ابراهیم برین
انتخابات الکترونیکی (E-voting) سیستم انتخاباتیای است که به رایدهنده این امکان را میدهد تا با بالاترین ضریب امنیتی و حفاظتی، رای خود را به صورت الکترونیکی ارائه کند. سال 2004 و در جریان برگزاری انتخابات ریاست جمهوری آمریکا، برآورد شد که حدود 30 درصد از جمعیت رایدهنده این کشور از فرمهای ویژه فناوری انتخابات الکترونیکی استفاده کردند که شامل ثبت مستقیم از طریق تماس دست با صفحه نمایشگر با اسکنرهای اپتیکی بودهاست. رایهای الکترونیکی به صورت دیجیتالی روی نوار، دیسکت یا کارتهای هوشمند ذخیره و سپس به مرکز ویژهای ارسال شده که در آنجا فرآیند شمارش دقیق آنها آغاز میشود.
نگاهی به پیدایش انتخابات الکترونیکی
سیستمهای برگزاری انتخابات الکترونیکی از دهه 60 میلادی در جهان معرفی شد. در آن سالها سیستم کارتهای سوراخدار برای نخستینبار ارائه شد. سیستم رایگیری اسکن نوری که به دنبال کارتهای سوراخدار ارائه شد این امکان را به رایانه میدهد تا علامتگذاری صورت گرفته روی برگه رای را بخواند. ثبت الکترونیکی مستقیم آرا، نسخه مدرنتری از فناوری برگزاری انتخابات الکترونیکی است که به جمعبندی و جدولبندی آرا در یک ماشین واحد میپردازد. هماکنون از این نوع سیستم الکترونیکی در تمامی انتخابات برزیل و درصد قابل توجهی از انتخابات هند، هلند، ونزوئلا و آمریکا استفاده میشود. بهدنبال این سیستم مدرنتر، سیستمهای رایگیری اینترنتی نیز محبوبیت خاصی پیدا کرده و بهعنوان مثال در کشورهایی نظیر انگلیس، استونی و سوئیس در سطح انتخابات دولت و در کانادا در سطح انتخابات شهرداریها و نیز در آمریکا و فرانسه برای انتخابات حزبی مورد استفاده قرار میگیرد.
ابزارهای برگزاری انتخابات مکانیزه
فناوری نوین انتخابات الکترونیکی شامل استفاده از کارتهای سوراخدار، سیستمهای رایگیری اسکن نوری و کیوسکهای ویژه رایگیری است. متخصصان، استفاده از تلفن و شبکههای رایانهای شخصی و حتی اینترنت را از دیگر ابزار مفید و موثر در عرصه برگزاری انتخابات الکترونیکی عنوان میکنند. بیشک به واسطه مشخصههای خاص استفاده از چنین سیستمی، فناوری نوین رایگیری الکترونیکی میتواند فرآیند شمارش آرا را تسریع ببخشد و حضور هر چه بیشتر معلولان و ناتوانان حرکتی را نیز به همراه داشتهباشد.
رای الکترونیکی
سیستمهای انتخاباتی الکترونیکی ممکن است از رایهای الکترونیکی نیز استفاده کنند. هنگامی که از آراء الکترونیکی استفاده میشود، هیچ خطری محل جمعآوری آراء را تهدید نمیکند. از آن گذشته آراء الکترونیکی نیاز موجود به چاپ برگههای رای را که هزینه بالایی نیز دارد از میان میبرد. استفاده از آراء الکترونیکی وقتی آرایی به زبانهای مختلف اخذ میشود، ارزش کارآمدی بیشتری پیدا میکند. آراء الکترونیکی را میتوان به گونهای برنامهریزی کرد که ماشین واحد رایخوانی بتواند تمامی زبانها را درک کند. امنیت و اعتماد مردم چالش اصلی فرآروی انتخابات الکترونیکی گرچه برگزاری انتخابات الکترونیکی از مصادیق بارز استفاده از فنارویهای کاربردی در زندگی روزمره است، با این حال این گرهخوردگی هنوز نتوانسته است با اقبال قابل توجه جهانی مواجه شود. در کشورهایی نظیر برزیل، هند و آمریکا چنین فرآیندی بخوبی پذیرفته شدهاست، اما برای نسبت قابل توجهی از مردم در سراسر جهان وجه کاربردی این فناوری در زندگی همچنان نامانوس است. به نظر میرسد استفاده از تکنیکهای پیشرفتهتر و با ضریب امنیت بالاتر در قالب استفاده از نرمافزارهای مدرنتر رایانهای در انتخابات الکترونیکی دغدغههایی همچون به خطر افتادن امنیت انتخابات و نتایج را برطرف کند.
انواع انتخابات الکترونیکی
انتخابات الکترونیکی به چند صورت امکانپذیر است:
روش اول، رایگیری ایستگاهی (به شکل رایانهای) است.
در این روش به جای استفاده از برگههای رای و صندوق اخذ رای، از رایانه استفاده میشود. به این ترتیب که در محل اخذ رای رایانههای برای رایگیری قرار میگیرد و شخص رایدهنده به وسیله رایانههای حساس لمسی یا صفحهکلید یا قلمهای الکترونیکی، نامزد مورد نظر را انتخاب میکند و رای خود را به صندوق مجازی میریزد. در این روش امکان معرفی نامزدها در کنار عکس و زندگینامه و عملکرد مستند آنها نیز وجود دارد. در این روش هم، مردم مجبور به حضور در مکانهای رایگیری هستند و فقط بهجای استفاده از کاغذ و صندوق، از رایانه استفاده میکنند. این ایستگاهها میتواند به شبکههای امن اکسترانت وصل شود و آخرین آمار را در هر لحظه به سرورهای مرکزی بفرستند.
متاسفانه هزینه این سیستمها بالا و مدیریت شبکه آن کمی مشکل است، اما در این روش نامزدها میتوانند در هر لحظه از وضعیت خود اطلاع داشتهباشند و هزینه شمارش آرا به وسیله نیروی انسانی وجود ندارد.
روش دوم، رایگیری اینترنتی است.
این روش یکی از کم هزینهترین راههای برگزاری انتخابات است. در این روش تمام افراد واجد شرایط در هر مکانی که باشند میتوانند با مراجعه به سایتهای اینترنتی که برای این کار تهیه شدهاست، رای خود را اعلام کنند. یکی از مهمترین مزایای این سیستمها نداشتن محدودیت مکانی برای افراد واجد شرایط رای دادن است و افراد در هر کجای دنیا میتوانند رای خود را اعلام کنند و در نتیجه مشارکت ملی در سرنوشت یک کشور بالا میرود. آنچه در این روش بسیار حائز اهمیت است. امنیت، قابل اعتماد بودن و اجرای عدالت در انتخابات است که با داشتن کد و کارت ملی و با دستگاههایی میتوان با تشخیص هویت فرد، نتایج انتخابات را قابل اعتماد کرد. در این نوع انتخابات داشتن امضای الکترونیکی نیز مهم است.
روش سوم، رایگیری از طریق تلفنهای همراه است.
در این روش که پیشرفتهترین، مدرنترین و کمهزینهترین انتخابات از نوع الکترونیکی است، هر کاربر از طریق سرویس پیام کوتاه تلفن همراه خود و نیز خط تلفنهای مجهز به سیستم Touch Tone یا تلویزیونهای دیجیتالی متصل به خط تلفن میتواند رای خود را به سرور رایگیری بفرستد.
نکات و برخی معایب انتخابات مکانیزه
1- کارآمد بودن سیستمهای سختافزاری رایگیری الکترونیکی: کارآمد بودن سیستمهای رایگیری هم به عواملی بستگی دارد، مثلا اگر انتخابات در سطح کشوری باشد، آن گاه فشار زیادی روی سرورهای مرکزی میآید.
2- محفوظ ماندن رای هر شخص: محفوظ ماندن رای هر شخص نیز یکی دیگر از مسائل بسیار مهم و حائز اهمیت است. در این سیستمها اگر ظاهرا اکثریت مردم خواستار رای آوردن یک نامزد باشند، اما نامزد دیگری ناباورانه پیروز شود آنگاه ممکن است اعتماد مردم را نسبت به خود سلب کنند. چنانکه برخی از مردم ایالات متحده، ادعا داشتند وقتی ما رای خود را به جان کری میدادیم (توسط سیستمهای رایگیری الکترونیکی ایستگاهی)، رای ما به رایهای جورج بوش اضافه میشدهاست که البته اینها ثابت شده نیست، ولی شبهاتی را میان عام ایجاد میکند. یکی از راههایی که از طریق آن میتوان اعتماد مردم را به این سیستمهای رایگیری زیاد کرد، Open Source بودن نرمافزارهای آن است. در واقع OS بودن نرمافزارهای سیستمهای رایگیری الکترونیکی یکی از لازمههای پیادهسازی آن در دولت الکترونیکی است.
3- مشخص نشدن هویت شخص رایدهنده در سیستمهای رایگیری الکترونیکی از نوع اینترنتی و SMS هویت شخص رایدهنده مشخص میشود؛ زیرا برای ورود به این سیستمها یا از پینکدها استفاده میشود یا از ثبتنام آنلاین که در هر دو حالت، هویت شخص مشخص میشود. در واقع سازمان برگزار کننده انتخابات الکترونیکی باید کاملا مورد اعتماد مردم باشد و هویت اشخاص رایدهنده تحت هیچ شرایطی به بیرون درج نکند.
4- Open Source بودن نرمافزارهای رایگیری الکترونیکی: هر کس که با یک نرمافزار کار میکند در واقع از درون آن کاملا خبر ندارد، یعنی ممکن است این نرمافزار طوری نوشته شدهباشد که از یک نامزد به نفع نامزد دیگری سوءاستفاده شود. به این معنی که ممکن است در لابهلای کدهای نرمافزار، کدهای خصمانه هم گنجانده شود. پس اگر این نرمافزار به صورت Open Source باشد در آن صورت متخصصان نرمافزار میتوانند بدانند که نرمافزار صادقانه کار میکند، البتهOpen Source بودن منهای مجوز تغییر است، زیرا برخی از مجوزهای Open Source که بر قانون Copyleft مشهور است، اجازه میدهد پس از بازبینی سورس برنامه، آن را بهینه و توزیع کرد. بهعقیده طرفداران جنبش نرمافزار آزاد و Open Source، این حق مردم است که بدانند نرمافزار چطور کار میکند. در واقع اگر نرمافزارهای سیستمهای رایگیری الکترونیکی OS باشند توانستهاند اعتماد مردم را تا حد زیادی به خود جذب کنند. قابل استناد نبودن رای: قابل استناد نبودن هر رای در سیستمهای رایگیری الکترونیکی هم یکی از معایبی است که طرف نامزدهای انتخابات مطرح میشود؛ زیرا اگر نامزدی به نتایج انتخابات اعتراض کند، در آن صورت رایهای اخذ شده قابل استناد نیستند، در صورتی که در روش سنتی تمامی رایها قابل استناد هستند با شمارش مجدد آرا، شکها برطرف میشود؛ اما در حالت الکترونیکی، اگر سیستمهای رایگیری سالم نباشند، دیگر نمیتوان مردم را به رای دادن مجدد واداشت.
ایران و انتخابات الکترونیکی
بهرغم توسعه زیرساختارهای کلی فناوری اطلاعات و ارتباطات در ایران، امام هنوز استانداردهای مورد نیاز برای برگزاری انتخابات الکترونیکی در کشور فراهم نشدهاست، ایران از جمله کشورهای پهناور جهان است که در 2 دهه گذشته خیز جدی به سوی همراهی با کاروان در حال حرکت سریع فناوری اطلاعات و ارتباطات جهان برداشته است؛ اما به دلیل وجود مسائلی همچون عدم برنامهریزی برای بسترسازی تحقق دولت الکترونیک، به نظر میرسد زمان برگزاری نخستین انتخابات الکترونیکی در ایران هنوز فرا نرسیده باشد.
موانع و زیرساختهای لازم برای انتخابات الکترونیکی
کشورهای توسعهیافته با داشتن سهم قابل توجهی از کاربران اینترنت و به دلیل داشتن امکانات و زیرساختهای مناسب، انتخابات الکترونیکی را بخوبی تجربه کردهاند؛ اما در کشورهای در حال توسعه همچون ایران، این مساله با مشکلات خاصی روبهروست.
دکتر علیاکبر جلالی، محقق فناوری اطلاعات در اینباره میگوید: مشکلات در این راه چند دسته است: نخست، بیاطلاعی بسیاری از برگزارکنندگان انتخابات که موجب تاخیر و نگرانی مردم از آن میشود. دوم، نبود زیرساختهای ارتباطی و شبکههای مناسب برای انتقال اطلاعات از یک سو و کمبود رایانه از سوی دیگر، سوم، مشکلات مربوط به بودجه و هزینههای مرتبط با تهیه امکانات و تجهیزات لازم برای برگزاری انتخابات الکترونیکی که شامل ابزار فیزیکی چون رایانه، شبکه اینترانت یا اینترنت و نرمافزارهای مورد نیاز است.
چهارمین، نیاز به پشتیبانی و حمایتهای همهجانبه دولت بهعنوان رکن اصلی برای برقراری نظم و ارتباط میان دستگاهها و سازمانها در این خصوص است و بالاخره پنجمین و بزرگترین مشکل، نبود سیاست واحد و قوانین قوی در اینباره است. امکاناتی از قبیل شبکههای ارتباطی بیسیم یا باسیم، اینترنت یا اینترانت از یک سو و نرمافزار مناسب با امنیت بالا از سوی دیگر و همچنین تعدادی رایانه به همراه افراد متخصص و کارتشناسایی الکترونیکی ملی از جمله زیرساختهای مورد نیاز برای انتخابات الکترونیکی بهشمار میرود.
دکتر جلالی میگوید: فرض کنید شبکه، رایانه و بقیه زیرساختهای لازم مهیاست، بنابراین فرد رایدهنده به شعبه اخذ رای مراجعه میکند. اگر تعداد نامزدهای انتخاباتی محدود باشد، صفحهکلیدی که روی دکمههای آن عکس و مشخصات هر یک از آنها قرار دادهشده، آماده گرفتن فرمان از دست رایدهنده است و فرد با انتخاب عدد معینی، رای خود را اعمال میکند. اطلاعات از سوی رایانه دریافت و در مرکز بانک نگهداری میشود و در پایان انتخابات، شمارش با نرمافزار به صورت الکترونیکی صورت میگیرد.
انتخابات مکانیزه مورد نظر وزارت کشور
انتخابات رایانهای مورد نظر وزیر کشور، نوعی انتخابات الکترونیکی است که مستقل از اینترنت صورت میگیرد. اشخاص به مراکز مورد نظر مراجعه میکنند، کد ملی، شماره ملی یا به گفته وزیر کشور در صورت نداشتن اینها شماره سریال شناسنامهشان را وارد میکنند که برای شناسایی و تشخیص هویت واقعی رایدهنده میتوان اثر انگشت آنها را اسکن کرد و از هویت واقعی آنها مطلع شد. پس از طی این مرحله فرد به نامزد مورد نظر رای میدهد، ولی باید توجه داشت که نتیجه باید روی یک حافظه جانبی غیرقابل پاکشدن و ویرایش و غیرقابل تغییر ذخیره شود.
داشتن کد یا شماره ملی باعث حذف یک رشته مشکلات در انتخابات میشود؛ بهعنوان مثال تقلب یا امکان رایدادن مجدد بشدت کاهش پیدا میکند و اگر به صورت صحیح و با سیستمی مناسب برگزار شود، میزان تقلب به صفر میرسد.