خلیل منصوری
مفهوم و کارکرد اتحاد
اتحاد از دیدگاه اجتماعی؛ همبستگی، همرایی و همسویی در عقاید، آرا و کارهاست. از آن جایی که اتحاد اجتماعی، کارکردهای سازنده و مثبتی در رشد و تعالی فردی و جمعی بشر دارد، مورد توجه و تاکید قرآن قرار گرفته و آیات بسیاری، اتحاد و همدلی مؤمنان را از عنایات و توجهات خاص خداوند نسبت به آنان دانسته و حضور جدی آن را در میان مؤمنان صدر اسلام توفیقی از ناحیه خود میدانند. اگر اسلام در آغاز حضور خود در صحن جهان خاکی به سرعت پیشرفت کرد و دستاوردهای بزرگ را نصیب امت اسلام نمود، از آن رو بود که امت اسلام از اتحاد و تعاون برخوردار گردیدند.
در حال حاضر به جهت یورش بیامان دشمنان و مخالفان اسلام و قرآن، امت اسلام بیش از پیش در معرض خطر قرار گرفته و فضای توطئه امت را دربرگرفته است. از این رو برای رهایی از آسیبها و بحرانهای پیش آمده و دستیابی به عزت و کرامت پیشین باید دست اتحاد و برادری به یک دیگر داده و از نعمت و آثار و تبعات آن برخوردار گردند.
بیگمان دستیابی به پیشرفت در عرصههای مختلف علمی، اجتماعی و فرهنگی، بدون همدلی و همراهی همه مؤمنان امکانپذیر نیست. از این رو باید مسلمانان با تمسک به قرآن و سنت پیامبر و عترت طاهره بر اصول مشترک پافشاری کرده و از اختلاف و تفرقه دوری نمایند.
اهمیت و ارزش اتحاد
امور اجتماعی را میتوان به دو دسته هنجاری و ضدهنجاری، ارزشی و ضدارزشی دستهبندی کرد. پدیدههای اجتماعی از جهت آثار و تأثیرات مثبت و یا زیانباری که از خود به جای میگذارند، میتواند به دو دسته فوق تقسیم گردد. در حقیقت، پدیدههای اجتماعی واکنش طبیعی رفتار جمعی بشر است که به هدف ایجاد آثار عینی و خارجی پدیدار میگردد. از آن جایی که اکثریت جامعه خواستار امنیت و آرامش و آسایش هستند، تلاش و کوشش خود را مصروف این مسأله میدارند که پدیدههای اجتماعی را با توجه به آثار مثبت و سازنده آن کنترل و مهار کنند، البته گاه دیده میشود که در برخی جوامع به سبب بحران هویت و دوری از عقلانیت عقلایی و یا بدون توجه به آثار و پیامدها، به برخی از پدیدههای اجتماعی دامن زده میشود که در نهایت موجب فروپاشی اجتماعی و نابودی آن میگردد. در آیات قرآن به این مسأله به عنوان عذاب الهی اشاره شده است و بیان میگردد که خداوند هرگاه بخواهد جامعه و امتی را عذاب کند، مجرمان بزرگی را برمیانگیزد تا در آن جامعه فساد کرده و به ناهنجاریها و پدیدهها ضدارزش اجتماعی دامن زنند. در تحلیل و گزارش قرآنی، این مجرمان برخاسته از طبقه اجتماعی مترفان هستند. (توبه، 83) مترفان کسانیاند که در آسایش و رفاه بالایی قرار گرفتهاند و در خوشی به سر میبرند و غم و درد مردم را ندارند. رفاه و آسایش بیش از اندازه که موجب دوری از همدردی اجتماعی میشود، آنان را به سوی رفتار و منش و اعمالی سوق میدهد که به ناهنجاریها دامن میزنند و پدیدههای ضدارزش اجتماعی چون تعرض و تعدی به حقوق دیگران، ستم و بیداد، نادیده گرفتن حقوق دیگران و کرامت انسانی، افزایش جرم و جنایت و زنا در طبقه بالای اجتماعی میشود. اراذل و اوباش اجتماعی در این دوره (دوره رفاه و آسایش فزاینده و بدون همدلی با دیگران) بیشتر از طبقات عالی اجتماعی هستند. آنان با زیادهروی در امور و دامن زدن به اصول ضدارزشی و ناهنجاری، جامعه را به سوی تباهی سوق میدهند و در نهایت فروپاشی جامعه را سبب میشوند.
از این جاست که مساله همدلی و تعاون به عنوان عامل بازدارنده از پدیدههای ضدهنجاری، خود را نشان میدهد. هنگامی که جامعهای به اصول ارزشی چون همدلی و تعاون روی میآورد، در برابر دردها و رنجهای دیگران ساکت و خاموش نمینشیند و پدیده تعاون و همدلی، جای خود را به بیخیالی و نادیده گرفتن درد و رنجهای دیگران میدهد.
قرآن با توجه به این مساله، همدلی و الفت میان مومنان را عامل اساسی در اتحاد مومنان و امت اسلام برمیشمارد و بیان میکند که یکی از نعمتهای خداوندی در حق امت اسلام آن است که میان مومنان الفت و همدلی برقرار کرده است. بیگمان، همدلی که برخاسته از عاطفه همدردی است، نمیتواند با معیارها و یا حتی منابع مادی تامین گردد. همدردی میان افراد جامعه موجب میشود تا در برابر فشارها و مشکلات دیگران از خود واکنش نشان دهد. از این روست که امت نه تنها در عاطفه و بیان احساس همدردی خود را بروز و ظهور میدهد بلکه در عمل نیز اقدام به همدردی و همراهی میکند و با تعاون و همدلی میکوشد تا دردها و رنجهای پدید آمده را از میان بردارد و به جای آن سلامت را به عضو آسیبدیده بازگرداند.
پدیده همدردی به عنوان اصل انسانی مورد توجه اسلام و قرآن است. مومنان امتی هستند که نسبت به مشکلات دیگران بیتوجه نمیباشند؛ از این رو اصل تعاون در کارهای نیک و خیرخواهانه اصلی اساسی به شمار میآید و پدیده اجتماعی تعاون و همدردی در میان ایشان ظهور و بروز میکند. همدردی را نمیتوان با پول خرید و یا ایجاد کرد؛ زیرا امور احساسی و عاطفی اموری نیستند که بتوان با پول و مال آن را خرید و ایجاد کرد. همدردی، نوعی واکنش عاطفی و احساسی انسانی است که از عشق و محبت به دیگری برمیخیزد. هرگاه انسان به دیگری احساس تعلق و عشق کند، محبت و علاقه در اشکال مختلف و متنوعی خود را نشان میدهد؛ یکی از اینها، ظهور محبت به شکل همدردی در هنگام رنج و درد دیگری است. از این روست که خداوند مساله همدردی و همدلی مومنان را بیرون از اموری میداندکه بتوان آن را با پول و مال خریداری، و تهیه و تامین نمود.
در بینش قرآنی، همدردی و همدلی موجب میشود که انسان احساس برادری نسبت به دیگری داشته باشد. اینگونه است که میکوشد تا به رفع مشکلات برادر دینی خود اقدام کند. نتیجه این اقدامات جز همبستگی و همگرایی در منش و کنش و رفتارهای مومنان نخواهد بود. (آلعمران، 103). امت متحد در برابر مشکلات فردی و جمعی، واکنشهایی درست از خود بروز میدهد و در پی آن است که دشمنان ناامید میگردند (همان). امت همدرد و همدل رفتار یک دیگر را از آن جهت کنترل و مراقبت میکنند تا بتوانند آنان را یاری رسانند. هدف واحد موجب میشود امت اسلام همراه و همدل گردند. اصولا ایجاد امت بدون همدردی، همدلی و اتحاد ممکن نمیشود؛ زیرا امت گروهی از بشر هستند که هدف واحدی آنان را گردهم میآورد. بنابراین اتحاد به عنوان ضرورتی برای امت خودنمایی میکند؛ زیرا نمیتوان بدون حضور جدی و واقعی اتحاد در میان گروهی، سخن از امت به میان آورد. اگر امت اسلام خود را امت مینامند، ناچار است تا به اصول ایجادی آن وفادار بماند که از عناصر و اصول و مؤلفههای اصلی ایجادی آن اتحاد است. از این جا دانسته میشود که اتحاد، چه جایگاه و اهمیتی دارد؛ زیرا امت اسلام که قرآن از آن تجلیل و تکریم نموده است، بدون اتحاد معنا و مفهومی ندارد و شعاری بیش نخواهد بود.
عوامل اتحاد
دستیابی به عنصر اساسی اتحاد، به عواملی نیاز دارد که در آیات قرآن به آن اشاره شده است. بیگمان امت اسلام زمانی مفهوم مییابد که در عنصر اساسی ایمان با همدیگر همرایی و همعقیده باشند. از این روست که قرآن، ایمان را مهمترین و اساسیترین عامل اتحاد امت اسلام برشمرده است. مومنان احساس همرأیی، همهدفی و یگانگی با دیگری میکنند؛ از این رو امت را پدید میآورند. قرآن در بیان عاملیت ایمان در ایجاد مسأله اتحاد و همدلی و همرایی در میان مومنان میفرماید: مردمان امت واحدی بودند که در اموری اختلاف کردند؛ پس خداوند پیامبران را برانگیخت تا در موارد اختلافی میان ایشان داوری کند.» (بقره، 213). براساس این آیه، ایمان موجب شده است تا اختلاف در میان امت انسانی کاهش یابد. کاهش اختلاف موجب میشود تا اتحاد و همدردی بروز کند. این کاهش اختلاف تنها در میان کسانی است که ایمان آورده و هدایت الهی را پذیرا شدهاند. گرایش به حق در میان مومنان هدایت شده موجب میشود تا خود و خدا را بشناسند و از اختلاف در اموری که هدایت انسانی را از میان میبرد، دوری ورزند. برادری در میان ایشان تقویت شود و صلح و صفا به عنوان آثار اتحاد و همدلی ظهور کند. (حجرات، 10)
قرآن در تحلیل و تجزیه همین عامل اساسی به عوامل جنبی دیگری اشاره میکند. به این معنا که اطاعت از خدا و پیامبر و پیروی از تعالیم پیامبران و آموزههای کتابهای آسمانی و هدایت الهی و عبادت و پرستش خداوند را عواملی برای اتحاد میان امت برمیشمارد. وقتی قرآن، اطاعت از خدا و رسول برای رفع نزاع و ایجاد اتحاد میان امت را بیان میکند، در حقیقت به عنصر ایمان و عاملیت آن اشاره میکند. قرآن بیان میدارد که اطاعت از خدا و پیامبر و رهبران امت در امور اجتماعی و سیاسی موجب میشود تا نزاع از جامعه برداشته شود؛ این در حقیقت بیان مصداقی همان ایمان است. کسانی که ایمان واقعی دارند، در هر مسأله اختلافی به پیامبر و صاحبان امور اجتماعی و سیاسی رجوع میکنند تا برپایه آموزههای الهی و آسمانی، آنان را راهنمایی و اختلافات ایشان را حل و فصل کند، از این رو اطاعت به عنوان عاملی مصداقی از عاملیت ایمان مطرح میشود. (نساء، .95 انفال، .64 نور، 26) عمل به این آموزههای کتاب آسمانی، بیان دیگری از همین عاملیت ایمان است. کسانی که اهل ایمان هستند و هدایت الهی را پذیرفتهاند، در اعمال و رفتار خویش آن را سرمشق قرار میدهند و اینگونه است که همدلی و اتحاد در ایشان ظهور مییابد.
محورهای اتحاد
پرسش اساسی این است که امت چه محورهایی را باید به عنوان محورهای اتحاد خویش برگزیند؟ با نگاهی به آیات قرآن درمییابیم که محورهای اساسی اتحاد در میان امت میتواند امور چندی باشد که از مهمترین آنها میتوان به محوریت توحید و پیامبر (صلیالله علیه و آله) اشاره کرد. قرآن، محور اتحاد مؤمنان را خداوند میداند و میفرماید: هرکس که ولایت خداوند و پیامبرش و کسانی که ایمان آوردهاند را بپذیرد، پس به درستی حزبالله پیروزند. (مائده، 65)
حزبالله، یعنی امت و گروهی که به خداوند به عنوان محور حرکت و عمل خود توجه دارند، در نگرشی قرآنی پیروز و سربلند هستند. بنابراین حزبالله و امت اسلام باید خداوند را محور اتحاد خود قرار دهند و با توجه به محوریت خدا، عمل کنند.
«بر امت اسلام و مؤمنان است که در برابر فرمانهای الهی تسلیم باشند.» (بقره، 208) «و خداوند را به عنوان پروردگار اطاعت کنند.» (انبیاء، 29) این بدان معنا خواهد بود که عنصر دین اسلام به عنوان یکی از مهمترین محورهای اساسی اتحاد، مورد تأکید و توجه قرار گیرد و دوستداران اتحاد بر این نکته پافشاری کنند که دین اسلام به عنوان آموزهها و فرمانهای خداوند حکیم و عزیز مورد عمل قرار گیرد. (آلعمران، 103)
در تحلیل قرآنی، دین اسلام میتواند به عنوان محور اصلی اتحاد همه انسانها مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا اسلام به عنوان دین توحید و فطرت جز به اصول ارزشی انسان دعوت نمیکند و هیچگونه مخالفتی با اصول ارزشی دیگر شرایع الهی ندارد. (آلعمران، .64 انعام، 153)
البته اتحاد با دیگر مؤمنان شرایعالهی مشروط به اموری شده که یکی از مهمترین آنها و پرستش خدای یگانه و ترک شرک و بتپرستی است. در بینش و نگرش قرآن، اتحاد میان مؤمنان و نیز اهل کتاب و شرایع آسمانی آثار با برکتی در حوزه فردی و اجتماعی به جای میگذارد که میتوان به دستیابی به تقوا، و رفع دشمنی، روسفیدی در آخرت، عزت و سربلندی، جذب محبت و دوستی خداوند، رهایی از آتش جنگ و فتنه، کسب رحمتالهی، پیروزی بر دشمنان در جنگ، رهایی از آتش دوزخ، دستیابی به هدایت خاص الهی اشاره کرد.