میرمسعود حسینیان
در کنوانسیونها و پروتکلهای مختلف و نیز در قراردادهای بینالمللی گوناگون، مواردی از حقوق انسانی و بینالمللی آمده است که نقض هر کدام از آنها به عنوان جرم و جنایت بینالمللی محسوب میشود که از جمله آنها کشتار و قتل عام مردم بیگناه، حمله به مناطق مسکونی و غیرنظامیو بیمارستآنها، استفاده از سلاحهای کشتار جمعی و. . . را میتوان برشمرد که تمامیاین موارد بیش از آن، در تجاوز اخیر رژیم صهیونیستی علیه لبنان پیاده شده است.
در این گزارش به بررسی مختصری از قواعد و قوانین کلی مربوط به جنگها میپردازیم. در آغاز متن قرارداد بینالمللی جلوگیری از کشتار جمعی (ژنوساید) مورخ 9 دسامبر 1948 را میآوریم که در آن، از این موضوع به عنوان یک جنایت بینالمللی نام برده شده است و سپس مطالبی دیگر در این مورد را مرور میکنیم:
قرارداد بینالمللی جلوگیری از کشتار جمعی 9 دسامبر 1948
«طرفهای متعاهد، با در نظر گرفتن اینکه مجمع عمومیسازمان ملل متحد طی قطعنامه شماره (1) 86 مورخ 11 دسامبر 46 اعلام داشته که کشتار جمعی یا ژنوساید جنایتی نسبت به حقوق بینالملل و برخلاف روح و مقصد سازمان بوده و دنیای متمدن چنین عملی را محکوم میکند و با اذعان به اینکه در تمامیدورههای تاریخی، این عمل خسارات فراوانی به عالم بشریت وارد ساخته است و با اطمینان به اینکه برای رهایی بشریت از چنین بلیه وحشتناکی، همکاری بینالمللی ضرورت دارد در مراتب ذیل توافق کردند:
ماده اول: طرفهای متعهد تصدیق و تاکید میکنند که ژنوساید اعم اینکه در موقع صلح صورت گیرد یا در زمان جنگ انجام شود، به موجب حقوق بینالمللی جنایت محسوب میشود و لذا تعهد میکنند که از آن جلوگیری و مرتکب آن را مورد مجازات قرار دهند.
ماده دوم: در این قرارداد مفهوم کلمه ژنوساید، یکی از اعمال مشروح زیر است که به نیت نابودی تمام یا قسمتی از گروه ملی، قومی، نژادی یا مذهبی صورت میگیرد:
1- قتل اعضای گروه
2- صدمه شدید نسبت به سلامت جسمییا روحی
3- قرار دادن عمدی گروه در معرض وضعیت زندگانی نامناسبی که منتهی به زوال و نابودی قوای جسمی، کلی یا جزیی آن شود.
4- اقداماتی که به منظور جلوگیری از توالد و تناسل آن گروه صورت گیرد.
5- انتقال اجباری اطفال آن گروه به گروه دیگر
ماده سوم: اعمال زیر مشمول مجازات خواهد شد:
1- ژنوساید (کشتار دسته جمعی)
2- تبانی به منظور ارتکاب ژنوساید
3- تحریک مستقیم برای ارتکاب ژنوساید
4- شروع به عمل کشتار جمعی
5- شرکت در جرم کشتار جمعی
ماده چهارم: اشخاصی که مرتکب ژنوساید یا اعمال مشروحه در ماده سوم شوند، اعم از اینکه اعضای حکومت یا مستخدمین دولت یا اشخاص عادی باشند، مجازات خواهند شد. »
قوانین کلی و مقررات مربوط به جنگ
برخی از قواعد اصول مربوط به حقوق جنگ براساس رفتار دولتها و در جریان نبردها شکل گرفته و در اثر تکرار آن به صورت عرف لازمالاجرا درآمده است و لکن بخشی دیگر از حقوق جنگ و به طور عمده حقوق قراردادی جنگ، پس از وقوع جنگها و با توجه به تجارت حاصله از آنها تدوین شدهاند مانند تهیه و تصویب کنوانسیونهای چهارگانه ژنو 1949 که با توجه به تجارب جنگ دوم فراهم شد.
به طور کلی قواعد مربوط به جنگ، سه نوع محدودیت را برای عملیات نظامیدر نظر گرفتهاند:
الف – محدودیت میدان عملیات جنگی
بر این اساس، حمله به برخی اماکن و گلوله باران آنها در جریان جنگ ممنوع است که این ممنوعیت شامل مناطق مسکونی، بیمارستآنها، مدارس، مناطق غیر نظامیو آثار فرهنگی – تاریخی و. . . میشود.
ماده 25 قرارداد چهارم لاهه:
«بمباران یا حمله به شهرها، روستاها، مناطق مسکونی و ساختمآنهای بیدفاع ممنوع است».
قطعنامه 30 سپتامبر 1938 مجمع عمومیجامعه ملل که به اتفاق آرا تصویب شده است، «هرگونه حمله عمدی علیه جمعیت غیر نظامی، نقض مسلم حقوق بینالملل است».
ب – محدودیت سلاحهایی جنگی:
به لحاظ قوانین بینالمللی طرفین درگیر مجاز به استفاده از هرگونه سلاحی در جنگهای خود نیستند و لذا استفاده از سلاحهایی که باعث جراحات شدید میشوند در کنفرانس 1899 لاهه ممنوع و ممنوعیت استفاده از گازهای سمیو خفه کننده در پروتکل 1925 ژنو به تصویب رسید.
ماده 25 پروتکل الحاقی کنوانسیون ژنو:
1- در هر مناقشه مسلحانه، طرفین مناقشه در انتخاب شیوهها و وسایل جنگی نامحدود نمیباشند.
2- به کار بردن اسلحه و موشکها و وسایل و آلات جنگی از نوعی که منجر به وارد آوردن صدمات بیش از حد و آسیب غیر لازم گردد ممنوع است.
ج- محدودیت عملیات جنگی به افراد رزمنده و استثنا شدن مابقی افراد
طبق قوانین بینالمللی عملیات جنگی محدود به افرادی خاص شده و موارد جزء آن منع گردیده است مثل حمله به افرادی که مستقیما در جنگ شرکت نداشته و اسلحه خود را به زمین گذاشتهاند یا افرادی که به هر علت بیماری، جراحت، بازداشت و. . . قادر به جنگ نباشند.
مواردی نیز چون برخورد صحیح و درست با سربازان زخمیو اسیر در موازین بینالمللی همچون قرارداد سوم ژنو 1949 در مورد نحوه چگونگی برخورد با اسرای جنگی آمده است.
در مجموع حقوقدانان معتقدند که این چهار قاعده مهم در کلیه جنگها حاکمیت دارد:
1- مقررات کنوانسیونهای ژنو (1949) در خصوص ممنوعیت حمله به بیمارستانها و اماکن غیر نظامی
2- مقررات کنوانسیون لاهه (1907) و پروتکل(1925) ژنو در خصوص ممنوعیت استعمال سلاحهای شیمیایی و باکتریولوژیک
3- مقررات کنوانسیونهای ژنو (1949) پیرامون مصونیت هواپیماهای بیمارستانی و نیز مقررات مربوط به حمایت از افراد غیر نظامیدر جنگها این قواعد مهم حقوقی و سایر قواعد عرفی و قراردادی جنگ، جهت تامین چهار هدف است:
1- رعایت ملاحظات انسان دوستانه در جنگ (مثل پروتکل 1925 ژنو)
2- حمایت از اماکن غیرنظامیدر جنگ (مثل پروتکلهای الحاقی به کنوانسیون ژنو)
3- حمایت از غیر نظامیان در جنگ (مثل کنوانسیون چهارم ژنو 1949)
4- محدود کردن جنگ به دول متخاصم و جلوگیری از گسترش آن به دول بی طرف (اعلامیه پاریس 1856 و اعلامیه لندن 1909)
نکته قابل ملاحظه این است که تمامیاین قواعد و مقررات حقوق جنگی از سوی رژیم صهیونیستی زیر پا گذاشته شده است ولی متاسفانه حتی با یک برخورد قانونی هم مواجه نشده و تمامیقطعنامههای سازمان ملل هم توسط آمریکا وتو شده است!!
جهت غنای بیشتر موضوع به طور فهرستوار برخی از اعلامیهها و قراردادهایی که از نیمه دوم قرن 19 درباره حقوق جنگ تنظیم شده و منابع قراردادی آن را تشکیل میدهد ذکر میکنیم:
1- اعلامیه پاریس 16 آوریل 1856 در مورد قواعد جنگ دریایی
2- اعلامیه سنپطرز بورگ 11 دسامبر 1868 در مورد ممنوعیت استعمال پروژکستیل در جنگ
3- اعلامیه دوم لاهه 1899 در مورد گازهای خفه کننده
4- اعلامیه لاهه 1907 در خصوص ممنوعیت استعمال گلولههای آتشزا
5- اعلامیه لاهه 1907 در مورد ممنوعیت استعمال پروژکستیلهای سمیخفه کننده
6- کنوانسیون لاهه 1907 در خصوص مقررات کار گذاشتن مینهای زیردریایی خودکار
7- پروتکل ژنو 1925 در مورد ممنوعیت به کارگیری سلاحهای شیمیایی و گازهای خفه کننده
8- کنوانسیونهای چهارگانه ژنو 1949 در خصوص نحوه رفتار با اسرای جنگی و مجروحین
9- کنوانسیون لاهه 1954 در مورد حمایت از آثار فرهنگی و تاریخی در زمان جنگ
10- کنوانسیون 1977 سازمان ملل در خصوص ممنوعیت استفاده از تکنیکهای نظامیکه موجب تغییر محیط زیست میشود.
11- پروتکل اول ژنو 1977 – الحاقی به کنوانسیون 1949- در حمایت از قربانیان جنگی
12- قواعد 1978 صلیب سرخ در خصوص تسری قواعد انسان دوستانه در جنگهای مسلحانه 1
ممنوعیت حمله به مناطق مسکونی در حقوق جنگ
پس از جنگ جهانی اول و با توجه به نتایج تلخ آن تلاشهای زیادی جهت تدوین حقوق و حمایت از افراد غیر نظامیبه عمل آمد از جمله «کنفرانس واشینگتن در خصوص محدودیت تسلیحات» که در ماده 24 بخش دوم آن آمده است: « بمباران هوایی صرفا علیه اهداف زیر مجاز است: نیروهای نظامی، تاسیسات و انبارهای نظامی، کارخانجات مهم و مراکز تولید تسلیحات، مهمات یا شخصاً تدارکات نظامی، خطوط ارتباطی یا حمل و نقل که برای اهداف نظامیمورد استفاده قرار میگیرد». در بخش سوم همین ماده توضیح میدهد که: «بمباران شهرها، دهکدهها، مناطق مسکونی و ساختمآنهایی که در مجاورت عملیات زیرزمینی قرار دارند، ممنوع است». و «در مواردی که نحوه استقرار اهداف نظامیکه در بخش دوم مشخص شده به گونهای باشد که بمباران آنها به طور مشخص امکان پذیر نباشد، بمباران آنها ممنوع است».
در تاریخ 30 سپتامبر 1938 مجمع عمومیجامعه ملل طی قطعنامهای که به اتفاق آرا تصویب شد اعلام داشت: هرگونه حمله عمدی علیه جمعیت غیر نظامی، نقش مسلم حقوق بینالملل است». 2
تعریف تجاوز به موجب قطعنامه 1074 سازمان ملل متحد
ماده 1: تجاوز عبارت است از کاربرد نیروی مسلح به وسیله یک دولت علیه حاکمیت، تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی دولت دیگری، یا به هر طریق دیگری که منافات با منشور ملل متحد داشته باشد.
ماده 3: هر یک از اعمال ذیل اعم از اینکه اعلان جنگ شده باشد یا نه، در صورتی که منطبق با مقررات پیش بینی شده در ماده 2 باشد موجب تحقق شرایط یک عمل متجاوزانه میشود:
الف – تهاجم یا حمله به سرزمین دولتی به وسیله نیروهای مسلح دولت دیگری یا هر نوع اشغال نظامی ولو موقت که ناشی از چنین تهاجم یا حملهای باشد.
ب – بمباران سرزمین یک دولت به وسیله نیروهای مسلح دولت دیگر.
ج – محاصره بنادر یا سواحل یک دولت توسط نیروهای مسلح دولت دیگر.
د – حمله نیروهای مسلح یک دولت علیه نیروهای مسلح زمینی، دریایی یا هوایی کشوری دیگر.
ماده 5: هیچگونه ملاحظات سیاسی، اقتصادی یا نظامینمیتواند عمل تجاوز را توجیه کند. 3
به عنوان آخرین نکته مواد 76 و 77 پروتکلهای الحاقی کنوانسیون 1949 ژنو – ژوئن 1947 در مورد حمایت از زنان و کودکان را ذکر میکنیم.
ماده 76: حمایت از زنان
1- زنان مورد احترام مخصوص قرار دارند و به ویژه در برابر تجاوز به عنف، فحشای اجباری و سایر اشکال تجاوز ناشایست، حمایت خواهند شد.
2- وضع زنان باردار و مادران دارای فرزند متکی به آنان که به دلایلی مربوط به مناقشه و درگیری مسلحانه، دستگیر، بازداشت و یا توقیف میشوند، در حداکثر اولویت مورد بررسی قرار میگیرد.
ماده 77: حمایت از کودکان
1- کودکان مورد احترام قرار دارند و در برابر هر شکل از تجاوزات ناشایست حمایت خواهند شد.
خلاصه و نتیجه:
خلاصه مطلب اینکه با توجه به قوانین و مقررات بینالمللی و حقوق جنگ تمامیموارد و روشهای مورد استفاده رژیم صهیونیستی در بمباران مناطق غیرنظامی، حمله به زنان و کودکان بیگناه که تنها بخشی از آنها در وسایل ارتباط جمعی منعکس میشود، نص صریح و مصداق بارز جنایت و تجاوز بینالمللی است که طبق قواعد حقوقی اعم از عرفی و قراردادی محکوم است ولی متاسفانه سکوت و شاید همراهی مجامع بینالمللی و کشورهای جهانی هر روز باعث تجری این رژیم و افزایش تجاوزات آن به لبنان و کشتار بی گناهان میشود.