پیمان هاى نظامى و نسبت کشور هاى مختلف با این پیمان ها همواره یکى از مهمترین و راهبردى ترین موضوعات در تحلیل امنیت ملى کشور هاى مختلف محسوب مى شوند. توسعه سازمان پیمان آتلانتیک شمالى( ناتو) از منظر بسیارى از کارشناسان نه تنها دربردارنده ثبات و امنیت براى ایران نخواهد بود، بلکه منابع ناامن بزرگى را درمحیط امنیتى ایران تشدید مى کند. این موضوع هنگامى اهمیت بیشترى مى یابد که در نظر داشته باشیم تحولات این سازمان به گونه اى پیش مى رود که درآینده بسیار نزدیکى شاهد حضور بیشتر این سازمان درمنطقه خواهیم بود. به گزارش ایسنا، گسترش حضور و نفوذ روزافزون ناتو در آسیاى مرکزى، قفقاز و مناطق دیگر پیرامون جمهورى اسلامى ایران ازجمله افغانستان و عراق، طرح تقاضاى پیوستن به ناتو از سوى برخى از کشورهاى منطقه و کشور هاى همجوار ایران و همچنین طرح جدید این سازمان که با جدیت تمام روابط دوجانبه و چند جانبه اى را با کشورهاى حاشیه خلیج فارس پیگیرى مى کند، از جمله نشانه هاى روشن روند پرشتاب نفوذ ناتو درمنطقه است.
تشکیلات و ارکان ناتو
تشکیلات سازمان پیمان آتلانتیک شمالى را مى توان به سه بخش اصلى تقسیم نمود:
۱- شوراى آتلانتیک شمالى
۲- دبیرخانه
۳- کمیته نظامى
در این ساختار، شورا، دبیرخانه و ارگان هاى زیرمجموعه آن ها بخش غیرنظامى و کمیته نظامى و نهادهاى زیرمجموعه آن بخش نظامى ناتو را تشکیل مى دهند.
شوراى آتلانتیک شمالى
شوراى آتلانتیک شمالى رکن اصلى ناتو است. همه کشورهاى عضو درآن نماینده دارند و داراى حق رأى مساوى هستند. تصمیم گیرى در شوراى ناتو بر اساس اتفاق آرا انجام مى گیرد و هر کشور تنها حق یک رأى دارد. این شورا در دوسطح تشکیل جلسه مى دهد:
۱- شوراى وزیران
۲- شوراى نمایندگان دائم
اجلاس شوراى وزیران
اجلاس شوراى وزیران، سالانه دو تا سه بار تشکیل مى شود و بسته به موضوع کار شورا، یک یا چند وزیر به نمایندگى از هر کشور عضو درآن شرکت مى کنند. ریاست این شورا در هر اجلاس برعهده وزیر خارجه یکى از کشورهاى عضو است. شوراى وزیران مسئولیت تعیین خط مشى هاى کلى سازمان، رسیدگى و اخذ تصمیم درمورد مسائل سیاسى و امور اساسى، ادارى و مالى پیمان، همچنین برقرارى ارتباط میان مقامات نظامى و غیرنظامى را عهده دار است.
اجلاس شوراى نمایندگان دائم
اجلاس شوراى نمایندگان دائم نیزدرسطح نمایندگان دائم کشورها که همواره در بروکسل حضور دارند، برگزار مى شود. این اجلاس هر هفته یک تا دوجلسه دارد. وظایف شوراى نمایندگان دائم، مطالعه مقدماتى و ارائه پیشنهاد درباره امورى است که اتخاذ تصمیم در مورد آن ها باید از سوى شوراى وزیران به عمل آید، همچنین شوراى نمایندگان دائم مسئولیت تعقیب سیاست ها و تصمیم هایى که درسطح شوراى وزیران اتخاذ شده است را برعهده دارند.
گروهها، کمیتهها و مؤسسات تخصصى شوراى آتلانتیک شمالى
شوراى آتلانتیک شمالى (ناتو) علاوه براین دو شورا، تعدادى گروه و کمیته تشکیل داده است تا مسائل مختلف سیاسى، اجتماعى ، فرهنگى و غیره را که به این گروه ها یا کمیته ها ارجاع مى شود، مورد مطالعه قراردهند. مهمترین این کمیته ها عبارتنداز: کمیته مشاوران سیاسى، کمیته مشاوران اقتصادى، کمیته بررسى سالانه، کمیته تسلیحات، کمیته بودجه نظامى و... این کمیته ها نظارت خود را درقالب توصیه یا پیشنهاد، در اختیار شوراى ناتو قرارمى دهند. علاوه براین کمیته ها، شوراى ناتو داراى موسسات تخصصى اى نظیر «کالج دفاعى ناتو»، گروه «مشاوره براى توسعه»، «گروه تحقیقات فضایى»، «مرکز تحقیقات زیردریایى» و «مؤسسه ارتباطات» است.
دبیرخانه:
رکن دیگر سازمان آتلانتیک شمالى، دبیرخانه این سازمان است که در رأس آن دبیرکل قراردارد. دبیرکل توسط شورا انتخاب و به کار گمارده مى شود. دبیرکل رئیس شوراى نمایندگان دائم است و ریاست جلسات شوراى نمایندگان و مسئولیت اداره دبیرخانه و امور مختلف شورا را برعهده دارد. دبیرکل همچنین مسائل گوناگون را براى تبادل نظر به شورا پیشنهاد مى کند. وى به هنگام بروز اختلاف میان کشورهاى عضو پیشنهادهایى براى حل اختلافات ارائه مى کند و اقدامات لازم را انجام مى دهد.
کمیته نظامى
از دیگر نهادهاى پیمان ناتو، کمیته نظامى است که عالى ترین رکن نظامى ناتو محسوب مى شود. کمیته نظامى را شوراى وزیران تعیین کرده و اختیاراتى خاص را به آن تفویض مى کند. این کمیته متشکل از رؤساى ستاد ارتش کلیه کشورهاى عضو است و دربرابر شورا مسئول و پاسخگوست. جلسات کمیته نظامى دائمى نیست، اما حداقل دوبار در سال و یا زمانى که ضرورتى ایجاب نماید تشکیل مى شود. وظیفه کمیته نظامى ارائه راه حل هاى مناسب براى مسائل نظامى به شوراى آتلانتیک شمالى است. ریاست کمیته هربار بر عهده یکى از اعضاست. برنامه ریزى و استمرار کار این کمیته را تشکیلاتى اجرایى که نظامى است و «گروه دائم» نام دارد بر عهده دارد. درسال ۱۹۵۲ در کنفرانس لیسبون کمیته اى به نام «کمیته نمایندگان نظامى» تأسیس کرد که نهادى دائمى است. این نهاد متشکل از گروه دائم و نمایندگان سایر کشورهاى عضو است و مقر آن در واشنگتن قرار دارد. «کمیته نمایندگان نظامى» با دادن اطلاعات و اخبار لازم با کمیته نظامى همکارى دارد. زیر نظر این کمیته نظامى، سازمان هایى فعالیت دارند که ازجمله آن ها مى توان به «آژانس استانداردهاى نظامى»، «گروه مشاوران تحقیقات و توسعه فضایى» و «کالج دفاعى پیمان آتلانتیک شمالى» اشاره کرد. امّا فرماندهى عالى نظامى از مهم ترین سازمان هایى است که زیر نظر کمیته نظامى فعالیت دارند.
فرماندهی عالی نظامی ناتو
فرماندهى عالى نظامى ناتو نیروهاى نظامى عضو پیمان ناتو را مى توان به سه دسته زیر طبقه بندى کرد:
۱- نیروهایى که تحت فرماندهى مستقیم ناتو قرار دارند .
۲- نیروهایى که دو عضو پذیرفته اند درصورت وقوع جنگ با بسیج عمومى دراختیار ناتو قرار دهند.
۳- نیروهایى که تحت فرماندهى ملى کشورهاى عضو پیمان ناتو قرار دارند.
فرماندهى سازمان آتلانتیک شمالى ازنظر جغرافیایى و سیاسى به سه فرماندهى نظامى و یک گروه طرح ریزى ناحیه اى تقسیم شده است. حدود اختیارات هریک از فرماندهى ها با توجـه به عوامل مختلف ازجمله جنگ و صلح فرق مى کند.
الف: فرماندهى عالى اروپا (SACEUR) قلمرو این فرماندهى از دماغه شمال تا دریاى مدیترانه و از اقیانوس اطلس تا شرق ترکیه است.
ب: فرماندهى منطقه اقیانوس اطلس (SACLAND) حوزه آتلانتیک قلمرو این فرماندهى از قطب شمال تا مدار رأس سرطان و از آب هاى ساحلى آمریکاى شمالى تا آب هاى ساحلى اروپا و آفریقا و پرتغال امتداد دارد.
ج: فرماندهى کانال مانش:
قلمرو این فرماندهى کانال مانش و جنوب آب هاى دریاى شمال است.
د: گروه طرح ریزى ناحیه اى کانادا و ایالات متحده آمریکا
این گروه که حوزه مسئولیت آن منحصربه آمریکاى شمالى است، طرح هاى دفاعى براى منطقه کانادا و ایالات متحده آمریکا را تدوین و به کمیته نظامى ارائه مى دهد. در دهه ۱۹۹۰ درپى فروپاشى اتحاد شوروى و انحلال پیمان ورشو، تغییراتى در ساختار ناتو به وجودآمد که بیشترین این تغییرات دربخش فرماندهى عالى نظامى بود. در پى این تغییرات:
۱- فرماندهى عالى مانش حذف شد.
۲- تعداد فرماندهى اروپا از چهار فرماندهى به سه فرماندهى کاهش یافت به گونه اى که فرماندهى اروپاى شمالى و منطقه انگلستان در یکدیگر ادغام و تبدیل به یک فرماندهى به نام فرماندهى شمال غرب شدند که مسئولیت سرزمین هاى نروژ، انگلیس، دریاى بالتیک، مانش و دریاى شمال را عهده دار شد. پایگاه این فرماندهى در انگلیس قرارداده شد. همچنین تغییرات دیگرى نیز درحوزه هاى امنیتى سایر فرماندهى هاى اروپا پدید آمد. توسعه ناتو و اقدامات خارج ازقلمرو نکته مهم این جاست که سازمان پیمان آتلانتیک شمالى (ناتو)، بدون هیاهو و جلب توجه زیاد در حال تبدیل شدن به سازمانى تقریباً جهانى است.این اتحادیه که براى محافظت از اروپاى پس از جنگ دربرابر اتحاد جماهیرشوروى تأسیس شده بود اکنون اهداف خود را در اقصى نقاط جهان دنبال مى کند. ناتو دراین فرایند هم گستره جغرافیایى و هم تنوع مأموریت هاى خود را بسط داده است و به این منظور از طرح هایى، همچون «مشارکت آتلانتیک اروپا»، «مشارکت براى صلح» و «گفتگوى مدیترانه» استفاده کرده است. ضرورت اقدام در مناطق خارج از اروپا که در ادبیات ناتو «خارج از قلمرو» خوانده مى شود، به طور روزافزونى مورد تأکیداین سازمان درحال گسترش است و بدین منظور، کمیته ها و گروه هاى جدیدى براى ارتباط با مناطق جدیدى که در حوزه فعالیت ناتو قرارمى گیرند تشکیل شده و یا در حال تشکیل است. همان طور که به دنبال طرح مشارکت براى صلح، کمیته اى براى ارتباط میان ناتو و کشورهاى اروپایى با قفقاز و آسیاى مرکزى ایجاد شد، کمیته دیگرى نیز براى ارتباط هفت کشور طرح گفتگوى مدیترانه و ناتو ایجاد شد و اخیراً هم پیشنهاد تأسیس کمیته اى براى همکارى میان کشورهاى عربى حاشیه خلیج فارس و ناتو طرح شده است که مقدمات همکارى و عضویت این کشورها را در سازمان ناتو سازماندهى کند. این پیشنهاد به دلیل توجه خاص سازمان ناتو درسال جدید میلادى به منطقه خلیج فارس طرح شده است، دراین راستا نمایندگان ناتو گفتگوها و جلسات زیادى را با کشورهاى عربى حاشیه خلیج فارس انجام داده اند. همچنین بازدید هاى متعددى نیز از این کشورها براى فراهم آوردن زمینه هاى همکارى آن ها با سازمان پیمان آتلانتیک شمالى به عمل آوردهاند.