جنگ تحمیلی ‌و شورای امنیت

سیدمحمد موسوی 26 ـ سال از جنگ ایران و عراق گذشته است. در 31 شهریور ‌ماه 1359 دولت صدام حسین دیکتاتور وقت عراق با هدف براندازی نظام نو‌پای جمهوری اسلامی که کمتر از دو سال از تشکیل آن گذشته ‌بود جنگی تمام‌عیار علیه ایران را آغاز کرد. رژیم بعث در خلال این جنگ از هیچ اقدامی در نقض قواعد بین‌‌‌‌المللی و مقررات مربوط به حقوق جنگ و نقض حقوق بشر فروگذار نکرد. اعتراف هفته گذشته کاندولیزا‌ رایس وزیر خارجه ایالات متحده مبنی بر اینکه صدام هزار شهروند غیرنظامی است خود گویای این امر می‌باشد. برخورد و عملکرد جامعه بین‌المللی در مورد این جنگ از مواردی است که کمتر مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. در این یادداشت به صورت کلی کوشیده شده‌است. عملکرد مجامع بین‌المللی در هشت سال جنگ مورد بررسی قرار گیرد.
برای بررسی مواضع سازمان ملل متحد در ابتدا باید مواضع اتخاذ شده توسط شورای امنیت مجمع عمومی و اقدامات دبیرکل به صورت جداگانه مورد بررسی قرار گیرد.1 ـ شورای امنیت: شورای امنیت هشت قطعنامه و یک بیانیه در خصوص جنگ تحمیلی صادر کرد. اولین قطعنامه شورای امنیت تنها 7 ‌‌روز پس از آغاز جنگ و حمله عراق صادر شد (قطعنامه شماره 479 مورخه 28 سپتامبر 1980). این قطعنامه از طرفین خواست: 1ـ از توسل به زور خودداری کنند.2ـ پیشنهاد مناسب میانجیگری و مصالحه را بپذیرند 3ـ سایر کشورها از اقداماتی که سبب گسترش بحران می‌شود خودداری‌ کنند 4ـ دبیر کل باید در جهت خاتمه دادن به بحران کوشش کند و ظرف 48 ساعت به شورای امنیت ‌گزارش دهد. نکته قابل توجه اینجاست که شورای امنیت در این قطعنامه به مساله تجاوز عراق به دیده اغماض نگریست و از عراق نیز درخواست خروج از اراضی اشغال ایران را نکرد که این امر در نوع خود قابل تامل است. پس از قطعنامه ‌479 شورای امنیت 22 ماه سکوت اختیار کرد و این سکوت دقیقا در همان ایامی بود که عراق پیشروی در خاک ایران مشغول بود. پس از عملیات بیت‌المقدس که منجر به آزادی خرمشهر در سوم خرداد 1361 شد در 21 تیر 1361 شورای امنیت به درخواست اردن و با حمایت آمریکا تشکیل جلسه داد ‌و دومین قطعنامه خود در مورد جنگ را ‌صادر کرد. (قطعنامه 514 مورخ 12 ژوئن 1982). در این قطعنامه برای اولین بار سخن از عقب‌نشینی عراق و استقرار نیروهای حافظ صلح در مرزها به میان می‌آید. تفاوت دیگر این قطعنامه با قطعنامه پیشین در این نکته بود که در آن بر اعزام هیئت ناظران سازمان ملل به منظور نظارت بر آتش‌بس تاکید شده‌بود. سومین قطعنامه با اظهار تاسف از بی‌تفاوتی دو‌کشور به قطعنامه‌های پیشین اجرای سریع قطعنامه دوم درخواست شده بود.
در این قطعنامه 514 استقبال شده و از ایران نیز درخواسته بود به همین ترتیب عمل کند. چهارمین قطعنامه شورای امنیت (قطعنامه 540 مورخ 31 اکتبر 1983) پس از عملیات والفجر چهار و انتشار گزارش نمایندگان ویژه دبیر کل پس از بازدید از مناطق مسکونی ایران و عراق صادر شد. در این گزارش به جنایات آمریکا در حمله به مناطق مسکونی اشاره شده بود. در بندهای مقدماتی این قطعنامه از همکاری ایران و عراق با هئیت مزبور قدردانی شده‌بود. در بندهای اجرایی دبیر کل خواسته شده بود به تلاشهای خود ادامه دهد. همچنین نقض حقوق انسانی بخصوص مفاد قرار داد 1949 ژنو محکوم شده و توقف حملات به غیر نظامیان درخواست شده و بر حق کشتیرانی در آبهای آزاد تاکید شده و از طرفین خواسته شده بود از حمله به خطوط دریانوردی آبرههای قابل کشتیرانی تاسیسات ساحلی پایان دهند. شورای امنیت در 11 خرداد 1363 به درخواست دولتهای بحرین کویت عمان عربستان و امارات تشکیل جلسه داد و پنجمین قطعنامه (قطعنامه 552) را صادر کرد. در این قطعنامه ضمن اظهار نگرانی از حمله به کشتی‌ها در مسیرهای بنادر عربستان و کویت خواستار احترام به مفاد قطعنامه قبلی شده بود. ششمین قطعنامه شورای امنیت (قطعنامه582) در تاریخ 5/12/1365) (24 فوریه 1986) صادر شد. در این قطعنامه ضمن اعلام نگرانی شورای امنیت از ادامه جنگ به موازین منشور و پروتکل 1925 ژنو در خصوص منع استفاده از سلاح‌‌های شیمیایی استناد شده است. در این قطعنامه همچنین از حمله به کشتی‌های دول بیطرف در جنگ اظهار تاسف شده و از طرفین (ایران و عراق) خواسته شده فورا به عملیات خود در زمین و هوا پایان دهند.
همچنین مبادله کامل اسرا پس از توقف کامل عملیات جنگی با همکاری صلیب سرخ بین‌المللی خواسته شده است. شورای امنیت پس از ملاحظه گزارش هیات سازمان ملل ـ مامور معاینه مجروحین ناشی از کاربرد بمبهای شیمیایی ـ در بیمارستانهای اروپا در تاریخ 2/1/1365 بیانیه‌ای در محکومیت عراق صادر کرد. هفتمین قطعنامه شورای امنیت (قطعنامه588) در تاریخ 16/7/1365  (8 اکتبر 1986) صادر شد. در این قطعنامه ضمن گله از طولانی شدن جنگ مطالب قطعنامه‌های قبلی تکرار شده ‌بود. همچنین از طرفین خواسته شده بود بلافاصله قطعنامه 582 را اجرا کنند. هشتمین قطعنامه شورای امنیت در 29/4/1365(قطعنامه 598 مورخ 20 ژوئیه 1987) صادر شد. در بندهای مقدماتی قطعنامه ضمن تکرار مفاد قطعنامه‌های پیشین آغاز تداوم جنگ را مورد نکوهش قرار داده و بمباران مراکز غیر نظامی حمله به کشتیهای بیطرف و هواپیماهای غیر نظامی و نقض اصول انسان‌دوستانه و سایر قواعد حقوق بین‌الملل و به ویژه استفاده از سلاح‌‌های شیمیایی مورد سرزنش قرار گرفته ‌است. در این قطعنامه از  طرفین خواسته شده بود بیدرنگ جنگ را متوقف کنند. همچنین از دبیرکل خواسته شده بود تیمی از ناظران را برای نظارت بر آتش‌بس به منطقه گسیل دارد. بر آزادی سریع اسرار نیز در این قطعنامه تاکید شده ‌بود. در این قطعنامه از دبیرکل خواسته شده بود هیات بیطرفی را برای تحقیق در مورد جنگ تشکیل دهد. (این هیات پس از بررسی‌هایی که پیش از 598 صادر شده بود هیچگاه نظرات ایران از جمله در مواردی مانند مشخص کردن مسئوول آغاز جنگ تامین نشده بود.  قطعنامه آخر اگرچه کاستی‌هایی را در درون خود داشت اما تا حد بسیار زیادی نظرات ایران را نیز تامین کرده بود. نکته قابل توجه در قطعنامه‌های صادر شده از سوی شورای امنیت در طول جنگ این است که هر چه از زمان جنگ می‌گذشت و با توجه به موفقیتهای نیروهای نظامی ایران شورای امنیت موضع متعادل‌تری را اتخاذ می‌کرد.