دکتر شهیدی مؤدب
روز دوشنبه سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه رسماً اعلام کرد که این کشور تحویل سوخت نیروگاه اتمی بوشهر را آغاز کرده و محموله نخست این سوخت را به طرف ایرانی تحویل داده است. این سخنگو در کنار اعلام این خبر در چند مورد تاکید کرد که ایرانیها به صورت مکتوب تقبل کردهاند که 82 تن سوخت راکتور را تنها برای مصارف راکتور بوشهر به کار گیرند و باز تکرار کرد که آژانس بینالمللی انرژی اتمی در تمام مدتی که سوخت تحویلی در خاک ایران قرار دارد بر نحوه مصرف آن نظارت خواهد داشت ضمن اینکه ایرانیها از پیش تعهد کرده بودند که عناصر سوخت مصرف شده را به روسیه باز گردانند.
انتشار خبر تحویل سوخت، یا به عبارت دقیقتر آغاز تحویل سوخت، هرچند با تاخیر چند ساله صورت میگیرد لیکن بالاخره حسننیت همسایه شمالی ما را در انجام قسمتی از تعهدات خود را که مجموعاً و تا بحال یک میلیارد دلار برای جمهوریاسلامی ایران هزینه دربرداشته است را به اثبات میرساند.
البته هنوز معلوم نیست که محموله تحویلی چه بخشی از کل سوخت مورد نیاز را تشکیل میدهد و باز گفته نشده است که دقیقاً کار تحویل تا چه زمانی پایان میپذیرد و اینکه دقیقاً کار سوختگزاری در راکتور در چه زمان آغاز خواهد شد و بالاخره اینکه کلید آغاز به کار نیروگاه بوشهر دقیقاً چه زمانی به کار میافتد. اما هر چقدر هم که فاصله زمان تحویل سوخت تا شروع به فعالیت عملی نیروگاه در ابهام باشد نفس شروع تحویل سوخت گویای چند واقعیت است:
1ـ اینکه طرف روسی بالاخره نشان میدهد که علیرغم فشارهای وارده تسلیم باجخواهیهای محافل خاصی در غرب نشده و با درایت و هوشمندی فهمیده است که هرگونه تاخیر اضافی به حسن اعتماد طرف ایرانی خدشهوارد میکند.
2ـ هرچند طرف ایرانی بهانه عدم پرداخت را که منجر به تاخیر در کارها گردیده رسماً نپذیرفته است به هر حال اختلاف احتمالی مالی پایان گرفته است.
3ـ اقدام به تحویل سوخت پس از انتشار گزارش «برآورد امنیت ملی» شانزده سرویس اطلاعاتی آمریکا صورت میگیرد که نه تنها نشان از درستی ادعاهای ایران دارد که برنامهای برای تسلیحات هستهای ندارد، بلکه موضعگیریهای درست روسها را که چندین بار غیرنظامی بودن برنامههای اتمی ایران را تأکید کرده بودند نیز اثبات میکند.
4ـ اینکه بالاترین مرجع صلاحیتدار بینالمللی در فعالیتهای صلحآمیز هستهای حاضر شده است بر شروع تحویل سوخت مزبور نظارت کند نشان از این دارد که این آژانس حساب شروع به کار نیروگاه بوشهر را از فعالیتهای غنیسازی ایران تفکیک میکند.
با این حال اکنون که رسانههای بینالمللی این خبر خوش را مخابره کردهاند ذکر چند نکته حائز اهمیت است:
1ـ رئیسجمهور آمریکا پس از انتشار گزارش سرویسهای اطلاعاتی خود و به فاصله کمتر از دو روز با ولادیمیر پوتین تلفنی تماس گرفت و به مدت چهل دقیقه با وی گفتگو کرد و زمانی که در مصاحبه مطبوعاتی جرجبوش در کاخ سفید از وی در مورد محتوای مذاکرات با پوتین سؤال کردند پاسخ داد که «به رئیسجمهور روسیه تأکید کردم که استفاده از انرژی صلحآمیز هستهای حق ایران است.» میتوان نقلقول جناب جرجبوش از خودش را نشانه این دانست که، علیرغم حسن نیت روسها و اینکه آمریکاییها حق دخالت در روابط تهران ـ مسکو را نداشتهاند معالوصوف، آمریکا در تحویل سوخت راکتور بوشهر به روسیه چراغ سبز نشان داده است. البته این نظر مثبت بمعنای آن نیست که محافل جنگطلب و نیز تلآویو از چنین تصمیمگیری درست رئیسجمهور آمریکا خرسند شده باشند.
2ـ هرچند پس از سوختگذاری در قلب نیروگاه بوشهر و شروع فعالیت آن که به تولید برق منجر خواهد شد فرق چندانی میان این نیروگاه و دیگر نیروگاههای تولید برق موجود در ایران وجود ندارد با این حال باید توجه کرد که اساسیترین بخش در کار نیروگاههای اتمی سوختگذاری و شروع به کار و به قدرت تولید رسانیدن نیروگاه است. به عبارت دیگر پس از اینکه تمامی سوخت لازم جهت شروع بکار نیروگاه وارد بندر بوشهر شود کار اصلی مهندسان و تکنسینهای ایرانی شروع میشود. البته این بدان معنا نیست که ساخت پیکره بیرونی نیروگاه و تأسیسات عظیم حرارتی آن که قاعدتاً سالها به طول میانجامد کار راحتی است بلکه سخن از حساسیت امر سوختگذاری در راکتور و آغاز به کار آن به پیچیده بودن این مهم برمیگردد که هم دقت و هم مرحله و هم اقدامات بسیار دقیق ایمنی نیروگاه را شامل میشود. شاید تصور عموم چنین باشد که مثلاً همانگونه که به هر علتی ممکن است یک نیروگاه سوخت فسیلی از کار بیافتد که در فاصله چند ساعت پس از رفع نقص میتوان آنرا مجدداً به کار انداخت نیروگاههای هستهای نیز چنین عمل کنند. در حالیکه به علت پیچیدگیهای واکنش هستهای که بین اورانیوم سوخت و نوترونهای حاضر در قلب راکتور گاهی ممکن است پس از توقف، شروع مجدد به کار نیروگاه چندین روز و یا چند هفته به طول انجامد.
علت درج نکته فوق این است که نگارنده میخواهد متذکر شود کار اصلی دستاندرکاران ایرانی اداره نیروگاه هنوز شروع نشده و زمان آن فرارسیده است که مسئولان سازمان انرژی اتمی ایران تمامی تمهیدات و مهارتهای خود را بکار گیرند تا در شروع کار مهمی که از پیش تجربه آنرا نداشتهاند با توانمندی لازم که در آنها سراغ میرود کمر همت را محکم ببندند.
به نظر میرسد لازم باشد سازمان انرژی اتمی با همکاری سازمان صدا و سیما برنامهای را تهیه و با پخش آن به اطلاع مردم برسانند که کار نیروگاه هستهای از چه مراحل و قدمهای علمی باید بگذرد تا نیروگاه به تولید برق شروع کند. در غیر این صورت با انتظار چندین سالهای که مردم برای شروع به کار نیروگاه بوشهر کشیدهاند ممکن است چنین برداشت شود که پس از وارد شدن سوخت به محل نیروگاه باید بلافاصله کار تولید برق شروع شود.
3ـ رسانههای غربی تاکید دارند چنین القاء کنند که طرف ایرانی میتواند سوخت نیروگاه بوشهر را برای مصارف نظامی به کار گیرد و طرف روسی برای بیاثر کردن این تبلیغات اعلام کرده است که طرف ایرانی تعهد مکتوب کرده است که سوخت تحویلی صرفاً مصرف نیروگاه بوشهر خواهد شد.
ذکر این نکته فنی لازم است که سوخت 3 تا 4 درصد غنیشدهای که در راکتور بوشهر به کار خواهد رفت نمیتواند اساساً کاربردی غیر از تولید نیروی برق داشته باشد زیرا وقتی سخن از 3 یا 4 درصد اورانیوم غنی شده میرود نباید تصور کرد که این اورانیوم به صورت جدا در راکتور قرار میگیرد که اگر طرف ایرانی علاقمند باشد میتواند از آن در جهت دیگری بهرهگیری کند بلکه سوخت مورد نظر طی یک رشته مراحل پیچیده شیمیایی به صورتی در غلافها و میلههای سوخت قرار گرفته که عملاً جداسازی آن پیش از سوخته شدن در درون قلب راکتور غیرممکن است و حتی اگر چنین قصدی در کار باشد نه منطقی نه به صرفه و نه ما در حال حاضر تکنولوژی چنین کار پیچیده علمی را در اختیار داریم.
حتی پس از آنکه میلههای سوخت در رافر راکتور عملا تحلیل میروند عناصر سوخت مصرف شده که میبایست با سوخت جدید جایگزینی شوند از نظر خطرهای تابش و پرتوی، که تا مدتها در بردارند اصولاً امکان هیچگونه دخل و تصرفی در آن وجود ندارد ضمن اینکه در تمام مراحل آژانس بینالمللی انرژی اتمی به کار نیروگاه و به توقف کار نیروگاه و به جابجایی سوخت و سوختگیری مجدد و شروع به کار مجدد نیروگاه نظارت دارد و دوربینهای تعبیه شده بدون وقفه نظارت شبانهروزی میکنند.
4ـ با شروع به کار نیروگاه که قاعدتا میبایست برای تابستان سال آینده آن را پیشبینی کرد و در صورتی که نیروگاه به ظرفیت اسمیخود برسد این تاسیسات تولید نیرو نزدیک به 900 مگاوات برق جدیدوارد شبکه خواهد کرد. با اینکه خوشبختانه سابقه درازمدت ما در اداره نیروگاهها امکان تربیت مهندسان و تکنیسینهای ماهری را به ما داده است با این حال ذکر زودهنگام این نکته لازم است که کار نیروگاه نظارت هر لحظه را میطلبد و هرگونه بیدقتی، سهلانگاری و بیاطلاعی میتواند به یک فاجعه منجر شود.از آنجا که ما در تولید نیروی برق هستهای سابقه و تجربه قبلی نداریم در صورت لزوم میبایست مهندسان و تعمیرکاران بیگانه را به خدمت گیریم و نباید منابع بیاطلاع تصور کنند که در شروع کار ما میتوانیم به تنهایی تمامی امور تولید را خود عهدهدار شویم.
شروع به کار نیروگاه هستهای همانند بلند شدن هواپیما از زمین است که تا کارکنده شدن از زمین انجام نشده است تمامیاقدامات ایمنی و فنی باید لحاظ شود. در پایان، شروع تحویل سوخت نیروگاه بوشهر را به فال نیک میگیریم و جادارد از پیگیریها و تلاشهای دستگاه دیپلماسی ایران اسلامی و صبر و حوصلهای که مدیریت سازمان انرژی اتمی در تحقق این امر مهم بهخرج داده است قدردانی کنیم ضمن اینکه به طرف روسی نیز با اظهار امتنان محتاطانه یادآور شویم که چنین اقدامات درستی ریشههای با سابقه روابط تهران ـ مسکو را مستحکمتر میکند.