محمد اسحاقی
جنگ روانی چیست؟ اهداف جنگ روانی کدام است؟ تاکتیکها و تکنیکهای مورد استفاده در جنگ روانی کدامند؟
موارد بالا سوالاتی است که در مقاله حاضر سعی در پاسخگویی به آن داشتیم.
جنگ روانی را، حالت کشاکش سیاسی و اقتصادی و ایدئولوژیک، میان دو یا چند کشور بیآنکه جنگ یا کاربرد مستقیم جنگافزارهای گرم در میان باشد، تعریف میکنند.
در جنگ روانی، وسایل سنتی و جنگافزارهای گرم جای خود را به ابزار روانی میدهند که در آن از سلاح استفاده نمیشود و به جای آن اقداماتی نظیر، زایل کردن خرد انسانی، مغشوش کردن هوش انسانی و مضمحل کردن حیات معنوی و اخلاقی یک ملت به وسیله نفوذ در اداره آنها صورت میگیرد.
تاریخچه استفاده از فنون جنگ روانی به وقوع اولین جنگ در تاریخ بشریت برمیگردد: طبل زدن، ایجاد رعب و وحشت توام با خونریزی از اولین اقدامات یک قبیله جهت تاثیرگذاری بر روان دشمن و ترغیب آنها به پذیرش خواستههای اقدامکننده میباشد.
تا اواخر دهه 1940 کاربرد واژه جنگ روانی بسیار محدود بوده و در عملیاتی که در زمان صلح انجام میشد با نامهایی از قبیل اطلاعات برون مرزی و مانند آن مطرح میگردیدند. در سال 1951 برای اولین بار جنگ روانی در بخش ضمیمه لغتنامه در "WEBSTER" تعریف و نقش آن گستردهتر گردید. با این وجود تا سال 1953 جنگ روانی و جنگ سرد مترادف شناخته میشوند.
امروزه جنگ روانی در معنای گسترده آن، به منظور حداکثر پشتیبانی از سیاستها، جهت افزایش احتمال پیروزی و نتایج مطلوب آن و کاهش امکان شکست به کار گرفته میشود و مورد شناسایی قرار میگیرد، لذا در عالیترین سطوح دولتی، عامل روانی بینالملل نیز همراه با عوامل سیاسی، اقتصادی و نظامی در تصمیمگیریهای عمده سیاست خارجی اهمیت پیدا کرد.
همچنین پیشرفتهای تکنولوژیک در علم ارتباطات، امکاناتی در اختیار مسئولین تبلیغات قرار داده است که بتوانند به راحتی با مخاطبان تماس داشته باشند و سرانجام پیشرفتهای به دست آمده در سنجش افکار عمومی، نمونهگیری مخاطبان، تحلیل اطلاعات و ارزیابی خصایص فرهنگی گروههای خارجی، موجب گردید در برخوردها با تودهها و گروهها، میزان پیشبینی از دقت بیشتری برخوردار شود و لذا این امکان فراهم شد تا عملیات جنگ روانی جدید، با قابلیت پیشبینی و کنترل بیشتری اجرا شوند.(1)
اهداف جنگ روانی
مهمترین هدف جنگ روانی در زمان صلح و جنگ، حمایت و پشتیبانی از اهداف سیاسی یک ملت و همچنین تحقق آنهاست. که از طریق تاثیرگذاری بر عقاید، احساسات و گرایشات دشمن، نیروی خودی و بیطرف تحقق مییابد، تاثیر بر روی ذهن آنها و آنچه که از آن نشات میگیرد.
اهداف جنگ روانی به دلیل ماهیت دولتی آن براساس اهداف استراتژی آن نظام و ایدئولوژی حاکم بر آن کشور تعیین میگردد و به طور کلی، جنگ روانی نقش مهمی در زمان صلح، در همه مراحل جنگ و دوران پس از جنگ دارد و در چارچوب سیاست کلی هر کشور به ایفای نقش میپردازد. (2)
1ـ تقسیمبندی موضوعی اهداف جنگ روانی:
1ـ1ـ اهداف سیاسی
اهداف متعددی در طراحی جنگ روانی مطرح میشود که نمونههای بارز آن عبارتند از:
الف: بر حذر داشتن یک کشور از الحاق به پیمان سیاسی، عقد قرارداد با یک کشور و یا رغیب برای عقد قرار داد.
ب: ایجاد تغییر در نگرشهای سیاسی
ج: تشویق و ترغیب به تجزیه ممالک دشمن.
د: تاثیر گذاری بر سیاست خارجی کشورها و محدود نمودن آنها
و: تغییر ساختار سیاسی کشورها، به طور مثال حذف ایدئولوژی و توجه به منافع ملی در چارچوب و محدوده جغرافیایی و سیاسی.
2ـ1ـ اهداف نظامی
اهداف متعددی از طریق جنگ روانی قابل تحقق میباشد و سیر تلاش آن در راستای تاثیر گذری بر روی نیروهای دشمن است. در ذیل به نمونههایی از اهداف نظامی اشاره ای داریم.
الف: کاهش توان نظامی و کفایت نظامی دشمن، جهت تحقق این هدف از آسیب پذیریهای سیاسی، اقتصادی و نظامی دشمن بهره میگیرند.
ب: تولید و ایجاد اثرات کلی و موثر بر روی عقاید و احساسات، رفتار و عادات نیروهای دشمن که به شکست آنها منجر میشود.
ج: کاهش قوت، تحریک، جذب نیرو و سازماندهی دشمن.
د: تشویق به فرار از جبهه و خروج از کشور و تسلیم شدن.
3ـ1ـ اهداف فرهنگی
یکی از مهمترین اهداف جنگ روانی میباشد و تلاش در جهت تاثیرگذاری بر فرهنگ ملتها و تغییر نگرش، عقاید و پذیرش عقاید نیروهای عملکننده میباشد. برای این منظور شناخت فرهنگ و اعتقادات کشور هدف، از عوامل موثر در طراحی جنگ روانی است، از جمله اهداف فرهنگی، تساهل در سیاستهای فرهنگی کشور هدف و نفوذ فرهنگی میباشد.
4ـ1ـ اهداف اقتصادی و اجتماعی
طراحان جنگ روانی به دنبال تصمیمات اقتصادی که علیه کشور هدف اتخاذ میگردد، اقدام به طراحی و تهاجم روانی مینمایند و با گسترش بحران موجب بی اعتبار شدن کشور هدف میشوند، از جمله اهداف اقتصادی جنگ روانی را میتوان ایجاد زمینههای رشد اقتصادی کشور هدف، به سبک کشورهای غربی نام برد.
در مورد اهداف اجتماعی جنگ روانی میتوان به تلاش جهت ایجاد سرخوردگی اجتماعی در میان مردم اشاره نمود.
5ـ1ـ اهداف ترکیبی
اهداف ترکیبی مانند، سیاسی نظامی، سیاسی فرهنگی و ... میباشد که طراحان جنگ روانی همزمان جهت تحقق چندین هدف اقدام به طراحی و اجرای جنگ روانی مینمایند.
1ـ تقسیمبندی اهداف جنگ روانی از نظر زمانی:
اهداف جنگ روانی صرفنظر از ماهیتشان از حیث دستیابی، از نظر زمانی به دو دسته تقسیم میشوند: دراز مدت، کوتاه مدت.
اهداف بلند مدت، عمدتا شامل انتشار پیوسته نظرات خاص از طریق گوناگون که به منظور تقویت سیاست خارجی یک کشور است، و هدف غایی آن بالا بردن وجهه و "پرستیژ" خود و جلب عواطف دوستانه و جلب حمایت از خود میباشد.
اهداف کوتاهمدت، اهدافی هستند که در راستای اهداف دراز مدت طراحی شدهاند و در انتشار اهداف کوتاهمدت، تاثیر آنی و فوری مد نظر میباشد، در صورتی که در اهداف بلندمدت تغییر نگرش کلی مدنطر است.
2ـ تقسیمبندی از نظر عملیاتی:
اهداف جنگ روانی از بعد عملیاتی به دو نوع تدافعی و تهاجمی تقسیم میشوند. در اهداف تدافعی خنثی کردن برنامههای در حال اجرا و یا اصل برنامهریزی که توسط کشور هدف انجام شده، مورد نظر است و در حقیقت، هدف بازدارندگی است. اهداف ممکن است به صورت تهاجمی و تاثیرگذار بر روی عقاید مردم در نظر گرفته شده باشند، اگر کشوری برای تحقق برنامه خود از آن اهداف هم زمان استفاده کند میبایست طوری طراحی شود که بتواند تاثیرگذار باشد نه آنکه خنثیکننده یکدیگر باشند. امروز تقسیمبندی اهداف به دلیل پیچیدگی امور تبلیغات بسیار مشکل است و اهداف را به راحتی نمیتوان مشخص نمود.
تاکتیکها و قواعد جنگ روانی
تاکتیکهای جنگ روانی، قواعد و روشهایی میباشند که براساس یافتههای علومی همچون روانشناسی، جامعهشناسی و روانشناسی اجتماعی تنظیم میگردند و برای انجام آن میبایست اطلاعات کافی در خصوص جامعه مورد هدف وجود داشته باشد، هرچه میزان شناخت نسبت به افراد جامعه و خصوصیات همگانی کشور هدف بیشتر باشد ضریب کارایی و نتیجه آزمون فرضیههای پیشبینی شده به صحت نزدیکتر خواهد بود.
همچنین باید یادآور شد تاکتیکهای جنگ روانی براساس شرایط خاص جوامع و محیط موردنظر تنظیم میگردد.
1ـ ارعاب: با ترساندن مخاطب، او را از ادامه راه منصرف نموده و با القای اینکه فرد، قادر به رسیدن به هدف نیست و با بزرگنمایی خطرات دشمن مجبور به تمکین در برابر خواستهها شود.
ارعاب یکی از موثرترین ابزارهای شکست روحی است و در جنگ و محاصره اقتصادی صورت میگیرد.
2ـ اطمیناندهی: در این تاکتیک نوع تحلیل، تفسیر، خبر به طور اعم، سناریوهای تبلیغاتی به گونهای تنظیم میشوند که بازتاب سازندهای برای موقعیت کشور متبوع داشته باشد. به طور مثال در سالهای اول جنگ تحمیلی در شرایطی که نیروهای نظامی عراق به سمت استانهای داخلی ایران پیشروی میکردند دستگاه تبلیغاتی رژیم بعثی عراق درصدد برآمد با تلاش همه جانبه و نامگذاریهای جدید برای مناطق تحت تصرف، از سویی روحیه نیروهای نظامی خود را تقویت کند و از طرف دیگر نگرش مردم مناطق اشغالی را تغییر دهد و ضمن تلاش به منظور ایجاد آرامش به آنها القاء کند که نیروهای رژیم عراق به مناطق اشغالی تسلط کامل دارند.
3ـ تطمیع: در این تاکتیک ضمن ایجاد تصویری از خوشیهای گذشته و هدفهای فرعی در ذهن مخاطب، ذهن او را متزلزل مینماید.
4ـ زمینگیر کردن: این تاکتیک زمینه لازم را جهت ایجاد روحیه انفعال در میان مردم و مسئولان فراهم میسازد در اجرای تاکتیک فوق، با استفاده کشورهای مناسب، اقدام به افشای اخبار و اطلاعات محرمانه نمود و به این ترتیب بحرانهایی به وجود میآید.
5ـ فریب: هدف جنگ روانی در اینجا دگرگون جلوه دادن واقعیات در نزد مخاطب میباشد. لذا میبایست به او القاء نمود راهی را که در پیش گرفته است او را به نتیجهای که دنبال میکرد نمیرساند، لذا در این تاکتیک سعی میشود تصورات مخاطب از، واقعیات دگرگون شود.
تکنیکهای جنگ روانی
در عملیات روانی، تکنیک، عنصر اساسی در موفقیت تبلیغات بشمار میآید و نقش اساسی در اقناع مردم دارد(3) در این قسمت تنها به تعدادی از شگردها و تکنیکهای جنگ روانی اشاره مینماییم: در تنگنا قرار دادن، اکتشاف زودرس، جلب توجه مخاطب به تبلیغات، استمرار، انحراف، سردرگم کردن از طریق اعمال، تکرار، تکیه بر منابع موثق، مبالغه، دروغ، کنایه و اشاره، ارایه نظر به عنوان حقیقت، شناخت، تجاهل عمومی، وضوح، ارتباط دروغین.
ابزار و وسایل جنگ روانی
وسایل و ابزار جنگ روانی بسیار متنوع میباشد و به دلیل پیچیده بودن و ظرافت جنگ روانی، صرفا نمیتوان از طریق بکارگیری یک ابزار نسبت به اجرای آن اقدام نمود لذا در کنار رسانههای ارتباط جمعی که نقش مهم را دارا میباشند. اقداماتی همچون جعل اسکناس، هواپیما ربایی، ترور، گروگانگیری، پخش و انتشار شایعه، فریب اطلاعاتی، پارهای تحرکات نظامی به خاطر القای مطالب خاص و نیز فعالیتهایی مانند تشکیل کنفرانس، نمایشگاه و انجام مصاحبه میتواند به عنوان یک وسیله عمل نماید.
بدین ترتیب به منظور آشنایی بیشتر با ابزارهایی که در اجرای عملیات روانی بیشترین کاربرد را دارا میباشند. آنها را به دوسته وسایل ارتباط جمعی و وسایل خاص تقسیم کردهایم که به آن میپردازیم.
1ـ وسایل ارتباط جمعی:
وسایل ارتباط جمعی که یکی از مجریان اهداف و برنامههای جنگ روانی محسوب میشوند بخشی از وسایل ارتباطی میباشند که هر یک از آنها دارای ویژگیهایی بوده و به دلیل برخورداری از تکنولوژی خاص خود، اقتدار بلامنازع خویش را در همه جا گستراندهاند پایههای نفوذ خود را در جوامع مستحکم کردهاند؛ این وسایل در پیدایی عادات تازه، تکوین فرهنگ جهانی، تغییر در رفتار و خلق خوی انسانها و بالاخره کوچک شدن کره زمین و همسایگی ملل دور دست سهمی شگرف داشتهاند.
هدف وسایل ارتباط جمعی شامل رادیو، تلویزیون، خبرگزاریهای بینالمللی، مجلات و روزنامههای بینالمللی، تبلیغات ماهوارهای، رادیو موج کوتاه، سینما و کتبی که در تیراژههای بالا منتشر میشوند و اهداف خاصی را دنبال میکنند. مانند کتاب آیات شیطانی، برقراری رابطه با عموم بوده و کثرت مخاطبین مد نظر میباشد.
دیدگاه افراطی عقیدهدار که وسایل ارتباط جمعی دارای چنان قدرتی میباشند که میتوانند فصلی تازه حتی برای اولین بار در تاریخ انسان پدید آوردند به طوری که این نسل جدید دارای تفاوتهایی با نسلهای پیشین باشد.
چنانچه وسایل ارتباط جمعی به درستی بکار گرفته نشود موجبات پیدایی کارکردهایی نامطلوب را فراهم میسازند.
2ـ وسایل خاص:
از وسایل خاص بیشتر در جنگهای روانی محدود و بسته استفاده میشود، از قبیل پوستر، بلندگو و... این وسایل با توجه به کاربرد آنها مورد استفاده قرار میگردند.
اهداف جنگ روانی به طور خلاصه عبارتند از: اهداف سیاسی، اهداف نظامی، اهداف فرهنگی، اهداف اقتصادی، اهداف اقتصادی و اجتماعی و اهداف ترکیبی
تقسیم بندی عملیاتی جنگ روانی: تدافعی ـ تهاجمی
تاکتیکها و قواعد جنگ روانی: ارعاب ـ اطمیناندهی ـ تطمیع ـ زمینگیر کردن ـ فریب
تاکتیکهای جنگ روانی: در تنگنا قرار دادن ـ اکتشاف زودرس ـ جلب توجه مخاطب به تبلیغات ـ استمرار ـ انحراف ـ سردرگم کردن از طریق اعمال ـ تکرار ـ تکیه بر منافع موفق ـ مبالغه ـ دروغ ـ کنایه و اشاره ـ ارایه نظر به عنوان حقیقت ـ شناخت ـ تجاهل عمومی ـ
ابراز جنگ روانی: ارتباط دروغین ـ استخدام عاطفه و غریزه اتحاد ـ وسایل وسایل ارتباط جمعی ـ وسایل خاص