حسین شریعتمداری
این نوشته فقط یک تقاضای کوچک است که اگر برآورده شود میتواند در پیشگیری از خطری بسیار بزرگ موثر باشد و یا دستکم این که، نگارنده اینگونه تصور میکند. ماجرا به اظهارات حجتالاسلام والمسلمین سیدحسن خمینی در جمع مسئولان «حزب اعتدال و توسعه» مربوط میشود. نوه حضرت امام(ره) در دیدار مسئولان حزب یاد شده با بیان این نکته که امروزه از امام تفسیرهای متعدد ارائه میشود، این امر را نشانه ضعف در اندیشه امام ندانسته و تاکید کردهاند «به نظر من باید امام را به عنوان یک مکتب دید که میتوان در او اجتهاد کرد. با متون و مقدسات نیز میتوان سه نوع برخورد داشت. یکی آن که آنها را در برابر مسائل جدید کاملاً کنار بگذاریم، دیگری آن که در برابر این موارد [مسائل جدید] در آن کاوش کنیم و به دنبال پاسخهای از پیش تعیین شده بگردیم. اما روش ائمه شیعه (ع) این است که سؤال جدید، اجتهاد جدید میخواهد». ایشان در ادامه فرموده اند «درباره امام نیز به عنوان متن مقدس انقلاب میتوان همین سه نوع برخورد را داشت. باید در افکار و آراء امام اجتهاد کرد. اگر به این مرحله برسیم باعث پویایی در مکتب میشود.» نوه محترم حضرت امام(ره) در ادامه گفتهاند «تفسیرهای انحصاری از اندیشه امام خطرناک است. نباید بگذاریم یک فرد یا یک نهاد رسمی، تفسیر معینی از امام ارائه دهد. باید دیگران نیز بتوانند از این متن مقدس انقلاب تفسیرهای اصولی خود را ارائه دهند.»
سخنان حجتالاسلام والمسلمین سیدحسن خمینی همانگونه که انتظار میرود حاوی نکات ارزندهای درباره چگونگی بهره گیری از افکار و آراء امام راحل(ره) است و میتواند راهنمای گره گشایی در برخورداری همگان و مخصوصاً اندیشمندان و نخبگان از نظرات آن بزرگوار باشد، یعنی نظراتی که جناب سیدحسن خمینی با تعبیر زیبای «متن مقدس انقلاب» از آن یاد کردهاند و الحق که چنین است.
و اما، بخشی از سخنان نوه محترم حضرت امام(ره) به زبان فنی بیان شده و با اصطلاحاتی همراه است که شاید درک آن برای همگان به آسانی ممکن نباشد و یا دامنه وسیع و گسترده این اصطلاحاتـ چنانچه دقیقاً توضیح داده نشود ـ زمینه سوءاستفاده احتمالی برخی افراد و جریانهای سیاسی از سخنان ایشان برای تحریف کلام و نظر حضرت امام(ره) را فراهم آورد. موضوع این یادداشت، درخواست توضیح بیشتر حجتالاسلام والمسلمین سیدحسن خمینی درباره همین بخش است.
1ـ نوه محترم حضرت امام(ره) گفتهاند «تفاسیر متعدد از نظرات امام(ره) نشانه ضعف در اندیشه امام(ره) نیست» و ضمن «خطرناک» دانستن تفسیرهای انحصاری از اندیشه امام، تاکید کردهاند که «باید دیگران نیز بتوانند از این متن مقدس انقلاب تفسیرهای اصولی خود را ارائه دهند.»
در این که تفسیرهای متعدد از نظرات امام(ره) نشانه ضعف در اندیشه آن بزرگوار نیست، کمترین تردیدی نمیتوان کرد و این نکته نیز دقیق و حکیمانه است که تفسیر نظرات امام راحل(ره) منحصر به یک شخص، گروه و یا نهاد رسمینیست بلکه همگان میتوانند از این متن مقدس انقلاب بهره گرفته و از زلال اندیشه حضرت امام(ره) بنوشند. ولی آنچه نیاز به توضیح بیشتر دارد، آن است که؛
تعدد، نشانه «تفاوت» است و اگر دو یا چند برداشت با یکدیگر «تفاوت» نداشته و اختلافی میان آنها نباشد، دیگر نمیتوان آنها را «متعدد» دانست. بنابراین سؤال این است که؛
الف: آیا نوه محترم حضرت امام(ره)، تفسیرهای متفاوت از نظرات حضرت امام(ره) را مجاز دانسته و علی رغم تفاوتی که میان این نظرات وجود دارد، همه آنها را قابل قبول میدانند؟ به یقین نمیتوان دو یا چند نظر مختلف و متفاوت در یک موضوع واحد ـ تاکید میشود در یک موضوع واحد ـ را به امام(ره) نسبت داده و همه آنها را قابل قبول دانست.
ب: آیا این تعدد ـ بخوانید تفاوت و اختلافـ برداشتها میتواند تا مرز «تناقض» هم پیش برود؟ پاسخ این سؤال بدون کمترین تردیدی، «منفی» است، چرا که حضرت امام(ره) ـ نستجیربالله ـ اهل تناقض گویی نبوده اند که بتوان دو برداشت متناقض را به آن بزرگوار نسبت داده و هردو را پذیرفتنی تلقی کرد!
ج: جناب حجتالاسلام والمسلمین سیدحسن خمینی از اندیشه حضرت امام(ره) به عنوان «متن مقدس انقلاب» یاد کردهاند و توصیه فرموده اند که این متن مقدس را باید مانند یک مکتب تلقی کرد و این سفارشی دقیق و عالمانه است و البته بدیهی است که در متن مکتب امام(ره) ـ همان مکتب اسلام ناب محمدی (ص) که امام راحل ما(ره) احیاگر آن بود ـ تناقض و اختلاف نیست. همانگونه که در کلام خداـ بی آن که قصد مقایسه مثل به مثل داشته باشیم ـ نیز ضمن توصیه به «تدبر» تاکید شده است که در این کتاب اختلافی وجود ندارد «افلا یتدبرون القرآن ولو کان من عند غیرالله لوجدوا فیه اختلافا کثیرا ـ آیا در قرآن اندیشه نمیکنید؟ اگر از جانب غیرخدا بود، در آن، اختلاف فراوان مییافتید ـ سوره مبارکه نساء ـ آیه 82 ـ».
د: برداشتهای «متعدد» و «متفاوت» از یک موضوع واحد، فقط هنگامیقابل قبول و پذیرفتنی است که این برداشتها در «طول» یکدیگر باشند و نه در «عرض» هم. در این حالت، دو یا چند برداشت (متعدد) از یک جنس هستند و با هم مغایرتی ندارند بلکه تفاوت آنها در میزان و درجه دریافت از یک واقعیت است. مانند چند ظرف با شکلهای متفاوت و حجمهای مختلف که محتوای همه آنها «آب» است. مثلا وقتی امام میفرمایند «آمریکا شیطان بزرگ است» عدهای نتیجه میگیرند که آمریکا اهل خدعه و نیرنگ است، عدهای دیگر نتیجه میگیرند که آمریکا دشمن است، جمعی دیگر اعلام میکنند که با آمریکا باید مقابله کرد و... تمامی این برداشتها، اگرچه ظاهراً متعدد و متفاوت هستند ولی با یکدیگر تناقض ندارند یعنی در طول یکدیگر قرار دارند.
با توجه به ضریب بالای هوشمندی و ذکاوت آقای سیدحسن خمینی، تصور نگارنده این است که مقصود ایشان از برداشتهای متعدد، همین نوع اخیر بوده است، یعنی برداشتهایی که در طول یکدیگرند بنابراین سخنان ایشان نمیتواند و نباید مورد سوءاستفاده احتمالی برخی از فرصتطلبان قرار گیرد.
هـ: این نکته نیز گفتنی است که بیانات حضرت امام(ره) برای همگان در همه سطوح قابل فهم بود و هر کس به اندازه ظرفیت خود از آن بهره میگرفت و مثلا برداشت فلان پیرمرد روستائی یا فلان مرجع روحانی یا فلان روشنفکر و... اگرچه با یکدیگر به لحاظ عمق و ژرفا متفاوت بود ولی هیچگاه متضاد و مغایر یکدیگر نبود، و این، از ویژگیهای پیامبرگونه آن مراد به حق پیوسته است که با مردم به زبان مردم سخن میگفتند «ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه».
2ـ نوه محترم حضرت امام(ره) به ضرورت «اجتهاد» در افکار و آراء امام راحل(ره) اشاره کردهاند که به یقین مقصود ایشان کاوش و بررسی در نظرات امام(ره) و استخراج نسخه و نقشه راه برای ادامه مسیر ایشان است و این، سفارشی دقیق است که به قول ایشان، «باعث پویایی مکتب میشود» اما در این باره نیز نکاتی هست که اگر مورد توجه قرار نگیرد میتواند سوءاستفاده بدخواهان را در پی داشته باشد. از جمله این که؛
الف: اجتهاد در آراء و نظرات حضرت امام(ره) نمیتواند به مفهوم «برداشت آزاد»! باشد و آنچه به عنوان نظر امام(ره) مطرح میشود نباید با نظر صریح و ثبت شده حضرت امام(ره) متفاوت باشد، چرا که اجتهاد در مقابل «نص» باطل است، همانگونه که برداشت از یک آیه قرآن و یا یک حدیث اگر با ظاهر آیه و حدیث مغایرت داشته باشد، قابل پذیرش نیست، آن گونه که برخی از فرقههای ضاله تحت نام «باطنیه» انجام داده و میدهند و دیدگاه انحرافی خود را بی آن که با ظاهر یک آیه همخوانی داشته باشد به عنوان «باطن آیه»! ارائه میکنند! طبیعی است برداشت از کلام و نظر امام نیز چنانچه با ظاهر صریح نظر ایشان مغایرت داشته باشد نه فقط قابل قبول نیست بلکه تحریف محتوای کلام آن بزرگوار است و مصداق «یحرفون الکلم عن مواضعه» خواهد بود.
ب: اجتهاد به مفهوم واقعی آن در فقه نیازمند اشراف فقیه به مبانی و اصول فقهی است و قطعاً مقصود حجتالاسلام والمسلمین سیدحسن خمینی از اجتهاد در آراء و اندیشه امام(ره) نیز همان مفهوم رایج در فقه است، بنابراین، کسانی که قصد اجتهاد در بینش حضرت امام(ره) را دارند، الزاماً بایستی نسبت به نظرات و دیدگاههای آن بزرگوار اشراف داشته باشند، تا اولاً؛ سلیقه و نظر شخصی و گروهی خود را تحت عنوان نظر امام(ره) مطرح نکنند و ثانیاً؛ برای اثبات صحت برداشت و تفسیر خود، از کلام و بینش شناخته شده امام(ره) دلیل روشن و سند قاطع ارائه دهند. از این روی به همان اندازه که به قول حاج سیدحسن آقا، «تفسیر انحصاری از اندیشه امام خطرناک است»، برداشت آزاد! و غیرمستند از نظرات امام راحل(ره) نیز خطرناک خواهد بود. مخصوصاً آن که این روزها، بعضیها ـ نه از مردم عادی، بلکه متاسفانه برخی از کسانی که در زمره خواص تلقی میشوند ـ برداشتهای شخصی و سلیقهای و گاه جناحی و گروهی خود را بیآن که سندی برای آن ارائه کنند به حضرت امام(ره) نسبت میدهند!
ج: البته نوه محترم حضرت امام(ره) در بخشی از سخنان خود گفتهاند «باید دیگران نیز بتوانند از این متن مقدس انقلاب ـ اندیشه امام(ره) ـ تفسیرهای اصولی خود را ارائه دهند» و به نظر نگارنده منظور ایشان از تاکید بر «تفسیرهای اصولی» همان تکیه بر مستندات نظر حضرت امام(ره) بوده است که در این صورت، با توجه به اهمیت موضوع جا داشت جناب ایشان در این خصوص توضیح بیشتری میدادند تا راه سوءاستفاده بدخواهان به طور کامل سد شود.
... و بالاخره امید آن که یادگار امام راحلمان(ره)، جناب حاج سیدحسن آقای عزیز و بزرگوار، پوزش نگارنده را به خاطر نوشتن این سطور بپذیرند، چرا که این وجیزه نیز در راستای نیت خیر ایشان، یعنی پاسداشت اندیشه امام(ره) از گزند بدخواهان نوشته شده است.