الف) ویژگیهای جنبش دانشجویی
1. آرمانگرایی
آرمانگرایی یکی از مهمترین خصوصیات جنبش دانشجویی به شمار میآید. رهبر انقلاب در اینباره میگویند: «خصوصیت اول، آرمانگرایی در مقابل مصلحتگرایی است؛ عشق به آرمانها و مجذوب آرمانها شدن. انسان وقتی که در محیط تلاش و کار معمولی زندگی قرار میگیرد، گاهی موانع جلوی چشم او را میگیرد؛ آرمانها را دور دست و غیرقابل دستیابی به انسان نشان میدهد؛ و این خطر بزرگی است. گاهی آرمانها فراموش میشوند. در محیط جوان، آرمانها محسوس، ملموس، زنده، قابل دسترسی و دستیابی است؛ لذا برای آنها تلاش میشود؛ خود این تلاش، تلاش مبارکی است."
2.صداقت و اخلاص
از جمله شاخصههای جنبش دانشجویی در کشورمان، وجود صدق و صفا و خلوص در بطن آن است؛ به اعتقاد رهبری: "خصوصیت دوم، صدق و صفا و خلوص است. در حرکت دانشجویی، کلک، تقلب، حیله و شیوههای غیرانسانییی که معمولاً در محیطهای زندگی رایج به کار میرود، در این جا کمرنگ است و یا به طور طبیعی نیست. در محیط معمولی زندگی، در محیط سیاست، در محیط تجارت، در محیط بدهبستانهای اجتماعی، هر کسی هر حرفی که میزند مواظب است ببیند از این حرف چه گیرش میآید و چه از دست میدهد؛ اما در محیط حرکت دانشجویی، نه؛ حرف را برای خوب بودنش، برای درست بودنش، برای جاذبه داشتنش برای خود و برای حقیقت بیان میکنند و دنبال و تعقیب میکنند."
3. رهایی از قیود حزبی
از دیگر خصوصیات مهم حرکت دانشجویی، دوری از هرگونه سیاستبازی و رهایی از باندبازی است. به تعبیر رهبری: "خصوصیت سوم، آزادی و رهایی از وابستگیهای گوناگون حزبی و سیاسی و نژادی و امثال اینهاست. در این مجموعه حرکت دانشجویی، انسان میتواند این خصوصیت را مشاهده کند؛ که این هم یک شعبه از همان مصلحتگرایی است. غالباً در اینجا از تقیداتی که معمولاً مجموعههای گوناگون سیاسی و غیرسیاسی برای افراد خودشان فراهم میکنند، خبری نیست. جوان حوصله این قید و بندها را ندارد؛"
4. اتکا نداشتن به شخص
رهبر معظم انقلاب معتقدند یکی از شاخصههای جنبش دانشجویی این است که به هیچ روی به شخص یا گروه وابسته نباشد. ایشان میگویند: "چهارمین خصوصیت این حرکت، مبتنی بر اشخاص نبودن است؛ یعنی این حرکت در دانشگاه... هست، امروز هم هست، ده سال پیش هم بود، ده سال بعد هم هست؛ اما نه ده سال پیش شما بودید، نه ده سال بعد شما این جا هستید؛ اما این حرکت هست، ولی مبتنی بر اشخاص نیست؛ متعلق به فضا و مجموعه حاضر است."
5. حساسیت در برابر زشتیها
از دیگر خصوصیات حرکت دانشجویی، وجود حساسیت منفی نسبت به بدیها و بیعدالتیهاست. به تعبیر رهبری: "پنجمین خصوصیت بسیار مهمش این است که در مقابل مظاهری که از نظر فطرت انسانی زشت است ـ مثل ظلم، زورگویی، تبعیض، بیعدالتی، تقلب، دورویی و نفاق ـ حساسیت منفی دارد و آن را دفع میکند."
6. حکومت منطق و تفکر
بر حرکت دانشجویی، همواره منطق و عقلانیت حکومت میکند و هرگز آمیخته با احساسات و بیمنطقی نمیشود. رهبری در این مورد خاطرنشان میکنند:
"ششمین خصوصیت این حرکت دانشجویی و این پدیده ذاتی محیط دانشگاهها این است که بر این حرکت، فقط احساسات حکومت نمیکند؛ بلکه ضمن این که احساسات هست، منطق و تفکر و بینش و تحصیل و میل به فهمیدن و تدقیق هم در آن وجود دارد؛ البته شدت و ضعف دارد؛ گاهی کم و گاهی زیاد. از نظر ما، اینها خصوصیاتی است که در این مجموعه موسوم به حرکت دانشجویی، یا بیداری دانشجویی وجود دارد."
رهبر انقلاب پس از ذکر مهمترین خصوصیات جنبش دانشجویی، آفات و آسیبهای پیشروی این حرکت را متذکر میشوند و به برخی از این آفات اشاره میکنند که در ادامه شماری از این چالشها را با توجه به سخنان مقام معظم رهبری بیان میکنیم:
آسیبهای جنبش دانشجویی
1ـ سوءاستفاده ابزاری
یکی از مهمترین آفاتی که جنبش دانشجویی را مورد تهدید قرار میدهد، استفاده ابزاری عناصر ناباب از این پدیدهِ مهم است؛ به تعبیر رهبری: "یکی از آفات حرکت دانشجویی این است که عناصر و مجموعههای ناباب به آن طمع بورزند و بخواهند از آن سوء استفاده کنند. در یک دورهایـ که ماهم در آن دوره، خودمان از نزدیک شاهد و واقف به کارهای اینها بودیم ـ بعضیها بودند که دلشان میخواست سر به تن جنبش دانشجویی نباشد! هر جا که حرکت جوانان، بخصوص دانشجویان بود، اینها رویشان را درهم میکشیدند و طاقت نداشتند! اینها وقتی ببینند که میدانی هست و بالاخره دانشجو و نسل جوان در کشور حرف میزند و تعیینکننده است، اینها هم بنا میکنند اول سینهخیز، بعد یواشیواش نیمخیز، بعد هم یواش یواش با گردن افراشته میآیند که بله، ما هم هستیم! اگر مجموعههای سیاسی قدرتطلب بدنیت بددل بدسابقه، طرف حرکت دانشجویی آمدند و خودشان را به آن چسباندند و بر آن دست گذاشتند، این میشود آفت... . دانشجویان باید مواظب باشند؛ نمیشود بگوییم کسی مواظب دانشجویان باشد؛ این نقض غرض خواهد شد. خود دانشجویان باید مواظب باشند که انسانهای بدنیت، تجمعهای بدنیت، تشکیلاتهای بدنیت، مجموعههای بدنیت و بدسابقه و بدنام، نزدیک نشوند. اگر هم میخواهند کار خیری بکنند، بروند خودشان کار خیر بکنند؛ به مجموعه دانشجویی کاری نداشته باشند."
2.دور شدن از آرمانها
مسئله دیگری که جنبش دانشجویی را به چالش میکشاند، دور شدن این جریان از آرمانها و اهداف مقدس است. مقام معظم رهبری در این مورد خاطرنشان میکنند:
"یکی دیگر از آفات جنبش دانشجویی، دورشدن از آرمانها است... مثلاً وقتی که مسأله عدالت اجتماعی در کشور مطرح میشود، دانشجو باید از این مسأله حمایت کند. عدالت اجتماعی، آن چیزی است که حتی کسانی که اصرار داشتند شعار عدالت اجتماعی را به دلایل سیاسی و انگیزههای گوناگون کمرنگ کنند، بالاخره نتوانستند؛ مجبور شدند عدالت اجتماعی را مطرح کنند. در دنیا غیر از مستکبران و زورگویان و چپاولگران عالم، هیچ انسانی نیست که از عدالت اجتماعی و از این شعار پشت کند. این شعار در کشور مطرح میشود؛ چه کسی باید از این شعار حمایت کند؟ چه کسی باید بیشتر از همه درباره آن فکر کند؟ چه کسی باید برای آن کار کند و درباره راههای تأمین آن تحقیق و بحث کند و میزگرد بگذارد؟ غیردانشجویان؟ باید توجه داشت که این حرکت دانشجویی و بیداری دانشجویی، مطلقاً به سمت عکس جهتها نرود. پس یکی از آفات این جنبش، پشتکردن به آرمانها، فراموش کردن آرمانها و از یاد بردن آرمانهاست."
3.سطحیشدن
یکی دیگر از آسیبهای پیش روی این جنبش، سطحینگری و دوری از تعمق و تدبر است؛ به اعتقاد رهبری: "یکی دیگر از آفات مهم جنبش دانشجویی، سطحیشدن است. عزیزان من! از سطحیاندیشی به شدت پرهیز کنید. خصوصیت دانشجو، تعمق و تدقیق است. هر حرفی را که میشنوید، رویش فکر و دقت کنید. چرا در اسلام هست که "تفکر ساعه خیر من عباده سبعین سنه"؛ یک ساعت فکرکردن، ارزشش از عبادت سالها بیشتر است؛ برای خاطر این که اگر شما فکر کردید، عبادتتان هم معنا پیدا میکند؛ دوستان را میشناسید؛ دشمنتان را هم میشناسید... باید فکر کرد. با فکر، انتخاب، انتخاب درستی خواهد بود. اگر در انتخاب، اشتباه هم بکند، چنانچه انسان اهل فکر باشد، با او راحتتر میشود حرف زد. آن آدمیکه اهل فکر نیست، هرگونه انتخابی بکند، اگر اندک خطایی در آن باشد، نمیشود با او حرف زد و منطقی صحبت کرد؛ تسلیم تعصبها و ندانستنها و جهالتهای خودش است؛ اما وقتی اهل فکر و دقت بود، اگر خطایی هم اتفاق افتاده باشد، یک نفر آدم خیرخواه میتواند با او حرف بزند و بگوید به این دلیل، این کار خطاست. نباید سطحی بود. به هر شعاری، به هر حرف گرمی، به هر دهانگرمی، به هر نقلی، نمیشود اعتماد کرد؛ باید فکر کرد. اساس قضایا فکر است. آن چیزی که انتظار عمده از انسانهای فرزانه و هوشمند است، این است."
4. به دام حزاب افتادن:
از مهمترین آفاتی که جنبش دانشجویی با آن مواجه شده و خواهد شد، افتادن در دام گروهها و احزابی است که حرکت دانشجویی را در جهت نیل به اهداف پلید خود به حرکت درمیآورند. به تعبیر رهبر معظم انقلاب:
"یکی دیگر از آفات، به دام احزاب و گروهها افتادن است؛ که این را قبلاً هم گفتیم. مواظب باشید؛ اختاپوس خطرناک احزاب و گروههای مختلف به سراغتان نیاید و شما را به دام نیندازد. از آن مجموعه آزاداندیش، اغلب خصوصیات مثبت را خواهند گرفت؛ که اگر این شد، آن وقت انسان در خدمت دشمنان انقلاب قرار میگیرد و چیز خطرناکی میشود و زندگی و سرمایه و آینده انسان حقیقتاً به باد میرود و انسان دچار حسرت میشود."
با توجه به عنایات ویژه رهبر انقلاب نسبت به دانشگاه، طبیعی است دغدغههای ایشان درباره سلامت روند دانشگاه و دانشجویان قابل توجه باشد. بیگمان تأمل در سخنان ایشان دربارهِ خصوصیات و آفات جنبش دانشجویی امری لازم و ستودنی است و میتواند راهگشای بسیاری از چالشهای پیش روی این جریان باشد.