پیشگفتار
از دیدگاه شیعه، آینده جهان، بسیار روشن و خوشبینانه است. تاریخ، براى رسیدن به جامعه مطلوب و آرمانى (تحقق یافتنى و حتمى هر چند با طى فراز و نشیبها و کژتابىهاى گوناگون) در حرکت است. این مدینه فاضله در زمین به دست حق پرستان و به رهبرى مصلح موعود و با یارى امدادهاى الهى و او اداره آن را در دست خواهد گرفت. این جامعه پایان حرکت تاریخ و آغاز حیاتى متکامل و بدون کاستى و نقص است. سیاست در این جامعه، «فاضله» و «الهى» است و دولت بر اساس نظام امامت شکل مىگیرد. مردم - به خصوص مستضعفان و صالحان - نقش اساسى در اداره و کنترل امور دارند و صاحبان زر و زور و تزویر از بین مىروند. دور نماى این «جامعه موعود» را این چنین مىتوان تصویر کرد: دولت مهدوى بر سراسر دنیا سیطره و برترى خواهد داشت و شرق و غرب عالم را فرا خواهد گرفت. حکومت او، بر اساس جهان بینى الهى و آموزه های اسلام خواهد بود. دین مورد قبول خدا (اسلام) و آیین یکتا پرستى و توحید، همگانى شده و معنویت و اخلاق، در همه جا گسترش خواهد یافت. «ولایت و امامت» مهدى مورد پذیرش همه بشر قرار گرفته و آنان طعم خوش عدالت، امنیت و سعادت را خواهند چشید. مردم به کمال نهایى و هدف غایى خود خواهند رسید و روح عبادت و عبودیت بر جوامع حاکم خواهد شد.
ترس و ناامنى از بین رفته و امنیت و آرامش همه جا را فرا خواهد گرفت. فساد، ستم و تباهى از جهان ریشه کن و از قسط و دادگرى آکنده خواهد شد. برکتهاى بىشمار آسمان، نازل و نعمتهاى بىکران زمین، آشکار شده و گنجینهها و معادن آن استخراج خواهد شد. علوم، صنعت و فن آورى پیشرفت خارق العادهاى یافته و خرد و عقل مردم کامل خواهد شد.
کشورها و شهرها آباد و زمین خرّم خواهد شد. دیگر ویرانى و عقب ماندگى در آن وجود نخواهد داشت. کشاورزى رونق یافته و دشتها و مزارع سرسبز و پر محصول خواهد شد و کشاورزان و دهقانان، از کشت و زرع خود، چند برابر گذشته، محصول درو خواهند کرد. اقتصاد جوامع پیشرفت کرده و ثروت و درآمدها، عادلانه توزیع خواهد شد. فقیران و تهى دستان، غنى و بى نیاز گردیده و بسیارى از امور کشور در دست مستضعفان و صالحان خواهد بود.
علم طب و بهداشت و درمان، رشد یافته و بیمارىها ریشه کن خواهد شد. کارگزاران امور، از افراد با ایمان و کاردان انتخاب شده و آنان خدمتگزاران مردم خواهند بود. بشر به آرزوى دیرینه خود مبنى بر حکومتى عادلانه، جامعهاى اخلاقمدارانه، آیینى خداپرستانه و رفاه و امنیتى جاودانه خواهند رسید.
این «انگاره»، دیدگاه روشن قرآن و آرمان و خواسته اصیل و متکامل اسلام است. این بشارت و وعده حتمى خداوند به یکتاپرستان و حق باوران و هدف و مسیر روشن تاریخ در چشم انداز ادیان الهى است. توضیح و تبیین نظام مند، جامع، فراگیر و واقع گرایانه این اصل و آموزه؛ می تواند ذیل «دکترین مهدویت» صورت گیرد.
دکترین مهدویت و انگارة دولت
«دکترین مهدویت» تصویر و طراحی جامع و فراگیر جامعه موعود و بیان ویژگیها، برنامهها، اهداف، استراتژی، خط مشیها و تعالیم و آموزههای گوناگون آن است. گفتنی است: ارائه و طرح نقش جامعه آرمانى، نه مضّر است و نه لغو، مشروط به اینکه داراى سه ویژگى باشد:
یک. کاملاً واقع بینانه باشد و حقایق زیست شناختى، روان شناختى و جامعه شناختى را از نظر دور ندارد.
دو. همراه با ارائه طریق باشد؛ یعنى، فقط جامعه آرمانى را تصویر نکند، بلکه راه روشن رسیدن به آن را نیز نشان دهد.
سه. اهدافى را اعّم از هدف اصلى و نهایى و هدفهاى واسط و فرعى براى جامعه آرمانى تعیین کند که داراى مراتب باشد.
این طرح کاملاً واقع بینانه و همراه با ارائه طریق است و تحقق جامعه آرمانى، در متون مذهبى ما پیشگویى شده است. آنچه مهم است اینکه بر اساس دکترین مهدویت، بتوان مجموعة این نظام فکری را ـ براساس اصول و بنیان های خاص آن ـ طرّاحی و ارائه کرد. در این راستا بایسته است ابتدا هدف و رویکرد اصلی و بنیادین در اندیشه مهدویت شناسایی شده و متناسب با آن نظام سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ترسیم گردد. هدف اصلى و نهایى جامعه آرمانى اسلام، استکمال حقیقى انسانها است که جز بر اثر خداشناسى، خدا پرستى، اطاعت کامل و دقیق از اوامر و نواهى الهى، کسب رضاى خداوند متعال و تقرب به درگاه او، حاصل شدنى نیست. بر این اساس دکترین مهدویت، باید بر پایه این هدف اصلی ـ و چندین هدف و برنامه فرعی ـ تنظیم و ارائه شود. در واقع در این دکترین باید خواست و نیاز اصلی انسانها، مشخص گردد؛ آن گاه به تبیین رویکرد و برنامه اصلی برای پاسخگویی به این مشکل برآمد. از آنجایی که بیشتر امور سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و ... و طراحی و اجرای برنامه ها در دست دولت قرار دارد؛ پس بررسی دولت مهدی و شناخت ماهیت و رویکرد آن امری بایسته و ضروری است.
مهمترین و اساسىترین اقدام امام مهدى عجل الله فرجه الشریف پس از پیروزى و سیطره بر سراسر جهان، تشکیل دولت و به دست گرفتن حکومت و فرمانروایى دنیا است. مردم جهان در عین حال که شاهد نابسامانى، جنگها، فساد، بىعدالتى، ناامنى و الحادگرایى در جهان بودهاند؛ دولتها، احزاب و سازمانهاى بسیارى را نیز دیدهاند که مدعى خدمت به جهانیان و ایجاد آرامش، صلح و امنیت و بهبود وضع اقتصادى و فرهنگى و اجتماعى در دنیا بودهاند! اما در عمل چیزى جز تباهى و ستم و جنگ مشاهده نکردهاند؛ با این حال روزگارى فرا مىرسد که معنویت و عدالت، به دست تواناى مرد الهى و در دولت کریمه اهل بیت? برقرار مىشود و رفاه، امنیت، عدل و یکتاپرستى در همه جاى عالم گسترش مىیابد. روشن است که این تنها با تشکیل دولت و انسجام در امور، به دست مىآید. امام باقر در تفسیر آیه ( الذین ان مکناهم فى الارض...( مىفرماید:
این آیه در حق آل محمد صلی الله علیه و آله، حضرت مهدى عجل الله فرجه الشریف و یاران او است که خداوند آنها را مالک شرق و غرب جهان نموده، آیین اسلام را پیروز مىکند و بدعتها و باطلها را به دست او و یارانش نابود مىسازد ـ چنان که [قبلاً] سفیهان حقّ را لگدمال کرده باشند ـ تا اینکه از ستم نشانهاى نمىماند.
این دولت بهترین، کاملترین و مردمىترین دولتها ـ پس از نابودى و پایان فرصت دولتهاى دیگر ـ خواهد بود. در این زمینه روایتى آمده است:
همانا دولت ما آخرین دولتها است و براى هیچ خاندانى دولتى نیست؛ مگر اینکه قبل از ما حکومت کند؛ تا هنگامى که ما به قدرت رسیدیم کسى نگوید ـ وقتى روش حکومتى ما را دیدند ـ اگر ما نیز به قدرت مىرسیدیم، این چنین رفتار مىکردیم. و این گفتار خداوند است که: عاقبت براى تقوا پیشگان است.
از بررسى اهداف، کارویژهها وعملکردها، پیامدها، نتایج مثبت، ویژگىها وشاخصها وبرنامههاى دولت مهدى عجل الله فرجه الشریف، به دست مىآید که پس از قیام وپیروزى بر گروه باطل ونابودى آنها، ظلم وستم از بین رفته وامنیت برقرار مىشود. اما براى تغییر در بینش، روش ومنش ناسالم مردم ـ که سالیان سال با آن خو گرفتهاند ـ حضرت مهدى عجل الله فرجه الشریف؛ رشد وکمالیابى انسانها را سرلوحه برنامههاى خود قرار داده وبر تزکیه نفوس، تتمیم مکارم اخلاقى، دعوت به خیرات عامه وفضایل (عدالت، راستى، قسط، پاکى و...) اقدام خواهد نمود. و این تنها در سایه تشکیل دولت اخلاقی مبتنی بر ساختار امامت امکان پذیر است؛ یعنی، دولتی که رشد اخلاقی و عقلی مردم را هدف اصلی خود قرار داده و آنها را به کمال مطلوب و واقعی میرساند.
در نتیجه مردم به آن غایت اصلى وبنیادین خود (عبادت وعبودیت) وتقرّب به خداوند سوق داده مىشوند و در پرتو آن، به زدودن رذایل وآراستن فضایل، موفّق خواهند شد. این دولت، سیاست، اجتماع، اقتصاد وفرهنگ را به سمت فضیلتهاى اخلاقى و خیرات مىکشاند و با پیوند میان سیاست و اخلاق، در تعالى وتکامل اخلاقى و عقلی مردم مىکوشد. در این راستا، علم، دانش، صنعت وتکنولوژى در مسیر درست خود قرار مىگیرد و رابطه مردم با خدا، با خود، با دیگران و با طبیعت تصحیح مىشود و قدرت نیز در خدمت آنان قرار مىگیرد. در این عصر سرچشمه اخلاق، دین و وحى الهى و شریعت آسمانى است که تکلیف و وظیفه مردم را به شکل مطلوبى تبیین مىکند و... .
دولت اخلاقی
دولت اخلاقى امام مهدى عجل الله فرجه الشریف، بدین معنا است که هم خود جامع تمام فضایل، نیکىها ومحاسن اخلاقى وعقلى است وهم در مقام عمل واجرا، همه آنها را در جامعه محقّق مىسازد. هم مدافع وحامى ارزشها وهنجارهاى اخلاقى ودینى است وهم ابزار زندگى صنعتى وعلمى بشر را براى تحقّق کمالات انسانى (عبادت وعبودیت وتقرّب به خدا) به کار مىگیرد و جامعه را زنده و انسانیت انسان را احیا مىکند. معیار مشترک این دولت در سر تا سر جهان، «رشد اخلاقی و عقلی» مبتنى بر دین و تکامل و تعالى انسان ها و آزادی او است.
دولت اخلاقى امام مهدى عجل الله فرجه الشریف، فقط پیشبینى و الگوسازى براى آینده نیست؛ بلکه مدل و الگوى زندگى امروزین نیز مىباشد. این ایده، هم نظر به حال دارد وهم نظر به آینده وما مىتوانیم از الگوهاى اخلاقى ـ دینى آن دولت، براى رفع کاستىها و نابسامانىهاى گوناگون جوامع استفاده کنیم و در تربیت و پرورش نفوس از آن بهره بگیریم.
«دولت اخلاقى»؛ یعنى، «دولتى مبتنى بر نظام امامت که جامعه را در تمامى ابعاد وجنبهها، به سمت رشد اخلاقى وکمال مطلوب انسانى، هدایت وراهبرى مىکند وباورها ورفتارهاى مردم را اصلاح مىنماید و آزادی واقعی آنان را تأمین می کند». به عبارت دیگر، دولت امام مهدى، وظیفهدار تأمین سعادت حقیقى و حداکثر کمال و رشد اخلاقى و عقلی مردم و تربیت و احیاى نفوس مرده است. تا انسان به اوج کمال ذاتى نرسد، محال است به سعادت حقیقى نائل آید وچون تحقّق سعادت حقیقى، تنها در عصر حضرت ولى عصر عجل الله فرجه الشریف امکانپذیر است، انسان به یقین به اوج «کمال» خواهد رسید و کمال او عبارت است از: کمال خلقى، عقلى و اجتماعى.
بر این اساس دولت اخلاقى امام مهدى عجل الله فرجه الشریف احیای نفوس، بصیرت بخشی و تأمین معنویت، عقلانیت وعدالت را بر عهده دارد تا جامعه به سمت «تعالى و تکامل»، «تعادل» و «پیشرفت و رفاه» سوق داده شود.
در دولت اخلاقى امام مهدى عجل الله فرجه الشریف همه امور ورهیافتها، فاضله والهى است؛ یعنى، از یک سیاست فاضله شروع وبه یک هدف فاضله (الهى) ختم مىشود. این شاخص، در ساختار نظام امامت جاى مىگیرد و به غیر از آن امکان تصویر و عملیاتى کردن چنین چیزی وجود ندارد. در این ساخت، «کمال واقعی انسان» (عبادت و عبودیت) در مرکز قرار مىگیرد و با کمک و راهنمایى وحى، هدفمندى نظام هستى و تجربه بشرى، رابطه انسان با خدا، با خود، با دیگران و حتى با طبیعت اصلاح مىشود.
بر اساس این مبنا، دولت اخلاقى، کارآمدى وکارآیى خود را در همه شؤون وابعاد زندگى انسانى، بروز مىدهد. در واقع اخلاق متعالى وتصحیح رابطه انسان با همه چیز، باعث تغییر و تکامل رفتار و طرز تلقى و باورهاى او و استفاده درست و بهینه از همه چیز مىشود. در دولت اخلاقى، همه چیز بر پایه معنویت و عقلانیت است و برآمد آن، سیاست اخلاقى، اقتصاد اخلاقى، فرهنگ اخلاقى و جامعه اخلاقى است. در نتیجه مردم خود خواهان و عامل عدالت، امنیت، پیشرفت مادی و معنوی، صلح، قسط و... خواهند بود؛ چون به رشد اخلاقی و عقلی و آزادی از قید و بندهای مادی و ظاهری دست مییازند. پس در طراحی دکترین مهدویت
ـ براساس آموزه های دینی ـ باید روشن شود که مشکل و نیاز اصلی بشر چیست؟ آیا عدالت است یا امنیت، پیشرفت، صلح و...؟ اگر خواست اصلی او فراتر از اینها باشد ـ که هست ـ باید چه انگاره ای را بیشتر مورد توجّه قرار داد؟ پاسخ این نوشتار این است که کاستی اصلی زندگی بشر نبود معنویت و بصیرت است و اگر این دو حاصل شود (رشد اخلاقی و عقلی)؛ مشکلات دیگر به راحتی حل می شود.
بایستگی دولت اخلاقی
در عصر ظهور ودوران حاضر، تنها «دولت اخلاقى» مورد نیاز و فایدهبخش است؛ دولتى که کار ویژه اصلى آن تأمین کمال مطلوب انسانى و رشد و بالندگى فضایل اخلاقى ـ در تمامى شؤون زندگى ـ و فزونی خردورزی است. جامعهاى که به شدّت دچار انحراف، فساد، حیرت وسرگردانى، پوچى وبىهدفى است و بیشتر اعضاى آن، داراى فساد عقیده، عمل و اخلاق هستند؛ نیاز به دولتى دارد که در رأس آن انسان کامل قرار گرفته ودر صدد تکمیل مکارم اخلاقى واز بین بردن آلودگىها و فسادها و از بین بردن موانع خردورزی و اندیشه است تا بشر به کمال نهایی خود (عبادت و عبودیت) دست یازد.
روایات مختلف در این موضوع ـ به خصوص حدیث «اکمل به اخلاقهم» ـ دلالت بر اهمیت و محوریت اخلاق و کمال یابی واقعی و رشد و بالندگى معنوى و عقلانی انسانها در دولت مهدوى دارد:
امام باقر(ع) مىفرماید:
«اذا قام قائمنا، وضع یده على رؤوس العباد فجمع به عقولهم واکمل به اخلاقهم».
«چون قائم ما قیام کند، دستش را بر سر بندگان مىگذارد وعقول آنها را متمرکز ساخته واخلاقشان را به کمال مىرساند».
در روایت دیگرى آمده است:
«اذا قام قائمنا وضع یده على رؤوس العباد فجمع به عقولهم وکملت به احلامهم...».
«وقتى قائم ما قیام کند، دست [عنایتش] را بر سر بندگان مىنهد وبدین وسیله عقل آنها زیاد شده وفهمشان بالامىرود (کامل مىگردد).»
پیامبر صلی الله علیه و آله مىفرماید:
«... یملأ قلوب العباد عبادة و یسعهم عدله».
«... دلهاى بندگان را پر از عبادت مىکند وعدلش فراگیر مىشود».
همچنین:
«... أن یصلح امة بعد فسادها».
«او این امت را پس از آنکه تباه [و فاسد] شدهاند، اصلاح مىکند».
بر اساس این روایت اصلاح مردم بعد از فساد اخلاقى آنان وتغییر بنیادین رفتارها، گفتارها وپندارهاى غیر اخلاقى وآلوده آنها، مهمترین ودرخشانترین اقدام دولت امام مهدى عجل الله فرجه الشریف خواهد بود و این احیاگرى و اصلاح و نوسازى معنوى، مطلق و فراگیر است و پس از آن فساد و انحرافى وجود نخواهد داشت و زمین نورانى و پر از صفا و معنویت خواهد شد:
«و تُشرق الارض بنور ربّها».
«زمین با نور پروردگارش منوّر مىشود».
و «ان قائمنا اذا قام اشرقت الارض بنور ربّها واستغنى الناس».
«چون قائم ما قیام کند، زمین به نور پروردگارش روشن مىگردد ومردم همگى بىنیاز شوند».
دولت اخلاقی و دکترین مهدویت
دولت امام مهدى عجل الله فرجه الشریف، دولتى کمال گرا، احیاگر و فضیلتگرا است و آموزههاى بنیادین اسلام بر آن حاکم است. دولتى غیر اقتدارگرا وغیر استبدادى است؛ بلکه رضایت و خشنودی مردم و کمال مادى و معنوى آنان را در اولویت قرار مىدهد. تربیت دینى وپروش اخلاقى و رشد فکری و علمی مردم در رأس قرار می گیرد. جهانى و فراگیر است و ارزشها و هنجارهاى اخلاقى را جهانى مىکند. نمونه کامل دولت نبوى صلی الله علیه و آله و دولت علوى? است. انسانها را از قید و بندهاى نفسانى و استثمار و استعمار قدرتمندان آزاد مىکند. دولت علم و دانش و اندیشه و خردورزى است. پایان بخش دولتهاى سکولار و لیبرالیستى و احیاگر دولت دینى است. همه کس وهمه چیز را به کمال نهایى خود مىرساند. تحقق آرمانهاى بشرى وتشکیل مدینه فاضله اسلامى است.
این دولت سعادت واقعى بشر وخیرات عمومى را تأمین مىکند. رابطه انسان را با خدا تصحیح و انسان را به خودشناسى وخودسازى اخلاقى دعوت مىکند. اقتدار و نفوذ فراوان و فراگیرى دارد و ریشه ظلم و ستم و فساد را از بین مىبرد. مبتنى بر برهان و استدلال عقلى، دلایل وحجّتهاى دینى و حکمت و دانش است. کاملترین خلافت الهى بر روى زمین بوده و رهبر و پیشواى آن، منصوب از سوى خدا است. با مردم رابطهاى دوستانه و ولایت مدارانه دارد و با آنها بر اساس کرامت ذاتى و اخلاق انسانى برخورد مىکند. دولتى فراملّى و فرامرزى است و تمامى امکانات منابع و خدمات را در اختیار همگان قرار مىدهد. دولتى ظلم ستیز، کفر ستیز و ضد فساد و خشونت است.
دولتى فرهنگى وارزشى است ودر آن علم وهنر ودانش در راستاى تعالى بشر، به کمال مىرسد. حامى محرومان، مستضعفان، تهى دستان و صالحان است و ثروت و قدرت و شهرت در آن جایى ندارد. عدالت محور است و در همه زمینههاى قضایى، سیاسى، اجتماعى و اقتصادى عدالت را برقرار مىکند. ارشاد، هدایت و امر به معروف را در اولویت قرار مىدهد. محصول اندیشه بشرى نیست؛ بلکه پاسخگویى به نیازها، مشکلات، کاستىها و ناراستىهاى زندگى است. دولتى کارآمد، کامل، اخلاق محور، و کمالگرا است و... .
امام مهدی عجل الله فرجه الشریف در این راستا به عنوان زعیم سیاسى ـ دینى، اختیارات و مسؤولیتهاى گستردهاى براى مدیریت و هدایت امور گوناگون مردم برعهده دارد و وظایف مختلفى مانند حفظ دین، اصلاح مردم، احیاى سنّت، اقامه حدود، گسترش عدالت، جهاد، عزل و نصب کارگزاران، توزیع بیت المال، تأمین حقوق و... برعهده امام است و او ولایت، اختیارات و شؤون مختلفى دارد. البته همة اینها فرع برکار اصلی آن حضرت (احیا گری) است. کارکردهای مهم دولت مهدوی عبارت است از:
1. کارکرد سیاسی و اجتماعی
وظایف و کارکردهاى سیاسى و اجتماعى دولت مهدوى براى تأمین عدالت فراگیر، اداره سیاسى جهان با تدبّر و عقلانیت، قضاوت و داورى عادلانه، قانون گذارى الهی، تأمین صلح و امنیت و احیاى دین و اصلاح امور است. دولت ایشان در تمامى زمینهها، موفّق و کارآمد بوده و همه امور سیاسى و اجتماعى را تحت پوشش قرار خواهد داد.
2. کارکرد فرهنگی و دینی
کارکرد فرهنگى و دینى دولت ایشان در راستاى تربیت دینى مردم، تتمیم مکارم اخلاقى و زدودن آلودگىها و مفاسد، گسترش و احیاى آموزههاى اسلام، تثبیت آیین توحید و یکتاپرستى، رشد دانش و علم بشرى، شکوفایى افکار و اندیشهها، رشد و ترقى صنعت و
فن آورى و پیشرفت شگفتانگیز در زمینههاى ارتباطات، اطلاعات و اختراعات است. البته دولت مهدوى عجل الله فرجه الشریف، بیشترین اهمیت را به برنامههاى فرهنگى ـ دینى داده و در رشد و تعالى اخلاقى انسانها و تزکیه و تهذیب نفوس اهتمام جدّى خواهد داشت.
3. کارکرد اقتصادی و عمرانی
کارکرد اقتصادى و عمرانى دولت مهدوى در جهت استفاده صحیح از موهبتهاى طبیعى (گنجها و معادن)، عمران و آبادانى شهرها و کشورها، بى نیازى و استغناى مردم، کمک به بدهکاران و فقیران، توزیع عادلانه امکانات و بیت المال، ایجاد اقتصاد سالم، رونق کشاورزى و دامپرورى و... است. دولت ایشان در زمینه اقتصاد و عمران موفقیتهاى کاملى کسب خواهد کرد و در عین حال بر اخلاقى بودن فعالیتهاى اقتصادى و استفاده صحیح از طبیعت و گسترش عدالت تأکید خواهد نمود.
دستاورد این دولت عبارت است از: «معنویت، عدالت، عقلانیت و توسعه». اینها انگارههایى است که دولت مهدوى عجل الله فرجه الشریف در تمامى زمینهها و برطبق شاخصها و معیارهاى ذیل به آنها دست مىیابد:
1. بهبود ارتباط فرد با خداى خود؛
2. توجّه به شایستگىها، استعدادها و ارزشهاى فردى؛
3. استفاده صحیح از موهبتهاى الهى؛
4. روابط دوستانه و صلحآمیز با دیگران.
مهمترین دستاوردهاى دولت مهدوى عجل الله فرجه الشریف در عرصه سیاست، استقرار دولت حق و نابودى دولتهاى باطل، گسترش عدالت و ایجاد قسط، تثبیت صلح و امنیت جهانى، و رفع اختلافها و ستیزشها است.
در زمینه فرهنگ و دین نیز رشد و تعالى اخلاقى و معنوى مردم و نورانیت جهان، ترویج فضایل اخلاقى و ریشه کن شدن رذایل، حاکمیت آیین اسلام و توحید و یکتاپرستى، جلب رضایت عمومى، توسعه و پیشرفت علم و دانش و شکوفایى اندیشه و خرد و ایجاد آرامش روحى و روانى و... به دست خواهد آمد.
از نظر اقتصادى و عمرانى نیز بشر شاهد وفور نعمت و برکت، حیات مجدّد و متکامل در روى زمین، رونق کشاورزى و کثرت محصولات، رفاه و آسایش بشرى، عمران و آبادى زمین و... خواهد بود.
بشر پس از قرنها و سالها چشم انتظارى و امید به اصلاح امور و تحقّق بشارت الهى، به سعادت و کمال مطلوب نائل خواهد آمد و در پرتو دولت مهدوى، در تمامى جنبههاى زندگى به رفاه، آسایش، آرامش، صلح و تعالى و تکامل دست خواهد یازید و همة این امور، در جهت رسیدن او به کمال نهایی (عبادت و عبودیت خداوند) خواهد بود.
براین اساس می توان از تعالیم و آموزه های دینی، فلسفی، کلامی، سیاسی، فلسفة تاریخ و در توضیح و تبیین دولت اخلاقی امام مهدی عجل الله فرجه الشریف بهره مند شد و نظریه ای علمی، نظام مند و فراگیر از اندیشة مهدویت ارائه داد.
انگاره های زیر هر کدام متکفّل تبیین و تصویر ابعاد مختلف دکترین مهدویت می باشند:
1. فلسفة تاریخ، برای شناخت هدف و غایت حرکت تاریخ؛
2. فلسفة سیاسی، برای شناخت و معرفی بهترین و بایسته ترین غایت و سامان سیاسی؛
3. کلام سیاسی، برای تبیین آموزه های اعتقادی ـ دینی مهدویت؛
4. علم سیاست، برای شناخت ماهیت دولت و تناسب آن با غایت و هدف بنیادین مهدویت و...
نوشتار حاضر با رهیافت سیاسی و بهره گیری از آموزه های فلسفی و روایی، به تبیین بخشی از دکترین مهدویت پرداخته است. امید است با پذیرش این دیدگاه، ابعاد تکمیلی آن در نوشتارهای دیگر، ارائه شود.