دکتر شهیدی مؤدب
کوبای فیدل کاسترو در آستانه اصلاحات تدریجی قرار گرفته و معمار این تغییرات مرحلهای برادر او و رئیسجمهور کنونی کشور یعنی رائول کاستروست. رائول در پنجاه سال گذشته از اعتماد کامل برادر خود برخوردار بوده و ضمن اینکه در بالاترین سطوح قدرت قرار داشته تخصص و اشتهار او به امور نظامی وزارت دفاع برمیگردد. با این حال در چند هفته اخیری که قدرت را در هاوانا بدست گرفته بعنوان رهبری واقعبین و آیندهنگر عمل میکند و دست به یک رشته اصلاحات جدید زده است که هم کوبائیها را به آینده امیدوار میکند و هم بهانه را از همسایه قدرتمند خود ایالات متحده آمریکا میگیرد.
بعد از جمال عبدالناصر که توانسته بود علیرغم مشکلات عدیده داخلی چهرهای بینالمللی از کشور خود بسازد کوبا از نادر کشورهایی است که با داشتن یک حکومت کمونیستی و جامعه عملاً بسته چهرهای خوشنام، نه تنها در جهان سوم بلکه در جامعه روشنفکری کشورهای غربی از خود ساخته است. تردیدی نیست که کشور کوبا در نیم قرن اخیر با یک خطر تهدید کننده بزرگ در همسایگی خود دستبگریبان بوده و سازمان جاسوسی خطرناک آمریکا از هیچ اقدامی برای سرنگونی یا تضعیف حکومت انقلابی فیدل کاسترو کوتاهی نکرده است و رهبر کوبا نیز با لحاظ این خطرو تهدید، کشور 13 میلیونی خود را با محدودیتهای زیادی اداره کرده است.
فیدل کاسترو تا زمانی که از کمکهای وسیع اتحاد جماهیر شوروی بهره میگرفت چندان به گشودن کشورش به جهان خارج علاقمند نبود و ضمن محروم کردن مردم کوبا از یک رشته آزادیها، خروج اتباع کوبا را از کشور با قید و بندهای زیادی مواجه کرده و برای ورود خارجیان به کوبا نیز با دست و دلبازی برخورد نمیکرد. لیکن با فروپاشی بزرگترین قدرت کمونیستی جهان در مسکو و قطع کمکهای آن به متحدان سوسیالیست خود از جمله کوبا مشکلات جناب فیدل کاسترو دو چندان شد و کوباییها که از یک رفاه نسبی محدود سوسیالیستی برخوردار بود با مشکلات عدیدهای روبرو شدند به گونهای که برق در پایتخت و دیگر شهرهای کوبا در هوای گرم گاهی تا ده ساعت قطع میگردید.
فیدل کاسترو که وفاداری او به اصول مارکسیستی مشهور است در مقابله با مشکلات جدید به شیوه گورباچف متوسل نشد و ضمن بسته نگه داشتن کشور خود از نظر سیاسی و فرهنگی درهای کشور را بر روی جهانگردان خارجی گشود و با بهرهگیری از چهره خوبی که طی چندین دهه از کوبا در جهان خارج ترسیم کرده بود با ایجاد تسهیلات نسبی برای توریستها و کشیدن دیواری نامرئی بین مردم کوبا و جهانگردان مرفه توانست به بهرهگیری از دلارهای این دیدارکنندگان از کوبا موفق شود. امروز رائول کاسترو در اقدامی حساب شده دارد بخشی از امکاناتی را که فیدل در اختیار جهانگردان قرار داده بود به مردم کوبا نیز هدیه میکند. در هفتههای اخیر مردم کوبا اجازه یافتهاند از تلفن موبایل که در اختیار جهانگردان خارجی قرار داشت بهرهمند شوند و به خرید و فروش آن بپردازند. همچنین مردم اجازه یافتهاند که تلویزیون و شماری از کالاهای لوکس را آزادانه خریداری کنند که ابتیاع کامپیوتر از جمله آنهاست. با این حال مردم هنوز نمیتوانند به اینترنت دسترسی داشته باشند.
رائول کاسترو اصلاحات تدریجی خود را آرام توسعه میدهد و به کشاورزان کوبا که نیشکر و توتون دو قلم از اصلیترین محصولات کشاورزی آنان است نیز توجه میکند و انحصار مطلق مالکیت دولتی را از زمینهای کشاورزی تا اندازهای برمیدارد و به کشاورزان اجازه میدهد تا درصد محدودی مالک زمین کشاورزی خود باشند.
فیدل کاسترو با سلطه مطلقی که بر امور کشور خود داشت از پشتیبانی روشنفکران مارکسیستی خود نیز برخوردار بود و اکنون که جناب رائول کاسترو به گشودن دروازههای فکری کشور نیز با حزم و احتیاط اقدام میکنند روشنفکران و هنرمندان کوبائی نیز احساس میکنند که باید در مسیر اصلاحات تدریجی رئیسجمهوری کاسترو قرار گیرند بههمین سبب نخستین کنگره اتحادیه نویسندگان و هنرمندان کوبا روز سهشنبه گذشته تشکیل شد که رئیسجمهور در مراسم افتتاحیه آن شرکت نمود. این کنگره که بمدت چهار روز ادامه داشت روز جمعه به کار خود پایان داد. این اتحادیه که دارای 8500 عضو است و تنها نزدیک به 17 درصد اعضای آن زیر چهل سال سن دارند با اعزام 387 نماینده از اعضای خود به کنگره به بررسی امور فرهنگی و روشنفکری کوبای در آستانه تحولات جدید پرداخت. شرکتکنندگان در این کنگره که درهای آن برروی خبرنگاران خارجی بسته بود با انتقاد از تلویزیون ملی کشور گرفته تا تقاضای دسترسی به اینترنت رسماً پذیرفتند که میبایست در بهرهمندی از امکانات فرهنگی تساوی وجود داشته باشد و شبکههای خصوصی تلویزیونی باید بتوانند در کشور فعالیت کنند. آنها، و البته با احتیاط، خواستهاند که تلویزیون ملی از پیشداوری پرهیز کند.
فضای کنگره و حضور رئیسجمهور در مراسم گشایش آن و مطالبی که مطرح شده است این امیدواری را به وجود آورده که ویزای خروج برای اتباع کوبائی در آینده نزدیک برداشته شود تا مردم برای سفر به خارج درگیر مشکلات دیوان سالاری خستهکننده نشوند.نکته جالب در اظهارات شماری از نویسندگان و کارگردانان سینمائی اعتراف آنهاست به اینکه باید خطاهای گذشته را اصلاح کرد و باز این امیدواری بوجود آمده است که جوانان نویسنده و هنرمند بتوانند حضور و مشارکت بیشتری در این اتحادیه قدرتمند داشته باشند. نقش روشنفکران در جوامع سوسیالیستی از زمان انقلاب اکتبر 1917 در روسیه همواره با اهمیت بوده است و بهخاطر همین مهم بوده که کشورهای غربی از یک سو تلاش کردهاند آثار ممنوعه هنرمندان جوامع مارکسیستی را در خارج از کشورهای آنها چاپ و منتشر کنند و حکومتهای مارکسیستی نیز بنو به خود سعی کردهاند خارج از روابط رسمی حکومتی روشنفکران جوامع غربی را تحت تأثیر قرار دهند. مخاطب اصلی رادیوهائی که با بودجه سازمانهای جاسوسی غربی خطاب به کشورهای کمونیستی طی چندین دهه پخش برنامه کردهاند در واقع همین طبقه روشنفکر متشکل از هنرمندان و نویسندگان بوده است و تشکیل کنگره اتحادیه نویسندگان و هنرمندان کوبا که در واقع قشر روشنفکر این کشور را تغذیه میکند در آستانه اصلاحات تدریجی رئیسجمهور رائول کاسترو نشان از آن دارد که رئیسجمهور کوبا به اهمیت این اتحادیه و تأثیری که میتواند در معاضدت به برنامههای آقای رائول کاسترو داشته باشد بخوبی واقف است و روشنفکران کوبائی نیز بخوبی دریافتهاند که با بهرهگیری از فرصتی که ایجاد شده است میبایست به احقاق حقوق گذشته و حال خود بپردازند.