آرش مومنیان
رئیسجمهور و نخستوزیر اوکراین در حالی برای تعیین تاریخ انتخابات پارلمانی این کشور مذاکرات خود را ادامه میدهند که نیروهای امنیتی به دستور رئیسجمهور از خارج از پایتخت به کییف روانه شدهاند. هماکنون روند درگیریهای ویکتور یوشچنکو رئیسجمهور و ویکتور یانوکوویچ نخستوزیر که از جمعه بر سر اختیار نیروهای وزارت کشور بالا گرفته بود، با ورود نیروهای امنیتی به نفع رئیسجمهور تغییر کرده است. در تازهترین اظهارنظرها رئیسجمهور تصمیم خود مبنی بر گسیل نیروهای خارج پایتخت به کییف را اقدامی منطقی برای برقراری امنیت خوانده، اما نخستوزیر آن را عملی خطرناک و خارج از اختیارات رئیسجمهور توصیف کرده است. این در حالی است که چند روز پیش تسوشکو وزیر کشور اوکراین اقدامات اخیر رئیسجمهور را عامل احتمالی بروز جنگ داخلی در این کشور توصیف کرده بود. یوشچنکو و یانوکوویچ سالهاست رقیب سرسخت یکدیگر در عرصه سیاسی اوکراین به شمار میروند. منازعه این دو اکنون پس از ماهها کشمکش به بدترین وضعیت خود رسیده است. درگیری اخیر این دو نفر بر سر اختیار و فرماندهی 40 هزار نیروی امنیتی وزارت کشور اوکراین است که البته طی یک رشته مخالفتها و منازعات سیاسی به این نقطه رسیده و در حقیقت میتوان ریشههای آن را در رقابت این دو نفر در انتخابات ریاست جمهوری سال 2004 و انقلاب «نارنجی» اوکراین جستوجو کرد. در این بین احتمال دخالت مستقیم روسیه در اوکراین و عمیقتر شدن شکاف کنونی از جمله مسائلی است که به بحران داخلی اوکراین بعدی بینالمللی داده است. مردم اوکراین در شرق جغرافیایی این کشور به روسیه و به تبع آن به یانوکوویچ متمایل هستند و در غرب جغرافیایی آن به اتحادیه اروپا و در نتیجه رئیسجمهور غربگرا یعنی یوشچنکو تمایل دارند. این تقسیمبندی سیاسی جغرافیایی به همراه جمعیت روسی زبانی که در شرق اوکراین ساکن هستند، نگرانیهای عمومی از احتمال دخالت مستقیم روسیه را تشدید کرده است. علاوه بر این، برنامههای آمریکا برای نصب بخشهایی از سیستم سپر دفاع موشکی در لهستان و جمهوری چک، مرزهای حوزه نفوذ سیاسی روسیه را عقب رانده و به نظر میرسد در این شرایط روسیه به منظور بازگرداندن توازن به حوزه نفوذش در اروپای شرقی انگیزه بیشتری برای دخالت در اوکراین داشته باشد. اما به رغم اینکه دو پاره شدن اوکراین همچنان در فهرست احتمالها قرار دارد، اظهارنظر طرفهای درگیر نشان از پیشرفت مذاکرات برای حل اختلافها دارد. در یکی از تازهترین اظهارنظرها سخنگوی رئیسجمهور مذاکرات سه ساعته دو طرف را که جمعه شب انجام شده بود، سازنده توصیف کرد. در این مذاکرات یولیا تیموشنکو رهبر حزب مخالف دولت یانوکوویچ، الکساندر موروز سخنگوی پارلمان و ایوان پلیوشچ، رئیس شورای امنیت اوکراین نیز حضور داشتند. مذاکرات جمعه، ظهر شنبه با تاخیر دو ساعته پی گرفته شد.
ریشههای اختلافات
درگیریهای رئیسجمهور و نخستوزیر اوکراین از ماه آوریل و از زمانی شدت گرفت که یوشچنکو با اعلام انحلال مجلس خواستار برگزاری انتخابات زودهنگام شد. او مجلس را به خاطر شیوه نفوذ یانوکوویچ به تخطی از قانون اساسی این کشور متهم کرده بود. یوشچنکو معتقد بود قانون اساسی تغییر در موضعگیری احزاب حاضر در پارلمان را مجاز میشمارد اما شیوهای که یانوکوویچ برای تشکیل ائتلاف در پیش گرفته بود، همراه کردن نمایندگان پارلمان با خود، به ویژه اعضای حزبهای سوسیالیست و کمونیست، به صورت انفرادی بود.
مجلس این تصمیم رئیسجمهور را نپذیرفت و انحلال مجلس و تخصیص بودجه لازم برای انجام انتخابات بعدی را منوط به اعلام دادرسی دادگاه قانون اساسی اوکراین کرد.
قانون اساسی اوکراین در سه مورد خاص به رئیسجمهور این کشور اختیار داده است تا مجلس را منحل کند که مورد اختلاف یوشچنکو و ائتلاف پشتیبان یانوکوویچ جزء آنها محسوب نمیشود. اما همین قانون بندی نیز دارد که مجلس را مطیع کلیه فرمانهای رئیسجمهور دانسته است. در پی انقلاب نارنجی اصلاحیههای متعددی به قانون اساسی اوکراین وارد شد که نتیجه آنها وجود شماری نمونههای متناقض از این قبیل است. یانوکوویچ که ائتلاف پشتیبان او 250 کرسی مجلس فعلی را در اختیار دارد در صورتی که میتوانست 300 تن از نمایندگان را با خود همراه کند، قادر بود حق وتوی رئیسجمهور را نقض کرده و اصلاحات قانون اساسی را به شیوهای که مایل است، پیش ببرد. او و ائتلاف هوادارانش در مجلس اوکراین ابتدا با انحلال مجلس مخالف بودند، اما پس از چندی اساس آن را پذیرفتند، هر چند هنوز جزئیات آن مورد اختلاف دو طرف است. تاریخ این انتخابات زودهنگام که ابتدا ماه مه اعلام شده بود، به دستور رئیسجمهور و به بهانه حساسیتها تا 24 ژوئن به تعویق افتاد اما تاریخ قطعی آن هنوز مشخص نیست و مورد اختلاف دو طرف است.
یانوکوویچ رقیب اصلی یوشچنکو در انتخابات ریاست جمهوری سال 2004 بود. او که در اولین دور رایگیری به عنوان رئیسجمهور انتخاب شده بود، با راهپیمایی و تظاهرات طرفداران یوشچنکو که نتیجه انتخابات را مخدوش میدانستند، دوباره در انتخاباتی دیگر در برابر یوشچنکو ظاهر شد و از او شکست خورد.
با شکست یانوکوویچ که نشانهای از تقلب وی در دور اول انتخابات به شمار میرفت، به نظر نمیرسید که او هرگز بتواند بار دیگر به صحنه سیاسی بازگردد. اما راهپیماییهای هواداران او نیز موثر بود و حزب او توانست در انتخابات 26 مارس 2006 اکثریت کرسیهای مجلس را به دست آورد. در پی این پیروزی و بعد از چهار ماه کشمکش سیاسی یوشچنکو سوم آگوست همان سال نخستوزیری او را پذیرفت. به این ترتیب یانوکوویچ در حالی به نخستوزیری رسید که یوشچنکو از سپتامبر 2005 متحد اصلی در انقلاب نارنجی و اولین نخستوزیرش، یعنی یولیا تیموشنکو را از سمت خود عزل کرده بود. اکنون پس از درگیریها تیموشنکو بار دیگر در کنار یوشچنکو قرار گرفته اما استحکام اتحاد آنها هنوز مشخص نیست.
تلاش برای کودتا
اما اختلافهای یوشچنکو و یانوکوویچ زمانی شدت یافت که یک روز پس از گرفتن دفتر اسویاتوسلاو پیسکون، دادستان کل معزول، توسط نیروهای پلیس ضدشورش، رئیسجمهور خواستار به عهده گرفتن اختیار نیروهای وزارت کشور شد. یوشچنکو پیشتر از پیسکون خواسته بود تا از سمت خود به عنوان نماینده پارلمان استعفا دهد چرا که تصدی دو مقام دادستانی و نمایندگی پارلمان خلاف قانون اساسی این کشور است. اما پس از اینکه پیسکون به این خواسته توجه نکرد، رئیسجمهور او را از سمتاش به عنوان دادستان عزل کرد. در همین حال نیروهای ضدشورش که تحت نظارت وزارت کشور عمل میکنند، پنجشنبه برخلاف دستور رئیسجمهور وارد دفتر این دادستان معزول شدند. این مساله باعث شد رئیسجمهور خواستار به دست گرفتن اختیار نیروهای وزارت کشور شود که با واکنش تسوشکو وزیر کشور و پس از آن یانوکوویچ مواجه شد. نخستوزیر این خواسته رئیسجمهور را خلاف قانون اساسی دانست و تسوشکو اقدام او را تلاشی برای کودتا توصیف کرد. در همین حال پیسکون نیز مدعی شد به خاطر سرپیچی از درخواست رئیسجمهور از سمت خود عزل شده و دلایل طرح شده توسط یوشچنکو را کذب خواند. او گفت یوشچنکو از او خواسته است علیه سه قاضی دادگستری اقامه دعوی کند. این سه قاضی اوایل ماه آوریل توسط یوشچنکو از منصب خود اخراج شده ولی از آن زمان تاکنون از کنارهگیری از سمتهای خود سر باز زدهاند. در این شرایط هدایت مذاکرات به سمت تعیین زمان انتخابات زود هنگام پارلمان حاکی از این است که حداقل یکی از دو طرف درگیر امیدوار است با اتکا به ساخت مجلس جدید بتواند معادله قدرت را در اوکراین به نفع خود تغییر دهد.
واکنش اروپا
در همین حال اتحادیه اروپا از دو طرف درگیر خواسته است تا با اجتناب از هر درگیری خشونتآمیز، اختلافهای خود را از طریق مذاکره حل و فصل کنند. اما به نظر میرسد حساسیت اروپا نسبت به مساله اوکراین بیشتر از اینکه به خاطر شرایط داخلی این عضو احتمالی اتحادیه اروپا در آینده باشد ناشی از نگرانی این اتحادیه از آینده سوخترسانی به این قاره است. عبور خطوط انتقال گاز روسیه به اروپا از خاک اوکراین که موقعیت ژئوپولتیک این کشور را برجسته ساخته، با احتمال بروز بحران به تهدیدی برای تمام اروپا تبدیل شده است، هر چند که در شرایط فعلی هیچ خطری متوجه تداوم انتقال سوخت به اروپا نیست.