تاثیر قدرت انرژى بر سیاست (بخش پایانی)

هنگامى که آمریکا و «اروپاى قدیم» کوشیدند که پوتین را در جنگ علیه تروریسم و جنگ عراق همراه خود سازند وى ماهرانه ارتباطش را با جورج بوش، ژاک شیراک رئیس جمهور سابق فرانسه و گرهارد شرودر صدر اعظم سابق آلمان تنظیم کرد. هنگامى که آمریکا و اروپا به تدریج بر تقویت و تثبیت قدرت پوتین در روسیه در اواخر سال ۲۰۰۴ تمرکز مى کردند، واقعیات سیاسى جدیدى به وجود آمده بود که از ثبات نوپایى در ثروت نفتى نشأت مى گرفت و با وابستگى اروپا به گاز روسیه تقویت مى شد. امروز نتیجه آن شده که پوتین خواسته ها و اعتراضات خارجى درباره کنترل کرملین بر سیاست داخلى را نادیده مى گیرد؛ خود را حامى حقوق بین الملل و نظم بین‌المللى در برابر هجوم آمریکا مى داند، روسیه از انرژى به عنوان اهرمى در مذاکرات خود با همسایگان نو دولتش (اوکراین و گرجستان) استفاده مى کند و در برابر خواسته هاى اروپا براى اعطاى حقوق برابر به سرمایه گذاران اروپایى در روسیه مقاومت مى کند، اما پیچیده ترین و مهمترین شیوه تکامل قدرت انرژى روسیه در کنار وزنه سیاسى آن در شوراى امنیت سازمان ملل نقش این کشور در رابطه با ایران بوده است. روسیه در برابر اعمال تحریم علیه ایران بر سر مسئله هسته اى مقاومت کرده و تکنولوژى هسته اى غیر نظامى به ایران براى نیروگاه برق هسته اى بوشهر داده است. مورد ایران و نقش روسیه در آن مهمترین عوامل ژئوپولیتیک انرژى امروز را در کنار هم گرد آورده است: قدرت بازار به گونه اى عملکرد منفرد و مستقل آن را تسهیل کرده است؛ افزایش تصاعدى قدرت انرژى از طریق به انحصار درآوردن ابزارهاى چندجانبه و منابع محدود کوتاه مدت براى اعمال نظر قانونمند به منظور کنترل قدرت بازار انرژى. براى مصرف کنندگان انرژى و کشورهاى ثروتمند، گزینه هاى کوتاه مدت محدود است. مدیریت بهتر ذخایر مى تواند مؤثر باشد. وارد کردن هند و چین به سیستم مدیریت ذخایر نیز مى تواند مهم و کارآمد باشد، زیرا این کشورها بزرگترین عوامل افزایش تقاضا براى نفت هستند. با این حال خارج از سیستم مدیریت ذخیره اتحادیه بین‌المللى انرژى (IEA) قرار دارند. تغییرات مهم تر در کوتاه مدت و از طریق صرفه جویى، سوخت هاى جایگزین، تغییرات عمده در شیوه هاى زندگى، مقررات جدید ساخت و ساز و فناورى هاى جدید که نیاز به انرژى کمترى دارد، به وجود مى آید. این اسلوب هاى جدید سیاستگذارى، جایگاهى محورى در بعد دیگرى از ژئوپولیتیک انرژى دارند: تغییرات آب و هوایى.

ژئوپولیتیک تغییرات آب و هوایى

جلوگیرى از تخریب کره زمین از طریق کاهش گازهاى گلخانه اى یکى از پیچیده ترین چالش هایى است که نوع بشر براى خود به وجود آورده است. بقاى بشر در معرض خطر است. مشکلات اساسى در تداخل و تقابل علوم، فناورى، اقتصاد و سیاست نهفته است. گازهاى گلخانه اى نیز بدون توجه به منبع آن - چه پکن و دیترویت باشد یا نیوکاسل - همین تأثیر را دارد. از این رو، حل این مشکل جهانى بدون همکارى همه کشورها غیر ممکن است. مسئله تغییرات آب و هوایى، به دلیل تمرکز گازهاى گلخانه اى در جو، توسط جهان صنعتى به وجود آمد، بنابراین بازارهاى در حال ظهور اقتصادى از تأمین بخشى از هزینه هاى حل این مشکل سر باز مى زنند، اما این اقتصادهاى نوظهور جزو عوامل مهم تولید گازهاى گلخانه اى هستند. بدتر آن که، بزرگترین تأثیرات فاجعه بار بر کشورهاى در حال توسعه نظیر مالى و بنگلادش خواهد بود که تأثیرى در پیچیده شدن این مشکل ندارند. علم، فناورى و سیاست داخلى این چشم انداز را بغرنج تر کرده و حتى اقتصادهاى توسعه یافته را دچار شکاف مى کند. هدف سیاست هاى تغییرات جوى باید ایجاد انگیزه ها و مشوق هایى باشد که باعث تحول در فناورى و اشاعه آن، ارائه الگوهاى مصرف و تحولات جدید در نحوه تولید انرژى به منظور کاهش سالیانه کربن شود. این یک تکلیف بزرگ است. اگر فناورى ها و رویه هاى کنونى به همین شیوه ادامه یابد، گازهاى گلخانه اى تا سال ۲۰۳۰ به طرز باورنکردنى افزایش مى یابد. ما در حال حاضر فناورى ها و سیاست هاى ضرورى براى رسیدن به اهداف گفته شده را نداریم. صرفه جویى، افزایش کارایى و کیفیت، سوخت هاى جایگزین و استفاده تمیزتر از سوخت ها باید بخشى از این معادله باشد. اما سیاست هاى کنونى به هدف مورد نظر نمى رسد. براى موفقیت در این زمینه، جامعه جهانى باید راهى براى قیمت گذارى هاى جدید بر کربن به منظور محدود ساختن مصرف آن بیابد، تا از این گذر ابتکارات تکنولوژیکى را افزایش داده، گزینه هاى سوختى را تحت تأثیر قرار دهد و افزایش سرمایه گذارى ها را تشویق کند. برخى چنین استدلال مى کنند که براى ایجاد مشوق هاى تکنولوژیکى و اقتصادى باید بهاى کربن دست کم به ۳۰ دلار در یک تن برسد و باید این رقم در طولانى مدت پایدار باشد.

نرخ بندى بر کربن عامل دیگر تفاوت هاى ژئوپولیتیکى بوده است. هیچ کشورى مالیات قابل توجه و روشنى بر معاملات کربن وضع نکرده است.

سیستم هاى تجارى و مالى اروپا و برخى مناطق آمریکا هنوز به سطح و پایه موردنظر براى نرخ بندى بر کربن نرسیده اند. در برخى ایالت هاى پیشرفته آمریکا استانداردهایى براى استفاده از سوخت هاى تجدید پذیر و افزایش کارایى آنها درنظر گرفته اند. بعضى ایالت ها مانند فلوریدا و کالیفرنیا نیز اهدافى را درباره کاهش کلى میزان تولیدات گازهاى گلخانه اى تعیین کرده اند. این ایالت ها قیمت هایى را به طور قراردادى و ضمنى براى کربن در نظر گرفته اند اما تمایلى براى تثبیت این قیمت ها نشان نداده اند. ژاپن خواستار کاهش سالیانه ۵۰ درصدى CO2 تا سال ۲۰۵۰ شده است اما دولت این کشور مالیات بر کربن و سایر شیوه هاى دیگر را دستور سیاستگذارى در این باره حذف کرده است.

۵ بلوک در مقوله تغییرات جوى

از مباحث متعدد پیرامون سیاست، اقتصاد، فناورى و علم چهار بلوک ژئوپولیتیکى و در یک تقسیم بندى دیگر ۵ بلوک در مقوله تغییرات جوى ظاهر شده است. نخستین بلوک شامل اروپا و تا اندازه اندکى، ژاپن است که از تعیین اهداف جدى براى کاهش تولید گازهاى گلخانه اى حمایت مى کنند. بلوک دوم آمریکا را دربرمى گیرد که حامى تعیین اهداف بلندمدت و تعیین تعهدات میان مدت ملى است اما با پیمانى بین‌المللى که مجموعه کشورها را گردهم آورد مخالف است. بلوک سوم از اقتصاد هاى بازارى در حال شکوفایى مانند چین و هند شکل گرفته است. این بلوک در مقابل تعیین هرگونه هدف بین‌المللى مقاومت کرده و خواسته هاى خود را بر تأمین هزینه هاى ضرورى براى دستیابى به فناورى هاى پاک متمرکز کرده است. گروه چهارم دربرگیرنده کشورهاى توسعه یافته است که بار خسارت هاى ناشى از سیلاب ها، گسترش بیابان ها و سایر تأثیرات فاجعه بار تغییرات آب و هوایى را متحمل مى شوند. پنجمین بلوک نیز شاید تأمین کنندگان انرژى باشند. این گروه بر این باور است که دنیا از استفاده از سوخت هاى فسیلى دور شده و به مسیر دیگرى مى رود. اگر این کشورها ثروت خود را در اشاعه فناورى سرمایه گذارى کنند تسهیل کننده انتقال انرژى از سوخت هاى فسیلى خواهند بود و بدین طریق خود را به عنوان برندگان فضاى سبز بین‌المللى خواهند شناخت. البته ممکن است که این کشورها نقشى منفى هم داشته باشند و قیمت ها را بشدت افزایش دهند و در مسیر انتقال انرژى از سوخت فسیلى در پى سودهاى کلان باشند.

در میان گروه هاى فوق آمریکا ظرفیت آن را دارد که کشورى محور شود. اگر آمریکا الگوهاى جدیدى ارائه ندهد چین و هند نیز سیاست هاى مسئولانه اى اتخاذ نخواهند کرد. با این حال نقش آمریکا به عنوان هدایتگر این فعالیت ها به اقدامات داخلى آن کشور بستگى دارد. براى این منظور آمریکا باید راهبرد نظام مندى براى قیمت گذارى جدید بر کربن و کاهش تولید گازهاى گلخانه اى داشته باشد.

ژئوپولیتیک اشاعه هسته‌اى

شاید جدى ترین ریسک همطراز با تغییرات جوى، افتادن فناورى و مواد هسته اى به دست سازمان هاى تروریستى باشد. این امر موجب نابودى شهرها و ملت ها مى شود و اقدامات متقابل ویرانگرى را در پى خواهد داشت که تاکنون در هیروشیما و ناکازاکى شاهد آن بوده ایم. قیمت هاى بالاى سوخت هاى فسیلى، مخاطرات ناشى از رویکرد عرضه کنندگان انرژى، مسیرهاى ترانزیت، سیاست هاى مقابله با تغییرات جوى مى تواند تلاش براى دستیابى به انرژى صلح آمیز هسته اى را تسریع کند که این مسئله بسیار حساسى است. از لحاظ اقتصادى، امنیتى و زیست محیطى باید کشورهاى بیشتر و بیشترى توان هسته اى را به ظرفیت هاى خود در تولید برق و انرژى اضافه کنند.