قاسم غفوری
امروز سران اعضای دائم و ناظر سازمان شانگهای در بیشکک گردهم میآیند تا برای تحقق اهداف مشترک بویژه مقابله با سلطهگری غرب به رایزنی بپردازند. سازمان همکاری شانگهای که شش سال پیش با محوریت چین، روسیه، و چهار کشور آسیای میانه قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان تشکیل گردید در کنار اعضای ناظری چون ایران، هند، پاکستان و مغولستان در حالی برای توسعه و تحقق اهدافش تلاش میکند که عملکردهای آن در چند بعد میتواند اجرایی گردد.
الف) ترکیب کشورهای عضو شانگهای به گونهای است که اتحاد و همگرایی آنها تاثیر بسیاری بر امنیت منطقهای خواهد داشت. از یک سو حضور چین و روسیه به عنوان قدرتهای بزرگ جهانی که دارای حق وتو در شورای امنیت میباشند در این جمع از سوی دیگر تلاش کشورهای عضو برای حل اختلافات سیاسی و مرزی بویژه میان هند و پاکستان، چین با هند، روسیه با کشورهای آسیای میانه میتواند امنیتی فراگیر را برای منطقه به ارمغان آورد که محور اصلی توسعه شانگهای خواهد بود.
ب) ظرفیتهای اقتصادی، جمعیتی و سرزمینی اعضای شانگهای آنها را به عنوان قطبی اقتصادی در جهان مطرح میسازد. این اقدامات از یک سو با ظرفیتهای اقتصادی تولیدی نظیر چین و از سوی دیگر ظرفیتها و قابلیتهای بالای ایران، روسیه و کشورهای آسیای میانه در زمینه انرژی میتواند اجرایی شود. نکته مهم آنکه شانگهای میتواند به عنوان مجری طرح اوپک گازی ایفای نقش نماید که گامی مهم برای توسعه و تحقق اهداف جهانی آن خواهد بود. امری که غرب از آن وحشت دارد و برای عدم اجرای آن تلاش میکند.
ج) مقابله با زیاده گویی و سیاستهای توسعهطلبانه آمریکا و اروپا از نقاط اشتراک اعضای شانگهای است. در شرایطی که غرب بویژه آمریکا با تکیه بر قدرت نظامی و سوءاستفاده از مجامع جهانی برای سلطه بر جهان از جمله منابع انرژی آسیای میانه فعالیت میکند اتحادیه شانگهای به عنوان سری در برابر آن ایفای نقش میکند. در این راستا این اتحاد از توسعه مرزهای اروپا به روسیه نیز جلوگیری میکند که موفقیتی بزرگ برای مسکو خواهد بود.
د) از اشتراکات اعضای شانگهای قابیلتهای هستهای آنها است و بسیاری از این کشورها دارای دانش هستهای میباشند که با تحکیم همکاریها میتوانند به قطبی هستهای با قابلیت تشکیل کنسرسیوم مشترک برای تولید و توزیع سوخت هستهای جهان دست یابند تا در برابر طرح آمریکا که برای انحصار سوخت هستهای فعالیت میکند، قرار گیرند.
ه) قابلیتهای جمعیتی و ساختاری بویژه توسعه نظامی اعضای شانگهای میتواند آنها را به قطبی نظامی مبدل سازد. این تحرک که برای تامین امنیت منطقهای میباشد، قطبی در برابر ناتو ایجاد خواهد کرد که قابلیت فعالیت در عرصه جهانی را دارا خواهد بود. این امر قابل ذکر است که اکنون ناتو به عنوان ناجی صلح در آسیای میانه و قفقاز و حوزه بالکان فعالیت میکند که با توسعه نظامیشانگهای این اقدام میتواند لغو و امنیتی فراگیر در منطقه ایجاد شود.
ی) در نهایت شانگهای به عنوان سازمان بزرگ توانایی حضور در معدلات جهانی بویژه در قالب سازمان ملل را دارا میباشد. در حالی که آمریکا و اتحادیه اروپا به عنوان قدرتهای جهانی برای سلطه بر سایر کشورها فعالیت دارند، شانگها با ماهیتی صلحطلب و عدالتمحور میتواند ضمن مقابله با این تحرکات جهانی به احقاق حقوق سایر ملتها مبادرت ورزد.
جایگاه ایران در شانگهای
نکته قابل تامل در سازمان شانگهای جایگاه ایران میباشد هر چند که ایران به عنوان یکی از اعضای ناظر شناخته میشود اما قابلیتها تواناییهای آن برای توسعه شانگهای چنان است که توسعه مناسبات سازمان با آن میتواند دستاوردهای بسیاری برای آنها به همراه داشته باشد.
1ـ ایران به عنوان کشوری مرکزی به عنوان پل ارتباطی اعضای شانگهای به دریای آزاد خلیج فارس و نیز کشورهای حوزه خاورمیانه ایفای نقش میکند. این ارتباط که با احداث راه شمال جنوب تا خلیج فارس اجرایی است، تاثیر بسزایی در آینده شانگهای خواهد داشت چنانکه آمریکا به دلیل ترس از این مهم در اجرای پروژه راه شمال تا خلیج فارس کارشکنی میکند.
2ـ ایران به عنوان یکی از بزرگترین دارندگان منابع طبیعی در بخش انرژی و مواد معدنی قابلیت توسعه اقتصادی و نیز مشارکت در توسعه سایر کشورها را دارا میباشد. سازمان شانگهای که برای مبدل شدن به قطب اقتصادی تلاش میکند میتواند از این ظرفیتها برای این مهم برخوردار شود.
3ـ از اهداف اصلی سازمان شانگهای مقایسه با سلطهطلبی و زیاده خواهیهای آمریکا است. در میان اعضای این سازمان، ایران محور اصلی این طرح میباشد که در 28 سال گذشته در برابر توطئههای آن مقاومت کرده است. با توجه به مناقشه ایران و آمریکا در پرونده هستهای، اعضای شانگهای با قرار گرفتن در کنار ایران میتوانند شکستی سنگین را بر آمریکا متحمل نمایند که نتیجه آن حتی خروج این کشور از منطقه میتواند باشد این امر از یک سو تقویت جایگاه جهانی شانگهای به عنوان ناجی ملتها در برابر امپریالیسم جهانی را به همراه دارد و از سوی دیگر آن را بازیگری جهانی معرفی میکند که در برابر سایر اتحادیهها و بازیگران جهانی قرار میگیرد.
بر این اساس میتوان گفت که شانگهای امروز از ظرفیتهای بسیاری برای جهانی شدن برخوردار است در حالی که تحکیم مناسبات میان اعضا بویژه عضویت اعضای ناظر به عنوان عضو دائم میتواند تسریعکننده این روند باشد البته غرب از اجرای این مهم در راس میباشد چنانکه مقامات آمریکایی از هم اکنون با تبلیغات دروغین تلاش دارند تا جامعه جهانی را علیه شانگهای تحریک و مانع از توسعه گردند هر چند که تاکید اعضا بر استمرار همکاریهای این توطئه ناکام گذارده است.