سیدعبدالرضا عزیزی
بررسی اینکه مقامات آلمانی در طول اشغال بلژیک در جنگ جهانی دوم با یهودیان چگونه رفتار میکردهاند کاملا روشنگر میباشد چرا که سیاستهای آلمانها با طراحی یک برنامه حساب شده برای نابودسازی یهودیان اروپا مطابقت ندارد.
در ماه می سال 1940 بلژیک به سرعت توسط نیروهای نظامی آلمان کاملا اشغال شد و بعد از 18 روز این کشور تسلیم شد. گرچه کابینه بلژیک به لندن گریخت و در خارج از خاک خود دولتی طرفدار متفقین تشکیل داد، پادشاه بلژیک، لئوپولد سوم، رئیس دولت و فرمانده ارتش بلژیک با مردم خود در بلژیک ماندند. در طول چهار سال بعد که بلژیک در اشغال بود، یک فرمانده نظامی آلمانی به نام ژنرال "الکساندر ون فالکنهوزن" بر آن حاکم بود، در حالی که در کل اداره کشور توسط مقامات مهم دولت و خدمات کشوری بلژیک صورت میگرفت.
در هنگام وقوع جنگ، از حدود 9 میلیون جمعیت این کشور کوچک غرب اروپا، حدود 90000 نفر یهودی بودند. بسیاری از این یهودیان بلژیکی نبودند و اکثرا مهاجرانی از آلمان، استرالیا و لهستان بودند. حدود 80000 نفر از آنها در دو شهر بزرگ بلژیک، بروکسل (پایتخت بلژیک) و آنتورپ (یک شهر ساحلی بزرگ) متمرکز شده بودند. تقریبا سهچهارم یهودیان بلژیک دارای شغل آزاد بودند و تجارت الماس آنتورپ کاملا در دست یهودیان بود.
در طول ماههای بعد از اشغال کشور، توسط آلمان هزاران یهودی از کشور فرار کردند و یا به کشورهای همسایه مثل فرانسه تبعید شدند و بنابراین تا اواخر 1940 براساس گزارشها تنها 52 تا 55 هزار نفر از آنها در بلژیک باقیمانده بودند.
مقاومت مسلحانه
یهودیان در تشکیلات محرمانه ضدآلمانی در بلژیک نقش مهمی داشتند. یک مورخ یهودی بعد از جنگ باافتخار میگوید که یهودیان در میان اولین کسانی بودند که نقش فعالی را در جنبشهای مقاومت و انواع خرابکاری اجرا میکردند. سرانجام صدها یهودی در مقاومتهای مسلحانه شرکت داشتهاند. در یک مورد قابل توجه در آوریل سال 1943، در جنگی که میان پارتیزانهای یهودی و پلیس آلمانی منطقه درگرفت تعداد زیادی از آلمانها کشته شدند در حالی که پارتیزانهای یهودی بدون دریافت هیچ خسارتی فرار کردند. "تیپ یهودی نهم" در میان جنبشهای محرمانه مقاومت ضدآلمانی شکل گرفت. چند هفته قبل از آزاد شدن بلژیک (سپتامبر 1944) صدها داوطلب یهودی به درخواست سازمانهای مقاومت یهودی پاسخ دادند و در آخرین جنگ علیه نیروهای اشغالگر شرکت کردند.
"ژاکوب گوتفرند" فرمانده اولین گروه تروریستی یهودی بود، که در سال 1941 سازماندهی شد. اعضای این گروه به کارهایی چون آتش زدن کارخانهها، از ریل خارج کردن قطارها، حمله به پارکینگها و کشتن جاسوسهای آلمانی، بلژیکی و یهودی که با مقامات آلمانی در ارتباط بودند میپرداختند. گوتفرند و همسرش نهایتا دستگیر شدند و به آشویتس فرستاده شدند و بعد از جنگ نیز در اسرائیل ساکن شدند.
تنها آلمانها نبودند که نگران این مسئله بودند که یهودیان ممکن است تهدیدی برای امنیت آنها ایجاد کنند. پس آزادسازی کشور توسط متفقین، مقامات ارتش انگلیس که در بلژیک بودند، حدود 2 هزار یهودی (ظاهرا با تابعیت آلمانی) را با عنوان "دشمنان ناسازگار" جمعآوری و توقیف کردند.
تبعیدها
از آگوست سال 1942 تا جولای سال 1944، حدود 25000 یهودی از بلژیک به سمت اروپای شرقی فرستاده شدند. ظاهرا اکثر آنها به آشویتس تبعید شدهاند، البته برخی نیز به لودرزگتو، اردوگاه ثرزینستند، بزگن بلسن و جاهای دیگر فرستاده شدند. در نوامبر سال 1943، نماینده وزارت خارجه آلمان در بروکسل، گزارش داد که حدود 15000 یهودی از بلژیک به اروپای شرقی تبعید شدهاند و انتقالهای دیگری نیز باید صورت گیرد. او ادامه میدهد، این اخراجشدگان یهودیان غیربلژیکی اکثرا اهل لهستان، چک، آلمان، روسیه بوده و برخی نیز تابعیت هیچ کشوری را نداشتهاند.
برطبق برخی گزارشهای زمان جنگ، یهودیان از بلژیک به مناطق اشغال شده کشور شوروی نیز فرستاده شدهاند. براساس این گزارشها در آگوست سال 1942، یهودیان با قطار با یک اردوگاه کار در جنوب روسیه فرستاده شدهاند و در آنجا به ساختن استحکامات و سنگر مشغول بودهاند. در اکتبر سال 1942، روزنامه برجسته جامعه یهودیان سوئیس (که در جنگ کشوری بیطرف بود) گزارش داد که اخیرا یهودیانی از بلژیک با قطار به ریگا (پایتخت کشور لتونی) آورده شدهاند که قبلا به مکانهایی جلوتر از این برده شده بودند. این تبعیدها با سیاست نابودسازی تمام یهودیان اروپا متناقض است. چرا که اگر هدف آلمانها تنها کشتن یهودیان بوده است چرا باید آنها را از اروپای غربی به مناطقی در اروپای شرقی مثل آشویتس و دیگر اردوگاههای مرگ مورد ادعا، انتقال دهند.
قابل ملاحظه است که بسیاری از یهودیان از تبعید معاف میشدند. اولا یهودیانی که تابعیت آمریکایی، انگلیسی و یا کشورهای تحت قلمرو انگلیس را داشتهاند به طور قطع از تبعید از بلژیک (و فرانسه و هلند) معاف میشدند. شگفتانگیزتر اینکه حاکم نظامی آلمانی "ون فالکنهوزن" با درخواست کاردینال بلژیکی "ون روی" و ملکه کشور "الیزابت" مبنی بر معاف کردن یهودیان تبعه بلژیک از تبعید موافقت کرد. فقط حدود 800 متخلف بلژیکی یهودی که از پوشیدن نشان ستاره یهودی که اجباری بوده است خودداری کرده و یا دیگر قوانین را زیر پا گذاشته بودند، از این عفو مستثنا شدند. بازداشتگاه غیرنظامیان "بریندانک" کنگره جهانی یهود و دیگر سازمانهای یهودی بعد از جنگ جهانی دوم کتابی بهنام "کتاب سیاه جنایات نازیها علیه ملت یهود" منتشر کرد که در آن شهادتهایی را به عنوان سند ذکر کرده است، این شهادتها بیان میکنند که آلمانها در بازداشتگاه غیرنظامیان "بریندانک" ماهانه 200 زندانی را میکشتهاند و بهطور فرضی این اردوگاه بسیار ناگوارتر از اردوگاههای "داخائو" و "بوخوتوالد" بوده است. همچنین گزارش شده است که زندانیان در آنجا در اتاقهای گاز مخصوصی کشته میشدهاند. امروزه در نوشتجات مربوط به هولوکاست از این اردوگاه با اشکال یاد میشود و هیچ مورخ مشهوری به داستان اتاقهای گاز "بریندانک" اعتقاد ندارد.
تعداد مرگها بسیار مختلف گزارش شده است
تخمینهای معتبر در مورد تعداد یهودیان کشته شده در طول جنگ در بلژیک مانند دیگر کشورها بسیار مختلف میباشند. براساس گزارش هیئت آورگان جنگی (WRB) که دولت ایالات متحده آن را در سال 1944 منتشر کرده است و در دادگاه نورنبرگ به عنوان یک مدرک مهم از سوی دادستان آمریکایی ارائه شد، از آوریل 1942 تا آوریل 1944 "حدودا 50000" یهودی تبعید شده از بلژیک در اتاقهای گاز آشویتس ـ بیرکناو کشته شدهاند.
هیئت تحقیق آمریکایی ـ انگلیسی معروف، نیز در سال 1946 اعلام کرد که در میان تمام 507 میلیون یهودی اروپایی که در طول جنگ کشته شدهاند، 57000 نفر بلژیکی بودهاند. "لوکی دایویدویچ" تعداد یهودیان بلژیکی کشته شده را 40000 نفر تخمین میزند و "جرارلد فلمینگ" نیز که یک مورخ هولوکاست یهودی میباشد این رقم را 26000 نفر میداند.
در سال 1977 یک آژانس دولتی آلمانی که با کمیته بینالمللی صلیب سرخ مرتبط بود گزارش داد که از 4 آگوست 1942 تا 31 جولای 1944 کلا 25557 یهودی (که این رقم شامل کولیها هم میباشد) از بلژیک تبعید شدهاند و 1271 نفر از آنها بعد از جنگ بازگشتهاند. "رائول هیلبرگ" مورخ برجسته هولوکاست در تحقیق سال 1985 خود نتیجه گرفته است که 24000 یهودی بلژیکی در طول جنگ جان خود را از دست دادهاند و 40000 نفر نیز از مرگ نجات یافتهاند.
"جرارلد ریتلینگر" و "یهودا بائر" نیز که هر دو مورخ میباشند، ظاهرا براساس اسناد آلمانی و بلژیکی، تعداد یهودیان تبعید شده از بلژیک را 25437 نفر دانسته و اعلام کردهاند که از این میان 1276 نفر بعد از جنگ به بلژیک بازگشتهاند. بائر میگوید که "بیش از نیمی از یهودیان بلژیک از جنگ جان سالم بدر بردهاند" و ریتلینگر نیز اظهار میکند که در کل هیچ تعدادی از یهودیان بومی بلژیک کم نشده است.
بنابراین "هیلبرگ"، "بائر" و "ریتلینگر" معتقدند که تعداد کل یهودیان نجات یافته از جنگ بسیار بیشتر از آن تعدادی است که در طول جنگ کشته شدهاند و تعداد کل یهودیان بلژیکی که به هر دلیلی در طول سالهای جنگ کشته شدهاند از نیمی از تعداد یهودیان بلژیکی که بر طبق گزارش (WRB) در اتاقهای گاز آشویتس ـ بیرکناو کشته شدهاند کمتر میباشند.