کارشناسان و متخصصان مسایل دریای خزر میگویند: خزر دریایی از فرصتها و چالشها است که برای سالم ماندن نیاز به حمایت و توجه همه دارد. دریای خزر همچون مادری مهربان پنج کشور ایران، روسیه، قزاقستان، آذربایجان و ترکمنستان را به دور سفره پرنعمت خود جمع کرده است. این بزرگترین دریاچه جهان پنج میلیون سال قدمت و 371 هزار کیلومتر مربع وسعت دارد و 44 درصد کل آبها درون خشکی جهان را در دل دریایی خود جای داده است.
اما این مادر مهربان به رغم ثروت و امکانات بسیاری که در اختیار فرزندان خود نهاده، از بیمهری آنان دردمند و گرفتار است.
مدیر برنامه محیط زیست خزر، سب که یک برنامه زیست محیطی منطقهای با حمایت سازمان ملل و اتحادیه اروپا است، خزر را دریایی از فرصتها و چالشها میداند.
خزر از جنبههای مختلف زیستی و اجتماعی گرفته تا اقتصادی و سیاسی واجد ارزش و اهمیت فراوان است.
فرصتها و با مزایای موجود در خزر چنان متنوع است که خود به بخشهای مختلف زیستی، اقتصادی و غیره تقسیم میشود.
به گزارش ایرنا، براساس برخی برآوردها خزر شاید ظرف دهه آینده تا روزی پنج میلیون بشکه نفت تولید کند و منابع گاز خزر نیز فوقالعاده چشمگیر است. هماکنون در قزاقستان، سواحل آذربایجان و سایر نقاط خزر منابع گسترده نفت و گاز شده و بسیاری از شرکتهای عظیم نفتی مشغول حفاری و استخراج نفت و گاز این منطقه هستند.
همچنین خزر دارای منابع بسیار مهم شیلاتی است که به عنوان نمونه میتوان از ماهیان خاویاری، ماهیان استخوانی و سایر آبزیان یاد کرد. این دریا از نظر تنوع زیستی نیز منحصر به فرد است و چون از سایر آبهای دنیا جدا بوده گونههای خاصی را در خود پرورش داده که به جز ماهیان خاویاری میتوان به فک خزری نیز اشاره کرد.
«فرهاد منتصر کوهساری» مدیرکل بنادر و کشتیرانی گیلان، خزر را از نظر موقعیتی که در کریدور حملونقل جهانی دارد، بسیار مهم و حساس خواند و اظهار داشت: خزر به مانند پل ارتباطی بین آسیای جنوب شرقی، خاورمیانه و اروپا است.
وی متذکر شد: آسیای جنوب شرقی و چین به عنوان موتور پر تحرک تولید نیاز به ارتباط با اروپا دارد و خزر بهترین راه ارتباطی موجود است.
از سوی دیگر وجود جنگلهای هیرکانی موجود در سواحل جنوبی خزر در ایران، یخبندان در شمال خزر، صحراهای بکر و دستنخورده در شرق، منطقه خزری را به لحاظ اکوتوریسم واجد ارزش بسیار کرده است و در همه جای دنیا به امکان استفاده از دریایی با ساحل بکر به عنوان یک ثروت و گنجینه نگریسته میشود.
به اعتقاد کارشناسان، دریای خزر با تنوع زیستی منحصر به فرد و تالابهای بینظیر بینالمللی، جنگلهای استثنایی، رودخانهها و گونههای کمنظیر، زیر فشار تهدیدات روزافزون قرار دارد و بتدریج از توان آن کاسته میشود.
به اعتقاد کارشناسان، ماهیان خاویاری خزر از 35 هزار تن در سالهای قبل از جنگ دوم جهانی، اکنون به حدود یک هزار تن کاهش یافته که این فاجعه است.
همچنین عواملی مانند ساخت سد بر روی رودخانهها (رود ولگا روسیه، اورال در قزاقستان، سفیدرود ایران و کورا ارس آذربایجان) از دیگر عوامل کاهش ماهیان بیان شده است.
از سوی دیگر، با فروپاشی شوروی همگان این دریا را مورد تجاوز قرار دادند، به نحوی که در بخشهایی از دریا برداشت به صورت جنایت سازمانیافته صورت میگیرد. به عنوان مثال میزان برداشت کیلکا به یکباره در خزر شدت یافت و گرچه موجودی به نام منمیویسیس نیز در کاهش کیلکا موثر بود اما برداشت بیرویه عامل اصلی است.
در این رابطه یک کارشناس متذکر شد: گرچه نقاط بحرانی از نظر آلودگی صنعتی در خزر داریم مانند خلیج باکو ولی بیشتر آلودگی مربوط به ورود فاضلابها است.
به گفته وی به دلیل ورود فاضلابها به دریا و جنگلتراشی شاهد حضور ترکیبات ارگانیک پایدار هستیم.
همچنین از توسعه ناپایدار به عنوان یکی دیگر از چالشهای موجود در منطقه خزر یاد میشود که هجوم انسان به سواحل و گسترش شهرها از جمله این چالشها است.
به عنوان مثال در نوار ساحلی جنوبی خزر در ایران، شش میلیون نفر جمعیت زندگی میکنند که تابستانها چند برابر افزایش مییابند و اگر وضع به این منوال ادامه یابد در آینده چیزی از سواحل باقی نمیماند.
دکتر «یوسف فیلیزاده» که روی پروژه تحقیقاتی اثرات بالا آمدن آب خزر بر روی تالاب انزلی کار میکند، در اینباره گفت: مصائب طبیعی مانند سیل و بالا آمدن آب یکی از مشکلات اصلی مناطق ساحلی است.
وی متذکر شد: بالا آمدن آب خزر میتواند موجب آبگرفتگی مناطق مسکونی و وارد آمدن خسارت به کشاورزی و اقتصاد منطقه شود.
بیتوجهی به محیط زیست در حفاری و انتقال نفت و گاز توسط تانکرهای فرسوده و غیراستاندارد و یا خط لوله در حالی که بستر خزر از نظر زمینشناسی فعال است، ریسک زیادی را بوجود میآورد.
بالا آمدن آب دریا میتواند موجب به زیر آب رفتن بسیاری از تاسیسات مهم و دارای حساسیت بالا در ساحل قزاقستان، چاههای نفت در باکو و ورود زباله از ایران به دریا شود.
مدیر برنامه محیط زیست خزر نیز مهمترین چالش نهادی موجود در این منطقه را بیتوجهی مردم و دولتها به محیط زیست، دانست و افزود: اگر ابزار قانونی وجود نداشته باشد، توافقها نهایی نباشد و قوانین درست اجرا نشود خزر دچار بحران خواهد شد.
دکتر غفارزاده متذکر شد: نگرانی بزرگ من این است، درآمد نفت که مانند پنجرهای برای کشورهای این منطقه به روی جهان باز شده به جای فرصت تبدیل به یک چالش شود.
وی تأکید کرد: درآمد نفتی اگر صرف توسعه پایدار نشود، مشکلات زیستمحیطی و اقتصادی ایجاد خواهد کرد.
مدیر برنامه محیط زیست دریای خزر تأکید کرد: هنر این است که فرصتها را به عنوان ابزاری برای مقابله با چالشها به خدمت بگیریم.
دکتر غفارزاده متذکر شد: حفظ آینده خزر نیازمند مشارکت و حضور بیش از پیش کشورهای ساحلی و سازمانهای بینالمللی و منطقهای است. وی با اشاره به اجلاس سران کشورهای خزر در تهران و تصمیمات اتخاذ شده در این اجلاس ابراز امیدواری کرد این دریای ارزشمند با کمک کشورهای حاشیه آن سالم بماند.
به گفته کارشناسان اگر از فرصتهای بینظیر موجود در این دریا برای رفع چالشهای کنونی استفاده نشود در آیندهای نه چندان دور نه تنها برای کشورهای حاشیه بلکه برای جهانیان مشکلات بسیار و حسرتهای فراوان به جا خواهد ماند.