کاوه شجاعی
حمایت آمریکا از حملات ترکیه علیه شورشیان کرد باعث بهبود روابط میان واشنگتن و آنکارا شده است. آیا این تفاهم ادامه مییابد؟
از مدتها پیش از حمله آمریکا به عراق در سال 2003، دولت آنکارا در مورد پایگاههای شورشیان کرد در شمال عراق غر و لند میکرد، حالا گاهی به آرامی و گاهی نه چندان آرام. اما تنها پس از آنکه ترکیه صدایش را بالاتر برد، تهدید به حمله کرد و گفت که جلوی رسیدن تدارکات به پایگاههای آمریکایی شمال عراق را میگیرد، ایالات متحده مجبور شد به حرفهای این متحد نزدیکش گوش دهد.
حمله هفته گذشته 300 تکاور ارتش ترکیه به شمال عراق نشانه همین گوش دادن است. اطلاعاتی که در روزهای اخیر به هفتهنامه نیوزویک رسیده ثابت میکند که جورج بوش رئیسجمهوری آمریکا در جریان سفر 5 نوامبر رجب طیب اردوغان همتای ترک خود به واشنگتن با او به توافق رسیده و ایالات متحده به دولت ترکیه در حمله به پایگاههای حزب کارگران کردستان پکک چراغ سبز نشان داده است.
به گفته یک مشاور ارشد دولت بوش که در مذاکرات واشنگتن حضور داشته؛ اردوغان به بوش گفته که واشنگتن باید میان ترکیه و گروههای کرد عراقی یکی را انتخاب کند. بوش هم پاسخ داده که واشنگتن از آنکارا حمایت میکند اما عملیات ارتش ترکیه باید محدود باشد و ترکها باید به دنبال یک توافق سیاسی هم باشند. در واقع آمریکا نمیتوانست انتخاب دیگری داشته باشد، واشنگتن سالهاست که میگوید پکک گروهی تروریستی است و حضورش را در شمال عراق تحمل نمیکند. از آن مهمتر آمریکا به ترکیه به عنوان یک متحد در جنگ علیه تروریسم نیاز دارد.
حملات هفته پیش بزرگتر از چندین عملیات کوچک نظامی بود که ترکیه در طول ماههای اخیر انجام داده بود. این اولین بار بعد از حمله آمریکا به عراق در سال 2003 بود که ارتشهای آمریکا و ترکیه همکاری تاکتیکی موثری انجام دادند. بعد از سالها ناامیدی و تنش، ترکیه بالاخره از واشنگتن کمک استراتژیک دریافت کرد و ارتش ایالات متحده هم از همکاری کامل تاکتیکی دریغ نکرد.
یکی آنکه به گفته سفیر ترکیه در واشنگتن، آمریکا اطلاعاتی به ارتش ترکیه داد تا خلبانهایش بتوانند اهداف پکک را منهدم کنند. (البته کاخ سفید با اینکه اعتراف کرده که اطلاعاتش را با آنکارا در میان گذاشته اما نمیپذیرد که به مقامات ترک کمک کرده تا پکک را مورد هدف قرار دهند. ) به علاوه، ایالات متحده فضای هوایی شمال عراق را برای جنگندههای ترکیه بازگذاشت (اگرچه تحت کنترل آمریکاییها. ) ترکها که از قویترین هواداران آمریکا به بدترین منتقدان واشنگتن در منطقه تبدیل شده بودند؛ حالا حس میکنند که دوباره با ایالات متحده در یک طرف قرار دارند. ژنرال یاسر بویوکانیت رئیس ستاد ارتش ترکیه همکاری ایالات متحده را ستایش کرد و رسانههای ترک بهبود روابط میان دو طرف را خوشامد گفتند. روزنامه پر تیراژ ملیت در یک سرمقاله در صفحه اول خود به خوانندگانش یادآوری کرد که روابط آمریکا و ترکیه چه روزهای بدی را گذرانده است و حالا دوباره اوضاع فرق کرده.
سردبیر ملیت آوریل سال 2003 را به یاد مردم آورد که سربازان لشکر 173 هوابرد آمریکا 22 تن از نیروهای ویژه مخفی ترک را در شهر عراقی کرکوک بازداشت و با دست بند و کلاههای پلاستیکی زندانی کردند. رسانههای ترک در طول سالهای اخیر هیچگاه این تحقیر را فراموش نکرده بودند.
براساس بیانیه ارتش ترکیه که در رسانههای این کشور منتشر شده اردوگاههای پکک در کوهستانهای قندیل در شمال عراق کاملانابود شده است. هیچ تخمینی از میزان تلفات پکک منتشر نشده و رسانههای ترک حملات را یک پیروزی بزرگ و گرفتن انتقام از حملات پکک داخل خاک ترکیه توصیف کردهاند. تنها در سال گذشته میلادی بیش از 80 سرباز ارتش ترکیه در جریان حملات پکک کشته شده بودند اما پیروزی تاکتیکی ارتش ترکیه در برابر بهبود روابط آنکارا با واشنگتن به چشم نمیآید. کاندولیزا رایس وزیر امور خارجه آمریکا در جریان دیدار هفته گذشته اش از عراق صریحا از عملیات ارتش ترکیه حمایت کرد و با مسعود بارزانی رهبر کردستان عراق کاملا سرد برخورد کرد. با اینکه کردها همچنان نزدیکترین همپیمانان آمریکا در عراق به شمار میآیند اما صبر ایالات متحده را لبریز کرده بودند. یک دیپلمات غربی که خواست نامش فاش نشود مدعی شد که «هزار بار به بارزانی گفته بودند که یا باید کاری علیه پکک انجام دهد یا ترکها خودشان این کار را میکنند. در آخر ترکها با وجود هشدارهای فراوان اقدام خیلی بزرگی انجام ندادند. »
اما سوال اینجاست که نزدیکی روابط ترکیه ـ آمریکا تا چه زمانی دوام میآورد؟ این احتمال وجود دارد که در صورت شدت یافتن عملیات ارتش ترکیه در شمال عراق، ایالات متحده دوباره به سمت بارزانی کشیده شود ـ که هفته گذشته نپذیرفت با رایس دیدار کند. رایس اعلام کرده که ترکیه باید «از اقداماتی که باعث بیثباتی عراق میشود خودداری کند.» این یعنی واشنگتن نمیخواهد که ترکیه بیشتر و عمیقتر وارد شمال عراق شود.
عبدا... گل، رئیسجمهوری ترکیه و اردوغان نخستوزیر این کشور بارها اعلام کردهاند که ارتش تنها اعضای پکک را مورد هدف قرار خواهد داد نه مردم عراق یا نیروهای امنیتی کرد را. اما در ترکیه در طول هفته گذشته شماری از اعضای حزب ملیگرای افراطی MHP، شماری از ژنرالهای بازنشسته و اعضای حزب مخالف CHP از دولت خواسته اند که نه فقط پکک که «هواداران و پناهدهندگان به آنها مانند دولت بارزانی» را مورد هدف قرار دهد. شماری از مشاوران بلندپایه دولت ترکیه به نیوزویک گفتهاند که دولت «حملات و اقدامات خود را محدود خواهد کرد» و دولت کردستان عراق را مطمئن خواهند کرد که جز خنثی کردن پکک هدف دیگری ندارند. آنکارا میداند که افزایش تلفات غیرنظامیان در حملاتش به کردستان عراق باعث میشود تلاشهای دقیقش برای جلب حمایتهای بینالمللی با مانع روبه رو شود. در حال حاضر نه فقط آمریکا که اتحادیه اروپا و جهان اسلام هم ـ به جز عراق ـ با حملات مخالفت نکردهاند.
اما مشکل ترکیه با ناآرامی اقلیت 14 میلیون نفری کردها با نابودی پکک حل نمیشود و به یک طرح فراگیر سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی نیاز است. به نظر میرسد پایه استراتژی جدید دولت در مورد کردها همین باشد. اردوغان هم گفته ممکن است پیشنهاد عفو محدود بدهد تا اعضای پکک «به خانه بازگردند.» در جنوب شرقی ترکیه هم تیمهای کردتبار از دولت محلی به خانههای اعضای پکک میروند و به خانوادهها میگویند که فرزندانشان را متقاعد کنند که پیکار را فراموش کنند. دولت هم برنامه تازهای را برای بهبود اوضاع اقتصادی و اجتماعی مردم در جنوب شرقی کشور آغاز کرده که یک بخش آن کمک به اعضای سابق پکک برای پیداکردن کار است؛ اگر چه آنکارا امکان هرگونه مذاکره با رهبری پکک را رد میکند.
و اردوغان از این بحران محبوبتر از گذشته بیرون آمده است؛ نه فقط به این خاطر که به قولش در حمله به پکک عمل کرده، بلکه به این دلیل که روابطش با ارتش که پیشتر به خاطر گذشته اسلامی نخستوزیر تیره بود بهبود یافته است. حالا چالش اردوغان یافتن راهحل سیاسی برای این ماجراست؛ راهحلی به تمیزی و موفقیت راهحل نظامی.