزار خودروی گازسوز در ایران تولید شده است.
3- قطعات و اجزای CNG
بنا به گزارش انجمن بینالمللی خودروهای گاز طبیعیسوز (IANGV)، احداث یک کارخانه تولید مخزن CNG در ایران با ظرفیت اسمی بالغ بر 120 هزار مخزن در سال تکمیل شده است. و هم اکنون سهمی از نیازهای کشور را تأمین میکند. دیگر کارخانه تولید مخزن CNG در اصفهان با ظرفیت بیش از 200 هزار مخزن در سال در حال ساخت است و احداث کارخانههای دیگر مخزنسازی نیز در جریان است. شرکتهای محلی سازنده کمپرسور، اجزای اصلی تجهیزات جایگاه CNG را با مشارکت شرکتهای خارجی در دست تولید دارند. دولت ایران امیدوار است که به تولید سالانه 3 میلیون مخزن بعد از 5 سال متوالی برسد.
4- زیرساختهای سوختگیری
تا سپتامبر 2006، تعداد 326 جایگاه CNG احداث شده و در حال بهرهبرداری است و 432 جایگاه دیگر توسط دولت و بخش خصوصی در دست احداث میباشد. مجموع ظرفیت این جایگاهها بیش از 10 میلیون مترمکعب در روز خواهد بود. 418 جایگاه دیگر نیز عقد قرارداد شده و در سالهای آینده احداث و بهرهبرداری خواهد شد. اکثر شهرها و روستاها هم اکنون جایگاه CNG دارند. طرح دولت این است که تمامی 10 هزار جایگاه گاز کشور علاوه بر بنزین، گاز طبیعی نیز عرضه نمایند و به ازاء هر جایگاه 300 هزار دلار یارانه پرداخت نماید.
5- آموزش عمومی
به منظور تضمین سازگاری سریع با گاز طبیعی به عنوان یک سوخت جایگزین، دولت ایران سازمان بهینهسازی مصرف سوخت (IFCO) را تأسیس نموده است. این سازمان به همراه شرکت ملی نفت ایران (NICO)، دست به یک رشته عملیات آموزش عمومی برای ترویج این سوخت و شفاف کردن مسایل ایمنی نموده است.
مزایای اقتصادی استفاده از گاز طبیعی در خودروها
استفاده از گاز طبیعی مزایای اقتصادی مهمی برای ایران دارد. تغییرات سریعتر ناوگان، بیش از 5/2 میلیون خودروی بنزینی و گازوییلی کم بازده را جایگزین میکند و با تغییر سوخت وسایل نقلیه، ضمن کاهش نیاز به محصولات نفتی در داخل، فرصت صادرات نفت به بازارهای جهانی نیز ایجاد میشود. در سال 2004 مصرف بنزین در ایران به مرز 16 میلیون گالن در روز (در مقایسه با 383 میلیون گالن در ایالات متحده) رسید که 43 درصد از این میزان از طریق واردات تأمین میشود. تغییر سوخت از بنزین به گاز طبیعی نه تنها بین 3 تا 4 میلیارد دلار ارز ایران را بخاطر سود حاصل از عدم پرداخت یارانه واردات ذخیره میکند، بلکه میزان 9 میلیون گالن بنزین، توانایی صادرات روزانه 450 هزار بشکه نفت مازاد به ایران میدهد که با قیمت 60 دلار در هر بشکه میتاند بیش از 9 میلیارد دلار در سال ثروت تولید کند.
استنباطهایی برای ایالات متحده
برای ایران، دلیل این طرح، اساسا استراتژیک است. با گازسوز شدن اکثر خودروهای ایران، ظرفیت پالایشگاههای ایران برای تولید سهم بزرگی از محصولات نفتی غیر از بنزین مثل سوخت جت آزاد خواهد شد که با انجام تحریمهای بینالمللی، نیروی هوایی و خطوط هوایی تجاری ایران را مصون نگه میدارد و همچنین سوخت نفت گاز برای حفظ قدرت ماشینآلات ارتش، نیروی دریایی و کارخانجات ایران ذخیره میشود ایران در یک تلاش موازی برای کاهش وابستگی به بنزین وارداتی، برای گسترش ظرفیتهای پالایشگاهیاش در حال کار جدی است، زیرساختهای پالایشگاهی ایران یکی از سریعترین روندهای توسعه را میگذراند که شامل احداث یک پالایشگاه در چابهار با ظرفیت 225 هزار بشکه در روز و یک واحد دیگر در جزیره قشم با ظرفیت 115 هزار بشکه در روز میباشد. ایران همچنین امیدوار است که واردات محصولات پالایشگاهی را از ونزوئلا تامین کند که این مورد در دیدار هوگو چاوز رئیسجمهور ونزوئلا از ایران مطرح شد.
این دیدگاه عقیده محکم احمدینژاد را افشا میکند که اختلاف با غرب و بلند همتی هستهای او اجتنابناپذیر است و اینکه ابقای رژیمش به توانایی او برای آماده ساختن ملتش برای یک دوره حمایتی تحت تحریمهای بینالمللی بستگی دارد.
انقلاب احمدینژاد در زمینه گاز علامت واضحی است که ایران در حال آمادهسازی خود برای امکان جنگ است و اینکه در حال توسعه یک «استراتژی جنگی اقتصادی جامع» برای تکمیل ابتکار نظامی و دیپلماسیاش است. این استراتژی که از سوی غرب مغفول مانده است، نه فقط دربرگیرنده تاکتیکهای دفاعی همچون تأمین انرژی در داخل است، بلکه شامل تاکتیکهای تهاجمی نیز میشود. که نمونه آن، ابتکار عمل اخیر برای تضعیف دلار آمریکا با ابداع یک بورس نفتی است که نفت را با یورو معامله خواهد کرد.
گزینههایی برای ایالات متحده:
ارزیابی مجدد سودمندی گزینه تحریم
بدون شک تحریمها تاثیراتی بر اقتصاد ایران دارد به ویژه زمانی که برای تولیدات صنعتی اتفاق بیافتد لیکن احتمال اینکه چنین تحریمهایی تغییری در رفتار بینالمللی ایران پدید آورد وجود ندارد، چه رسد به اینکه منجر به تغییر رژیم در ایران شود. با افزایش ثبات در بازارهای جهانی انرژی، نفت و گاز ایران حتی ارزشمندتر خواهد شد و احتمال آن میرود که بتواند تحریمها را بیتأثیر کند و محصولاتش را با قدرت به بازارها وارد کند. حتی اگر ایران به خاطر تحریمها، نفت و گاز کمتری صادر کند، آسیبهای اقتصادی با درآمدهای بیشتر ناشی از قیمتهای بالاتر نفت خام تعدیل خواهد شد و زمانی که به محصولات نفتی پالایشگاهی برسد، میتوان نتیجه گرفت که دریچههای شانس که باعث فشار اقتصادی به ایران میشود به سرعت در حال بسته شدن است.
در سایه افزایش مصونیت ایران نسبت به تحریمها، ایالات متحده باید امکان استفاده از اثربخشی این مکانیزم را مجددا مورد ارزیابی قرار دهد. با این اوصاف، در صورتیکه برای دنبال کردن این گزینه تصمیمی اتخاذ شود، مدت زمان پیادهسازی آن باید مختصر شود.