ایران باید هسته‌ای باشد

جهان معاصر 4 دهه است که با تکثیر سلاح‌های هسته‌ای مقابله می‌کند و در این مدت دارندگان سلاح‌های هسته‌ای که خود مسبب وقوع 2 جنگ جهانی و اولین استفاده‌کنندگان بمب اتمی بودند با ژستی حق‌مدارانه به دیگران اصرار می‌کنند، حق بهره‌برداری از انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای را ندارند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد با وجود این بهانه‌گیری‌ها، جامعه جهانی در مبارزه با گسترش تسلیحات اتمی ناکام مانده است و تلاش‌های جهانی در مبارزه با تسلیحات اتمی ناکام مانده‌است و تلاش‌های جهانی در مبارزه با تسلیحات اتمی در جای خود متوقف شده و در نهایت به عقب بازمی‌گردد. این پرسش که به راستی چه عاملی باعث شکست این تلاش‌ها و تمایل کشورها به راه‌اندازی مجدد مسابقات تسلیحاتی و هسته‌ای شده‌است، این روزها نظر تحلیلگران و صاحب‌نظران سیاسی را به خود جلب کرده و رد این میان امواج تبلیغاتی رسانه‌های غربی به هیاهو درباره برنامه هسته‌ای ایران متمرکز شده‌است. اگرچه برنامه‌های صلح‌آمیز هسته‌ای ایران همواره با انتقاد دولتمردان غربی همراه بوده‌است ؛ اما در همین فضای غوغاسالاری، بسیاری از تحلیلگران و صاحب‌نظران سیاسی دنیای غرب بر این باورند که اگر ادعاهای غرب برای دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای هم درست باشد، باز ایران در جایگاهی حق‌مدارانه قرار گرفته‌است.

هرچند استفاده از انرژی هسته‌ای پیش از ظهور انقلاب اسلامی در ایران مطرح شده بود، اما پس از وقوع انقلاب اسلامی بود که تلاش‌های تهران برای دستیابی به انرژی هسته‌ای و بهره‌برداری صلح‌آمیز از آن مورد انتقاد قدرت‌های هسته‌ای جهان بویژه آمریکا قرار گرفت.

این طرح که با ایجاد سازمان انرژی اتمی ایران، پروژه راکتور اتمی بوشهر و مشارکت مالی ایران در طرح‌های فناوری سوخت اتمی فرانسه آغاز شد با پیروزی انقلاب اسلامی بر اثر فشار آمریکا و در زمانی که تنها 15 درصد به تکمیل آن باقی مانده بود، از سوی پیمانکار آلمانی متوقف شد.

در بحبوحه جنگ ایران و عراق و کمبود شدید منابع و نیرو در کشور، ایران با روی آوردن به اسپانیا و ژاپن دوباره برای تکمیل پروژه بوشهر تلاش کرد که این کوشش‌ها با دخالت‌های آمریکا موفقیت‌آمیز نبود و سرانجام با انعقاد قراردادی با روسیه، تهران مجددا در مسیر ساخت نیروگاه بوشهر قرار گرفت.

در این زمان به واسطه اتهاماتی که پیوسته از جانب کشورهای غربی بویژه دولتمردان آمریکایی علیه برنامه‌های صلح‌آمیز ایران مطرح می‌شد، ایران پیمان عدم تکثیر سلاح‌های هسته‌ای (ان.پی.تی) را به شکل داوطلبانه پذیرفت.

طبق قوانین ان.پی.تی همه کشورهایی که عضو آژانس هستند، حق دارند تحت نظر آژانس به انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای دست یابند. با وجود این و شفافیت در برنامه‌های هسته‌ای تهران،‌ آمریکا و اسرائیل و همراهان غربی آنها، ایران را متهم کردند با «کمک‌های مخفیانه» تلاش می‌کند تا سلاح هسته‌ای تولید کند.

نباید فراموش کرد که ایران بارها از زمان مطرح شدن این اتهام تاکید کرده‌است که از حق خود در دستیابی به انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای کوتاه نمی‌آید ؛ اما مخالف بهره‌برداری از بمب هسته‌ای است. مقامات سیاسی در اظهارنظرهای خود با استناد به تجربیات دیگر کشورها، از جمله فروپاشی شوروی سابق یا ناکامی آمریکا در عراق تأکید کرده‌اند که وجود بمب اتمی نمی‌تواند تضمین کننده امنیت برای یک کشور باشد. این اظهارنظر تنها منحصر به مقامات سیاسی نیست ؛ بلکه مراجع تقلید و روحانیون در ایران با تأکید بر تفکر مذهبی که جایگاه ویژه‌ای در ایران دارد نیز بارها تأکید کرده‌اند که روح نظام اسلامی با بهره‌برداری از چنین سلاحی منافات دارد.

در عین حال باید در نظر داشت که یاران در موقعیت استراتژیک خلیج فارس و تنگه هرمز قرار دارد و همسایگی با اتحاد جماهیر شوروی و کشورهای قفقاز از یک سو و قرار داشتن در مرکز خاورمیانه و بهره‌مندیی از ذخایر غنی نفت و گاز از سویی دیگر برای تهران موقعیت ویژه‌ای می‌آفریند که در صورت احساس خطر بدون نیاز به بمت اتمی می‌تواند محورساز شرایط بین‌المللی باشد.

با این حال، تحلیلگران مسائل سیاسی در غرب که بیشتر از سیاست‌های دولتمردانشان در مواجهه با ایران حمایت می‌کنند در بررسی رویکرد هسته‌ای تهران به این نتیجه رسیده‌اند که حتی اگر تهران برای دستیابی به بمب هسته‌ای نیز تلاش کند، اقدامی بیهوده نکرده‌است.

اظهار تمایل قبلی

اگرچه دولت واشنگتن خواستار توقف برنامه هسته‌ای ایران است، اما در زمان سلطنت شاه سابق ایران، مقامات عالی رتبه دولت جرالد فورد، رئیس‌جمهور اسبق آمریکا از جمله هنری کیسینجر، چنی و دونالد رامسفلد که در آن زمان نیز در سمت‌های دولتی مشغول بودند، از جمله افرادی بودند که بهره‌مندی ایران را از فناوری هسته‌ای توصیه کردند. اسناد محرمانه و طبقه‌بندی شده دولت آمریکا پس از انتشار، نشان داد که دولت فورد زمانی به ایران توصیه کرده بود با همکاری پاکستان یک طرح هسته‌ای مشترک داشته باشد.

جالب اینجاست که در آن زمان هیچ یک از مقامات واشنگتن، این سوال را مطرح نیم‌کردند که چرا یک کشور نفت‌خیز به قدرت هسته‌ای نیاز دارد ؟ سوالی که هم‌اکنون بارها مطرح شده‌است.

روزنامه واشنگتن پست، چاپ آمریکا نیز پس از بازنگری این اسناد در گزارشی نوشت ؛ دولت فرورد به عنوان راهی برای پیشبرد منع گسترش هسته‌ای در منطقه، زمانی پیشنهاد کار مشترک پاکستان و ایران را در زمینه بازیافت هسته‌ای مطرح کرده بود.

جوزف کرینکیون، از کارشناسان منع گسترش هسته‌ای موسسه کارنگی برای صلح بین‌الملل نیز در مصاحبه با واشنگتن پست گفت : «آیا ایرانی‌ها به یاد دارند که مقامات دولت جرالدفورد این مطلب را گفته‌اند».

همچون کشورهای اروپایی که اکنون از ایران می‌خواهند فعالیت‌های خود را برای غنی‌سازی اورانیوم به حال تعلیق درآورد، پیش از این سرگرم فروش فناوری لازم برای احداث یک شبکه پیچیده نیروگاه‌های هسته‌ای به شاه بودند که بسادگی می‌شد آنها را برای مقاصد نظامی مورد استفاده قرار داد.

تونی وجوودبن، سیاستمدار بریتانیایی که از سال 1975 تا 1979 وزیر انرژی این کشور بود، در مقاله‌ای با عنوان «دورویی اتمی» در روزنامه گاردین، غرب را به دورویی در مقابله با برنامه‌های هسته‌ای ایران متهم کرده ورد این‌باره می‌گوید : برای درک عمق این دورویی، لازم است به تاریخچه فعالیت‌های اتمی ایران نگاهی انداخت که به نظر می‌رسد، اینک به گونه‌ای مصلحت‌جویانه به دست فراموشی سپرده شده‌است.

این در حالی است که ایران در آن زمان تمایل خود را برای ساخت سلاح هسته‌ای پنهان نکرده بود و اردشیر زاهدی، وزیر خارجه شاه با اشاره به چنین دغدغه‌هایی در این‌باره گفته بود : «در حلقه نخبگان سیاستگذار، تصور بر این بود که ایران باید در موضوعیت قرار بگیرد که ظرف 18 ماه سلاح هسته‌ای تولید و آزمایش کند».

اکبر اعتماد، مدیر برنامه هسته‌ای ایران در زمان شاه نیز سخنان زاهدی را تأیید کرده و در این‌باره گفته است که برنامه شاه به گونه‌ای طراحی شده بود که در صورت روی آوردن رقیبان منطقه‌ای او به ساخت سلاح هسته‌ای، گزینه مونتاژ کردن بمب را در اختیار وی قرار دهد.

منطقه‌ای خطرناک

از منظر کارشناسان، بی‌تردید ایران در منطقه‌ای خطرناک و غیرقابل پیش‌بینی قرار دارد و وجود خصومت‌ها ایجاب می‌کند که کشوری که در مسیر توسعه قرار دارد و از بلوغ صنعت هسته‌ای برخوردار است برای قدرت‌نمایی در این منطقه از آن بهره‌برداری کند.

این گروه عقیده دارند که ایران در موقعیتی ژئوپلتیکی بی‌ثبات قرار دارد. هجوم نظامی آمریکا به این منطقه و اشغال عراق و افغانستان به بهانه‌های واهی مبارزه با تروریسم و مقابله با سلاح‌های کشتار جمعی در عراق که هر دو همسایگان ایران هستند، می‌تواند تلفیقی از ترس، فرصت، نگرانی و آرزو ایجاد کند و ایران را به سمت ساخت بمب اتمی هدایت کند.

باید توجه داشت که آمریکا نیز تنها معضل بالقوه این منطقه نیست. وجود جنبش‌های افراطی در کشورهای همسایه ایران برای بزرگ‌ترین کشور شیعی در خاورمیانه، تهدیدی بزرگ محسوب می‌شود. این در حالی است که عملکرد این گروه‌های افراطی نشان داده‌است که از منطق قابل انتظار پیروی نمی‌کنند.

نباید از نظر دور داشت که با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، پاکستان به فرصتی منحصر به فرد برای اعمال نفوذ خود در آسیای میانه دست یافت و افغانستان به پلی حیاتی میان آسیای میانه و سرویس‌های اطلاعاتی پاکستان مبدل شد. در این میان، حضور طالبان و در نهایت برپایی اردوگاه‌های القاعده در افغانستان، ناشی از تلاش‌هایی بود که با همین راهبر اطلاعاتی پاکستان شکل گرفت و تنش‌های فراوانی را برای ایران همراه با تهدید برای ظهور یک رژیم افراطی غیرشیعی در شمال شرقی مرزهای خود رد پی داشت.

از منظر این گروه، این موضوع حتی می‌تواند بعد از 11 سپتامبر برای تهران کابوس نگران کننده‌ای باشد. وجود ناآرامی‌های فعلی در پاکستان و احتمال سرنگونی دولت نظامی آن و جایگزینی‌اش با رژیمی که در عناد با ایران باشد، می‌تواند به امری نامطلوب برای تهران مبدل شود. بویژه که آزمایش‌های هسته‌ای این کشور، نگرانی‌های زیادی را می‌تواند برای همسایگانش فراهم کند و درگیری‌های گاه به گاه این کشور با هند نیز خطری برای منطقه محسوب می‌شود.

کمال خرازی، وزیر امور خارجه سابق ایران در واکنش به آزمایش هسته‌ای پاکستان در سال 1998 گفته بود : این چیزی بود که ای کاش در بطری محبوس می‌ماند. در عین حال باز هم حضور آمریکا در مرزهای افغانستان با ایران می‌تواند انگیزه‌های کاملا دفاعی ایجاد کند. توانایی هسته‌ای ایران، ایرن قدرت را دارد که محیط روانی منطقه را دگرگون کند.

بی‌تحرکی نظام بین‌الملل

صاحب‌نظران سیاسی غربی می‌گویند، حتی اگر تهران از سلاح هسته‌ای نیز برخوردار شود، احتمال استفاده از آن بسیار بعید و دور از ذهن است، با این حال این گروه معتقدند که ایران این سلاح را برای بازدارندگی و نمایش قدرت نیاز دارد.

وضعیت فعلی نظام بین‌الملل که ویژگی اصلی آن بی‌عدالتی و تضعیف حقوق ملل است، نشان می‌دهد که ایران راهی ندارد، جز اینکه به مقاومتی هوشمندانه با کمترین هزینه روی آورد.

8 سال دفاع مقدس تجربه‌ای بود که مردم ایران طعم تلخ به کارگیری سلاح‌های شیمیایی از سوی رژیم صدام را چشیدند و شاهد بی‌اعتنایی بین‌المللی نسبت به جنایت صدام بودند.

از این رو این مدعا می‌تواند بهترین دلیل بر این باشد که ایران نمی‌تواند امنیت کشورش را براساس دیدگاه‌ها و پیمان‌های جهانی استوار کند.

تجربه جنگ نشان داد که استفاده از سلاح‌های نامتعارف، از جمله سلاح‌های میکروبی و شیمیایی اگرچه به لحاظ انسانی مذموم و ناپسند است؛ اما نقش تعیین‌کننده در سرنوشت جنگ دارد و نه دیدگاه‌های بین‌المللی، بلکه یک پاسخ نظامی قابل اعتماد در این زمینه نقش تعیین‌کننده دارد.

غربی‌ها می‌گویند میراث جنگ، تنها یک روایت ملی‌گرایانه را تقویت کرد و آن این بود: درخواست‌های آمریکا از ایران در خصوص دست برداشتن از حقوق خود برای تکمیل چرخه سوخت هسته‌ای براساس پیمان منع تکثیر سلاح‌های هسته‌ای که فی‌نفسه غیرعادلانه است. باید توجه داشت ایران به عنوان کشوری که در طول تاریخ با مداخلات بیگانگان روبه‌رو بوده و به امضای معاهدات گوناگون وادار شده، بشدت از امتیازات قانونی و حقوق حاکمیت ملی خود دفاع می‌کند و هویت ملی ایران به شکلی عجیب با برنامه‌های هسته‌ای پیوند خورده ‌است.

علی حسینی‌تاش، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی با تأکید بر این نکته می‌گوید: ملتی که با مخاطرات و چالش‌های دشوار درگیر نشود و روی پای خود نایستد، هرگز نمی‌تواند ملتی سرفراز باشد.

از سوی دیگر، واکنش نه چندان قوی به دارندگان تسلیحات اتمی در جهان در همسایگی ایران این پرسش را پیش می‌آورد که اگر هند و پاکستان برای داشتن تسلیحات هسته‌ای مواخذه نمی‌شوند، چرا تهران در مقابل این اقدام باید پاسخگو باشد.

هند و پاکستان مدت‌هاست از سلاح‌های هسته‌ای برخوردارند و در عین حال آزمایش‌های پیاپی خود را دنبال می‌کنند و برای خود خط و نشان می‌کشند. این در حالی است که هند و پاکستان نه‌تنها ان.پی.تی را امضا نکرده‌اند، بلکه در بسیاری موارد نیز از آن برای به دست آوردن منافع خود بهره می‌برند و کار را به آنجا می‌رسانند که تحلیلگران خطر یک جنگ هسته‌ای تمام عیار را پیش‌بینی می‌کنند. از این رو، باور بسیاری از تحلیلگران سیاسی غرب بر این است که ایران حتی اگر به سوی سلاح هسته‌ای نیز حرکت داشته باشد، امری منطقی و معقول خواهد بود.