ستار سلطانشاهی
شوراى امنیت سازمان ملل در سال 1993 هنگامى که صربها حملات خود به مناطق مسلماننشین را تشدید کرده بودند، شهر سربرنیتسا را به همراه سارایوو، توزلا، گوراژده و بیهاج منطقه امن اعلام کرده بودبدین معنا که این نسلکشى در مقابل چشم نیروهاى حافظ صلح و در منطقهاى که از سوى سازمان ملل امن اعلام شده بود به وقوع پیوست
8-6 جولاى 1995
نیروهاى صرب حلقه محاصره شهر سربرنیتسا را که طى چند سال جنگ دهها هزار آواره مسلمان را از مناطق شمال شرق بوسنى در خود جاى داده بود، تنگتر کردند.(1) حدود 600 نظامى هلندى مسلح با سلاح سبک از آوارگان محافظت مىکردند. مواد غذایى به پایان رسیده و از ماه مى نیز هیچگونه مواد غذایى به این منطقه محاصره شده وارد نشده بود. توپخانه نیروهاى صرب منطقه را زیر آتش خود گرفته بودند. مدافعین مسلمان شهر خواستار بازگرداندن سلاحهاى خود از نیروهاى سازمان ملل شدند که این تقاضا مورد قبول واقع نشد. فرمانده هلندى نیروهاى سازمان ملل در تماس با مرکز فرماندهى نیروهاى سازمان ملل در سارایوو خواستار حمایت هوایى گردید.
9 جولاى 1995
صربهاى بوسنى آتش حملات خود را تشدید کرده و در نتیجه هزاران آواره در مقابل پیشروى صربها از اردوگاههاى اطراف به سوى شهر در حال گریختن بودند. صربها در حین پیشروى حدود 30 سرباز هلندى را از ایستگاههاى بازرسى گروگان گرفتند. یک سرباز نیروهاى حافظ صلح هنگام عقبنشینى نیروهاى هلندى توسط یکى از آوارگان به شدت زخمى شد.
10 جولاى 1995
پس از اینکه صربها مقر نیروهاى هلندى را زیر آتش گرفتند، سرهنگ کارمن فرمانده نیروهاى هلندى خواستار حمایت هوایى سازمان ملل شد. فرمانده نیروهاى سازمان ملل در ابتدا با این درخواست مخالفت کرد ولى پس از اینکه فرمانده هلندى درخواست خود را تکرار کرد بادرخواستش موافقت شد. قبل از اینکه جنگندههاى سازمان ملل وارد عمل شوند، حملات صربها متوقف و لذا حملهاى به صربها صورت نگرفت. با فرا رسیدن تاریکى حدود 4 هزار نفر از آوارگان در خیابانهاى شهر سرگردان و مضطرب بودند. تجمع زیادى در اطراف یگانهاى هلندى مستقر در شهر به وجود آمده بود. فرمانده هلندى به رهبران شهر گفته بود اگر تا ساعت 6 صبح صربها از اطراف منطقه امن اعلام شده عقبنشینى نکنند، مواضع آنها به شدت بمباران خواهد شد.
11 جولاى 1995
نیروهاى صرب عقب نشینى نکردند. اما ساعت 9 صبح از سارایوو به فرمانده هلندى اطلاع دادند که درخواست وى براى حمایت هوایى به شکل صحیح ارائه نشده است. در ساعت 30/10 درخواست دیگرى به سارایوو ارسال شد ولى جنگندهها مىبایست براى سوختگیرى به پایگاههاى خود در ایتالیا بازگردند. حوالى ظهر بیش از 20 هزار آواره که غالبا زن، کودک و افراد ناتوان بودند، به سوى پایگاه نیروهاى هلندى در پوتوچارى سربرنیتسا هجوم آوردند. ساعت 30/14 دو فروند جنگنده 16F هلندى دو بمب به سوى مواضع صربها در اطراف سربرنیتسا پرتاب کردند. صربها در پاسخ به منظور جلوگیرى از حملات بعدى تهدید به کشتن گروگانهاى هلندى و بمباران آوارگان کردند. دو ساعت بعد ژنرال راتکو ملادیچ فرمانده نیروهاى صرب همراه تیم خبرنگاران وارد شهر سربرنیتسا شد. ملادیچ عصر همان روز فرمانده نیروهاى هلندى را فرا خواند و به وى التیماتوم داد که مسلمانان براى حفظ جان خود باید سلاحها را تحویل دهند.
12 جولاى 1995
اتوبوسها براى انتقال زنها و کودکان به مناطق تحت کنترل مسلمانان وارد شهر شدند. صربها تمام مردان بین 12 تا 77 سال را براى بازجویى به اتهام جنایت جنگى جدا کرده بودند. گفته مىشود در طول 30 ساعت حدود 23 هزار زن و کودک را از منطقه خارج کردند و هزاران تن از مردان مسلمان نیز در داخل کامیونها و انبارهاى شهر نگهدارى مىشدند. حدود 15 هزار رزمنده مسلمان نیز تلاش داشتند شبانه زیر آتش توپخانه صربها از طریق کوههاى اطراف به سوى مناطق تحت کنترل مسلمانان فرار کنند.
13 جولاى 1995
اولین گروه از اجساد غیرنظامى مسلمانان در یک انبار در روستایى از منطقه KRAVICA به دست آمد. نیروهاى حافظ صلح در مقابل 14 سرباز گروگان هلندى حدود 5 هزار مسلمان را که به پایگاه نیروهاى هلندى پناه آورده بودند تحویل صربها دادند.
16 جولاى 1995
اولین گزارشات قتل عام سربرنیتسا پس از رسیدن بازماندگان سربرنیتسا که پس از یک راهپیمایى طولانى به مناطق تحت کنترل مسلمانان رسیده بودند، منتشر شد.در نتیجه مذاکرات سازمان ملل و صربها نهایتا نیروهاى هلندى مجوز خروج از سربرنیتسا را دریافت کردند و تمام سلاحها، مواد غذایى و داروهاى خود را نیز رها کردند. پنج روز بعد نیروهاى صرب شهر سربرنیتسا را اشغال کردند. گفته مىشود بیش از 7000 مسلمان در این واقعه به قتل رسیدند.
کوتاهى جامعه بینالملل
در اوایل سال 1995 یوگسلاوى سابق(2) با استقلال بوسنى موافقت کرد و براى پایان دادن به جنگ قرار شد نیروهاى حافظ صلح در مناطق حساس بوسنى مستقر شوند. این در حالى بود که شوراى امنیت سازمان ملل در سال 1993 هنگامى که صربها حملات خود به مناطق مسلماننشین را تشدید کرده بودند، شهر سربرنیتسا را به همراه سارایوو، توزلا، گوراژده و بیهاج منطقه امن اعلام کرده بود. بدین معنا که این نسلکشى در مقابل چشم نیروهاى حافظ صلح و در منطقهاى که از سوى سازمان ملل امن اعلام شده بود به وقوع پیوست. در قضیه نسل کشى سربرنیتسا در دادگاه وجدان بشریت که غرب و اروپا بیش از دیگران داعیهدار بشردوستى دارند، علاوه بر عاملین صرب، سازمان ملل و دولت هلند روى نیمکت متهمین قرار دارند. اعتراف شخصیتهاى غربى در این مورد تائیدى بر این ادعاست. جک استراو وزیر خارجه سابق انگلیس طى سخنانى بدین مناسبت اظهار داشت: دنیا از اینکه موفق نشد کشتار صربها در جنگ بوسنى را متوقف کند، شرمنده است. کوفىعنان دبیر کل سابق سازمان ملل نیز سربرنیتسا را همواره موجب عذاب وجدان سازمان ملل عنوان کرد. از سوى دیگر مارک براون نماینده ویژه دبیر کل سازمان ملل طى عبارات مشابهى اظهار داشت: سربرنیتسا همواره تاریخ سازمان ملل را خدشهدار خواهد کرد.
صربها متهم ردیف اول
نسلکشى سربرنیتسا در زمان حکومت میلوشوویچ، متهم و زندانى اصلى دادگاه لاهه که چند سال گذشته قبل از صدور راى دادگاه در زندان این دادگاه بر اثر بیمارى در گذشت، به وقوع پیوست. جنایات انجام شده به حدى بود که دولتهاى بعدى على رغم میل باطنى خود نمىتوانستند نسبت به تقصیر این جنایات اعتراف نکنند.
جامعه بینالملل براى جبران کوتاهىهاى خود دولت صربسکاى بوسنى را مجبور نمود با تشکیل کمیتهاى حقیقتیاب، عاملان حادثه سربرنیتسا را مشخص کند. دولت صربسکا نیز پس از وقت کشىهاى فراوان نهایتا کمیتهاى بدین منظور تشکیل داد. گفته مىشود در گزارش تهیه شده کمیته مذکور اسامى 19000نفر صرب را به عنوان عاملین کشتار سربرنیتسا ذکر کرده است که از این تعداد 892 نفر از آنها هنوز در ادارات دولتى مشغول به کار مىباشند.البته هنوز تمام عاملین جنایت سربرنیتسا شناسایى یا مجازات نشدهاند و حضور این افراد در منطقه سربرنیتسا عامل به وجود آمدن ناامنى بین بازگشتکنندگان مسلمان به این منطقه مىباشد.
از سوى دیگر جامعه بینالملل براى جبران گذشته تاریک خود در جنگ بوسنى و همچنین معرفى چهره عدالتجوى خود به قربانیان جنگ بوسنى و مردم جهان همواره از دستگیرى کاراجیچ (3) و ملادیچ (4) به عنوان کسانى که عامل اصلى جنایات صربها در بوسنى بودند حمایت کرده است. با توجه به اینکه کنترل اطلاعاتى و امنیتى بوسنى و منطقه توسط سازمانهاى اطلاعاتى کشورهاى قدرتمند حاضر در بوسنى انجام مىشود و از سوى دیگر ناتو نیز به همراه نیروهاى نظامى کشورهاى اروپایى در بوسنى و کشورهاى همسایه حضور دارد ولى هنوز موفق به دستگیرى و انتقال دو فرد مذکور به دادگاه لاهه نشده است. عدم توانایى یا عدم وجود اراده سیاسى براى دستگیرى کاراجیچ و ملادیچ،نقطه ضعف بزرگ کشورهاى غربى بویژه آمریکا دربالکان مىباشد. زیرا اگر واقعا ناتوان از دستگیرى اینها مىباشند بنابراین معرفى خود به عنوان کشورهایى با توانایى بالاى نظامى و امنیتی، سراب و دروغى بیش نیست و اگر هم فاقد اراده سیاسى براى این کار مىباشند، بنابراین معلوم مىگردد شعار عدالتطلبى و حمایت از حقوق قربانیان خالى از هرگونه صداقت و حقیقت است.
پس از گذشت چند سال جمعى از بازماندگان سربرنیتسا (همسران، مادران و فرزندان قربانیان) از دولت هلند به خطر اقدامات نیروهایش در زمان حضور در سربرنیتسا شکایت کردند. گفته مىشود در صورتى که دادگاهى بدین منظور تشکیل شود دولت هلند و سازمان ملل متهمین اصلى این دادگاه خواهند بود. وکلاى بازماندگان سربرنیتسا اعلام کردهاند قصد دارند دو دبیرکل سازمان ملل را به عنوان شاهد به این دادگاه فرا بخوانند. البته این احتمال وجود دارد که دولت هلند قبل از صدور راى دادگاه با شاکیان توافق نماید و به خانوادههاى قربانیان غرامت بپردازد. در این حالت دولت هلند مىبایست حدود 2 یا 3 میلیارد یورو غرامت بپردازد.
پس از گذشت یک دهه از این حادثه بوریس تادیچ رئیسجمهور صربستان به عنوان اولین مقام عالىرتبه صربستان ضمن شرکت در مراسم دهمین سالگرد نسلکشى سربرنیتسا اعلام کرد براى اداى احترام به قربانیان این حادثه در مراسم بزرگداشت آنان شرکت نموده است. وى پیش از سفر به بوسنى به منظور شرکت در این مراسم گفته بود با حضور خود نشان مىدهد صربستان نسبت به این حادثه چه احساسى دارد. تادیچ همچنین اعلام کرد به دلایل انسانی، تاکید بر محکومیت جنایات جنگى و نیز با هدف اعتمادسازى بین کشورهاى منطقه در این مراسم حضور مىیابد. از سوى دیگر دولت صربستان نیز چند روز قبل از سفر تادیچ به طور رسمى جنایات جنگى در سربرنیتسا را محکوم کرد. شوراى وزیران اتحادیه صربستان و مونته نگرو نیز با صدور بیانیهاى ضمن محکوم نمودن جنایات جنگى در سربرنیتسا اعلام کرد این شورا عاملان جنایت در سربرنیستا را عوامل یک رژیم غیردموکراتیک مىداند که مورد تنفر اکثریت مردم صربستان و مونته نگرو بودند. با این وجود پارلمان صربستان به رغم فشارهاى داخلى و خارجى از محکوم کردن این فاجعه انسانى خوددارى کرد. اکثریت نمایندگان پارلمان صربستان خواستار تصویب بیانیهاى بودند که در آن تمامى جنایات جنگى در یوگسلاوى پیشین محکوم شده باشد.(5) حزب دموکراتیک صربستان با توجه به این دیدگاه تاکید داشت محکوم کردن یک مورد جنایت جنگى موجب مىشود که دیگر فجایع و جنایات جنگى که از سوى دیگر گروههاى قومى در یوگسلاوى پیشین صورت گرفته کم اهمیت جلوه کند. احزاب رادیکال و سوسیالیست صربستان نیز اعلام کردند محکوم کردن فاجعه سربرنیتسا به منزله محکوم کردن یک گروه درگیر صربها در بحرانهاى بالکان است در حالى که گروههاى قومى دیگر نیز در این بحرانها مرتکب جنایات جنگى شدهاند که بایدمحکوم شوند. این احزاب و جناحها تاکید داشتند که جنایات جنگى و فجایع انسانى بدون در نظرگرفتن زمان و مکان آنها باید محکوم شوند تا در این زمینه از هرگونه جانبدارى و تبعیض اجتناب شود.
به هر حال نمایندگان پارلمان صربستان با دستاویز قرار دادن این دیدگاه مانع از تصویب بیانیهاى در محکومیت فاجعه انسانى سربرنیتسا شدند. تعدادى از نمایندگان پارلمان صربستان تاکید داشتند سازمانهاى غیردولتى این کشور تلاش مىکنند برخى مسئولین سیاسى را به دخالت در فاجعه سربرنیتسا متهم کنند. دراگولیوب کویسیچ از نمایندگان حزب دموکراتیک صربستان در پارلمان گفت یک جبهه ضد صربستان توسط سازمانهاى غیردولتى این کشور تشکیل شده که منافع ملى را هدف قرار داده است.
پس از گذشت یک دهه از این حادثه دادگاه لاهه در حکم صادره خود در مورد شکایت بوسنى علیه یوگسلاوى سابق اعلام کرد در سربرنیتسا نسلکشى به وقوع پیوسته است و در نتیجه عاملین آن مىبایست پاسخگو بوده و همچنین نتایج این نسلکشى از بین برود. البته دادگاه علىرغم انتظار مسلمانان، صربستان را عامل این نسلکشى معرفى نکرد و نیروهاى پلیس و ارتشى صربهاى بوسنى را عامل وقوع این جنایت اعلام کرد. رهبران مسلمان بوسنى در حالى که از همه موارد مندرج در حکم دادگاه ابراز رضایت نمىکردند تلاش فراوانى را به کار بستند تا با استفاده از محکومیت ارتش و پلیس صربهاى بوسنى در راى دادگاه، مشروعیت جمهورى صربسکا را زیر سوال برده و از سوى دیگر منطقه صربسکا را نیز از صلاحیت و حاکمیت موجودیت صربسکا خارج نمایند.(6) این موضوع با مخالفت شدید صربهاى بوسنى مواجه شد.
در بهار امسال جمعى از شهروندان مسلمان سربرنیتسا در اعتراض به وضعیت نابسامان امنیتی، اقتصادى واجتماعى خود و حمایت از طرح خروج سربرنیتسا از حاکمیت صربهاى بوسنی، در سارایوو تجمع اعتراضآمیزى برگزار کردند. این عده با برپایى چادرهایى در سارایوو اعتراض خود را ادامه دادند.
با توجه به مخالفت صریح صربها با این درخواست و همراهى ضمنى جامعه بینالملل تجمعکنندگان پس از گذشت 5/2 ماه بدون دستیابى به نتیجهاى به اعتراض خود پایان دادند.
البته جامعه بینالملل برای اینکه مقداری از عصبانیت مسلمانان بکاهد ضمن انتخاب نماینده ویژهای در سربرنیتسا بمنظور انجام هماهنگی بیشتر برای بهبود شرایط زندگی آنها کنفرانسی برگزار نمود که در این کنفرانس قرار شد کشورها و سازمانهای بینالمللی 35 میلیون یورو برای توسعه سربرنیتسا کمک کنند .
هر ساله مراسم باشکوهی برای بزرگداشت یاد و خاطره قربانیان این حادثه در شهر سربرنیتسا برگزار میشود. مسلمانان نقاط مختلف بوسنی مهاجرین بوسنی که در طول جنگ از کشور گریخته و هم اکنون در کشورهای مختلف اروپایی مقیم شدهاند و همچنین بازماندگان قربانیان حادثه سربرنیتسا در این مراسم شرکت میکنند. در این مراسم هر ساله حدود 700 جسد قربانیان سربرنیتسا که در طول سال از گورهای دسته جمعی کشف و شناسایی شدهاند بطور دست جمعی بخاک سپرده میشود (در یک گور دسته جمعی که در سال 2001 میلادی با حضور بیل کلینتون رئیسجمهوری سابق آمریکا باز شد . بیش از یک هزار و 237 بوسنیایی دفن شده بودند). در این مراسم مقامات بلندپایه کشورهای مختلف شرکت میکنند: عبدالله گل معاون نخستوزیر و وزیر امور خارجه ترکیه، وزرای خارجه کشورهای بریتانیا، فرانسه، هلند، سوئد، اسلوونی، مقدونیه، بلغارستان، استپان مسیچ رئیسجمهوری کرواسی، آلفرد موسیو رئیسجمهوری آلبانی و همچنین مقامات آمریکایی از جمله مقاماتی هستند که در این مراسم شرکت کردهاند. صربها نیز برای جبران مافات و موجه نشان دادن چهره خود تلاش میکنند امنیت این مراسم را در حد بالایی حفظ کنند.
در خاتمه باید به این نکته توجه کرد که حادثه سربرنیتسا نشان داد در جهان متمدن امروز در زمانی که حقوقبشر در صدر اولویت برخی کشورها قرار گرفته است تکرار جنایات جنگ دوم جهانی امکانپذیر میباشد. البته این امکان فقط در منطقهای میتواند تکرار شود که قربانیان آن مسلمانان باشند. البته نمونههایی از این دست در مناطق دیگری از این کره خاکی نیز قابل مشاهده است.