صبا صراف
کیهان با عمری بیش از نیمقرن آینه تمامی جریانات و تحولات سیاسی کشور است و تاریخ آن از آغاز پیدایی به همراه تمامی تازهها و خبرهای داخلی و خارجیاش، چه داغ و چه غیرداغ و همه ضمیمههایش از زن روز تا کیهان بچهها و کیهان هوایی جدای از تاریخ تحولات ملت ایران نیست.
با آغاز زمزمههای انقلاب سرگذشت کیهان بار دیگر رقم میخورد و سرگذشت، تاریخی میشود که به اندازه تمامی تاریخ پیروزی انقلاب اسلامی قابل بررسی است.
با خروج مصباحزاده مدیر مسوول و صاحب امتیاز کیهان از ایران در سال 56، موسسه و روزنامه کیهان به دست شورای سردبیری اداره میشود و از آن هنگام است که هر گروه و حزب و مسلکی با نفوذ در آن سعی در هدایت روزنامه در جهت اهداف خود دارد. کیهان در این دوران به دلیل تیراژ بالای یک میلیون نسخهای و محبوبیتی که میان مردم دارد، عرصهای برای رقابت میان احزاب و تشکیل سندیکاهای مختلف در کیهان میشود؛ و سندیکای روزنامهنگاران و کارکنان کیهان شامل سندیکای کارگری از حزب توده ایران، سندیکای کارمندی از حزب ملت ایران با گرایشات ملی و سندیکای روزنامهنگاران از میان چریکهای فدایی خلق میشود. در این میان انجمن اسلامی کیهان در مقابل سندیکای روزنامهنگاران و کارمندان تشکیل میشود که بعد از جریان اعتصاب 62 روزه مطبوعات بر تعدادشان افزوده و شمار آنان بالاتر میرود.
اعتصاب 62 روزه کیهان که به همراه دیگر مطبوعات کشور به عنوان اولین اعتصاب خانواده مطبوعات ایران محسوب میشود، از جمله اتفاقات مهم این دوران برای نشان دادن اعتراض در مقابل قدرت رژیم بود. پس از واقعه خونین 17 شهریور در پی اعتراضات مردمی و اعتصاب مطبوعات روزنامهنگاران کیهان نیز با حضور در تحریریه و بدون انجام هیچگونه فعالیت خبری دست به اعتصاب زدند که در این دوره کیهان به حالت ویژه درآمد و توسط چند تن از سران نشریه منتشر شد و شکلی نظامی به خود گرفت.
با وقوع زلزله طبس در 25 شهریور خبرنگاران این روزنامه دست از اعتصاب کشیدند ولی حضور نیروهای دولتی در نشریه برای نظارت مستقیم بر فعالیت روزنامههایی چون کیهان و اطلاعات با واکنش شدید و اعتصاب دوباره خبرنگاران مواجه شد که به سبب آن کار به میزهای مذاکره میان مطبوعات و دولت کشیده شد و در نهایت با صدور اعلامیه از سوی دولت مبنی بر پذیرفتن خواستهای آنان، خبرنگاران در 23 مهرماه بعد از اعتصاب 62 روزه مطبوعات که همزمان با روی کار آمدن دولت بختیار صورت گرفت، به کیهان بازگشتند.
انتشار دوباره روزنامه کیهان در اولین روز بعد از انقلاب یعنی دوشنبه 23 بهمنماه 1357 در ده هزار و ششصد و سی و ششمین (10636) شماره و سی و ششمین سال انتشار خود با اقبالی بیسابقه و تیراژ فزون از یک میلیون نسخه رو بهرو شد و به عنوان پرمخاطبترین روزنامههای این دوره به چاپهای سوم و چهارم نیز دست یافت. در سال 1357 کیهان با پرسنلی حدود 300 نفر (در تهران و شهرستانها) و ارزش سرمایهای، تجهیزاتی، تاسیساتی و... بیش از 880 میلیون تومان و با 140 میلیون تومان بدهی در هیئت یکی از موسسات بزرگ و بانفوذ انتشاراتی ایران درآمده بود. «حزب توده» که در این میان بیش از دیگر احزاب در کیهان نفوذ داشت به برگزاری سخنرانیهایی به رهبری سران حزب و جلسات و صدور بیانیهها اقدام میکند. محمود عسگریه از اعضای اصلی انجمن اسلامی موسسه کیهان که خود را پیرو راه شریعتی مینامد، از خاطرات آن دوران خود میگوید: «میدیدیم که مرام سیاسی حزب توده با مرام اسلامی ایرانی ما نمیخواند و آنها میخواهند ما از زیر بیرق آمریکا درآورند و ببرند زیر بیرق شوروی، در حالی که شعار ما نه شرقی نه غربی، جمهوری اسلامی بود.»
و از آن پس است که جدال میان تودهایها و انجمن اسلامی بالا میگیرد و در 24 اردیبهشت ماه 58 طی تسویهای خودجوش 20 نفر از روزنامه اخراج میشوند که بعد از آن نیز روزنامه «کیهان آزاد» را منتشر میکنند، تعدادی نیز به اعتراض از کیهان میروند و نیروهای انجمن اسلامی به رهبری محمد مبلغی اسلامی پیروز میدان میشوند.
انتشار 4 صفحهای روزنامه با تیتر «کیهان امروز با حمایت کارگران درآمد» در 25 اردیبهشت ماه خبر از تحولات درونی روز گذشته خود میدهد. محمود عسگریه در اینباره میگوید: «تا ساعت یک بعد از ظهر آن روز حتی یک مطلب هم رد نشده بود، روزنامهنگاران دست از کار کشیده بودند، تصمیم گرفتیم کیهان را به هر قیمت شده خودمان منتشر کنیم و کیهان فردا را با آن تیتر منتشر کردیم.»
در دوره کوتاهی از اختلاف کیهان زیر نظر روحانیای به نام «هادی نجفآبادی» منتشر شد. ردپای گرایشات «حزب ملی ایران» نیز در کیهان این سالها دیده میشود، با توجه به چاپ برخی از مقالات و اخبار در حمایت از دکتر شایگان وزیر فرهنگ دولت مصدق که شاید انتصاب «ابراهیم یزدی» در دوره کوتاهی (کمتر از یک سال) به مدیریت کیهان و کنار رفتن وی با سقوط دولت موقت در آبان ماه 59 گویای این امر است.
با برکناری ابراهیم یزدی به عنوان اولین کسی که از سوی امام به مدیریت کیهان منصوب شده بود، شخصی به نام «حسین مهدیان» تاجر آهن و از بازاریان بنام تهران برای پادرمیانی و حل اختلافات و بحرانهای به وجود آمده در کیهان به عنوان واسطه وارد میشود و برای مدتی نیز صحبت از خرید امتیاز کیهان از سوی وی مطرح میشود که البته عملاً چنین کاری هیچگاه صورت نگرفت و مهدیان مدتی به عنوان سرپرست و ریشسفید در کیهان ماند و در این مدت از «اسدالله مبشری» وزیر مستعفی دادگستری دولت موقت به عنوان سردبیر دعوت به همکاری کرد.
کیهان که در این دوره موضع بیطرفی را انتخاب کرد و به چاپ مصاحبه با افرادی از جناحها و احزاب مختلف فکری و ذکر کلیگوییهای مبهم در زمینه مسائل مختلف پرداخت، تیتر «ضدانقلاب بداند کیهان به هر قیمتی متعلق به ملت مسلمان ایران است» از جمله اقدامات کیهان برای نشان دادن موضع بیطرفی نشریه و همراهی با انقلاب اسلامی است که در تاریخ 16/4/58 چاپ شد و در یکی از سرمقالههای کیهان خطمشی خود را «حرکت در خط اسلام و خط رهبری انقلاب» معرفی میکرد.
مبشری در اوایل مرداد بعد از حدود یک ماه کار، از کیهان کنارهگیری میکند و مهدیان نیز در گفتوگویی که با خبرگزاری پارس انجام میدهد اعلام میکند: «موسسه کیهان در اختیار بنیاد مستضعفین قرار گرفت.»
با انتصاب «محمد خاتمی» به عنوان نماینده ولی فقیه به مدیر مسوولی موسسه، کیهان به آرامشی نسبی دست یافت و غائله درگیریها بچهها را بر عهده داشت از این دوران میگوید: «دوره بالندگی کیهان دوره خاتمی است و کیهان آن روز فضای بازتری برای فعالیت بسیاری نویسندگان و روشنفکران داشت.»
محمود عسگریه نیز معتقد است: «طلاییترین دوران کیهان دوره خاتمی است. در آن دوران سامان روحی به وجود آمده بود که چه از نظر فکری و چه از نظر وضعیت اقتصادی آرامشی در کیهان فراهم شده بود.» بعد از دو سال، با انتصاب خاتمی به وزارت ارشاد اسلامی داشتن مسوولیت کامل کیهان برایش دشواریهایی را به همراه داشت و به همین دلیل نیز «شاهچراغی» به سمت مدیریت موسسه رسید. شاهچراغی از تحصیلکردگان مدرسه مذهبی شهید حقانی با گرایش راست بود که به دلیل داشتن مایههای روشنفکری در میان روشنفکران آن دوره از عزت و احترام زیادی برخوردار بود. به عقیده احمد غلامی: «آن بذری را که خاتمی کاشته بود شهید شاهچراغی شکوفا کرد.»
انتشار ماهنامه «کیهان فرهنگی» از جمله مجلات وابسته کیهان در سال 1363 به مدیریت «هادی خانیکی» و «رخ صفت» یکی دیگر از اقدامات فرهنگی کیهان بود. ماشاءالله شمس الواعظین که به مدت 8 سال سمت سردبیری کیهان را بر عهده داشت در رابطه با کیهان فرهنگی میگوید: «با انتشار ماهنامه کیهان فرهنگی، کیهان شکل تازهای به خود گرفت و محلی شد برای اجتماع روشنفکران.»
شاهچراغی 30 اسفندماه 63 بر اثر حادثه سقوط هواپیما شهید شد و پس از او «محمد اصغری» در سال 64 به عنوان قائم مقام و مدیر موسسه انتخاب شد. اصغری در مورد پذیرفتن سمت مدیریت کیهان توضیح میدهد: «من ابتدا قبول نکردم اما از سوی دفتر امام خمینی نامهای نوشته شد و مرا ملزم به پذیرفتن این سمت کرد.»
کیهان در میان سالهای 59 تا 69 تیراژی برابر با 360 هزار نسخه در روز داشت و به گفته اصغری: «تنها با انتشار روزنامه همشهری به دلیل سبک جدید و شکلی نو در عرصه روزنامهنگاری کشور بود که تیراژ کیهان کمی پایین آمد.» کیهان در تمام طول دوران جنگ زیر رگبارهای دشمن و با وجود کمترین امکانات و تجهیزات بدون حتی یک روز وقفه منتشر شد. «عمدهترین مشکل در آن دوران کمبود کاغذ بود که دشواریهای زیادی را برایمان به وجود آورد.»
با رحلت امام خمینی در سال 68 اختلافنظرها در کیهان شکل گرفت. «مهدی نصیری» جوان 23 سالهای بود که فعالیت خود را در کیهان با نوشتن مقالات تند آغاز و پلههای ترقی در کیهان را به زودی طی کرد و عرصه را برای دیگر نویسندگان تنگ کرد. در همین دوره خاتمی نیز که خطاب مقالات تند نصیری قرار میگیرد از سمت مدیریت کیهان استعفا داده و به دنبال آن تعدادی از روزنامهنگاران کیهان چون «شمس الواعظین»، «خانیکی»، «تهرانی»، «رخ صفت» و... در سال 69 از کیهان خارج شده و نشریه «کیان» را منتشر میکنند. شمس الواعظین در اینباره میگوید: «به دلیل اختلافنظرها و کاهش آزادی بیان و قلم ترجیح دادیم از کیهان بیرون بیاییم و کیان را تاسیس کردیم که در دوره خود حلقه روشنفکران شد.»
با خروج یا جابهجایی نویسندگان از کیهان، به وجود آمدن درگیریهای صنفی و شغلی مانند اعتراض برای گرفتن سکه عقب افتاده کارمندان کیهان که اعتصاب کارکنان و روزنامهنگاران موسسه را به همراه داشت، یکی از کارمندان کیهان از آن روز میگوید: «همه در حیاط زیر همین پلهها جمع شده بودند و شعار میدادند، آقای اصغری از آنها خواست نمایندگانشان را نزد او بفرستند و مذاکره کنند، اگر چه قضیه با مذاکره حل شد اما آن روز آخرین روزی بود که آقای اصغری به کیهان میآمد.» محمد اصغری نیز سال 1369 از سمت خود در موسسه کیهان استعفا داد.
دکتر محمد اصغری مردم آرام با موهای پرپشت جو گندمی که کمی به سفیدی میزند اکنون در دانشگاه تهران مشغول تدریس حقوق به دانشجویان این رشته است. وی درباره استعفای خود توضیح میدهد: «از من تقاضا کردند که باز هم بمانم اما من نپذیرفتم و از آقا خواستم مسوولیت کامل را به نصیری که جوان باهوش و بااستعدادی بود واگذار کنند.»
مهدی نصیری که ابتدا به سمت سردبیری کیهان منصوب شده بود بعد از خروج اصغری از کیهان جانشین وی شد و تا سال 72 سمت مدیریت کیهان را برعهده داشت. اما بعد از مدتی با کنارهگیری وی از مقام مدیریت، «حسین شریعتمداری» از سوی مقام معظم رهبری به مدیر مسوولی کیهان منصوب میشود و همچنان بر این سمت باقی است. با روی کار آمدن رقبای جدید مطبوعاتی روزنامه کیهان موقعیت گذشته را هر چه بیشتر از دست میدهد و مجبور به تعدیل نیروی حدود 500 نفر از اعضای خود در همان سالهای اولیه ورود حسین شریعتمداری شد. کیهان امروز اگرچه رقیبان بسیاری در مقابل دارد و از تعداد مخاطبانش کاسته و به شکل روزنامهای برای مخاطبان خاص تبدیل شده است اما همچنان با قدرت و به عنوان یکی از روزنامههای اثرگذار کشور به فعالیت 65 ساله خود در خیابان فردوسی، کوچه شهید شاهچراغی ادامه میدهد.