روابط آنکارا و واشنگتن بحرانی می‌شود؟

این هیئت که از بین نمایندگان حزب حاکم و احزاب مخالف انتخاب شده‌اند، در تماس با نمایندگان مجلس، وزرا و مسئولان موسسات آمریکایی خواهان کمک به جلوگیری از تصویب طرح یاد شده در کنگره شده بودند. محافلی در آمریکا هر سال یک‌بار موضوع شناسایی نسل‌کشی ارامنه در دوران عثمانی را در مجلس نمایندگان آمریکا مطرح می‌کنند. ولی تاکنون دولت‌های آمریکا از تصویب این طرح در دقایق آخر جلوگیری کرده بودند. در محافل سیاسی ترکیه شایعه است که محافلی در آمریکا با اعمال فشار لابی‌های ارمنی و یهودی این طرح را مطرح می‌کنند تا سپس دولت آمریکا در قبال دریافت امتیازی از ترکیه، از تصویب آن جلوگیری کند. رجب طیب اردوغان نخست‌وزیر ترکیه نیز پیش از این در تماس تلفنی با جرج بوش رئیس‌جمهوری آمریکا گفت که تصویب طرح نسل‌کشی ارامنه در کنگره آمریکا، روابط دو کشور را خدشه‌دار خواهد کرد.

ترکیه آنچه را که نسل‌کشی ارامنه در سال 1915 در دوران عثمانی نامیده می‌شود را رد کرده است‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ و تاکید دارد که ارامنه صرفاً در شرایط جنگی آن زمان مجبور به کوچ شده‌اند و در جریان کوچ، عده‌ای از آنان جان خود را از دست داده‌اند. ترکیه همچنان تأکید دارد که گروه‌های مسلح ارامنه در زمان جنگ، از پشت به دولت عثمانی خنجر زده‌اند و با نیروهای خارجی تبانی کرده و هزاران تن از روستائیان ترک را به قتل رسانده‌اند. وزارت امور خارجه ترکیه نیز اخیراً در اطلاعیه‌ای اعلام کرده بود تصویب این طرح در کنگره آمریکا، موجب خدشه‌دار شدن مناسبات آنکارا با واشنگتن می‌شود.

آخرین تیر ترکش

آخرین اقدامی که ترکیه برای رهایی از اعمال فشارهای بین‌المللی پیشنهاد کرده است تا آرشیو‌های دولتی باز شوند و کمیته‌ای از کارشناسان و مورخان مستقل به بررسی ادعاهای قتل عام ارامنه بپردازند اما ارمنستان اعلام کرده است که اختلافات بین ترکیه و ارمنستان سیاسی است و مورخان نمی‌توانند آن را حل کنند.

نماینده حزب حاکم عدالت و توسعه ترکیه پیشتر اعلام کرده است که اگر کنگره ایالات متحده آمریکا قطعنامه 106 در مورد نژاد‌کشی ارامنه را تصویب کند، این ضرر بزرگی به ارمنستان وارد خواهد کرد.

وی خاطر‌نشان ساخته است که مقامات ترک می‌توانند ظرف 72 ساعت حدود 60 هزار نفر از اتباع ارمنستان که در حال حاضر در ترکیه مشغول کار هستند را، از کشور بیرون کنند. در تاریخ 25 سپتامبر سال جاری، 8 وزیر سابق آمریکایی (مادلین آلبرایت، جیمز بیکر، وارن کریستوفر، لارنس ایگلبورگر، الکساندر هیگ، هنری کسینجر، کولین پاول و جورج شالتز) در نامه‌ای به نانسی پلوسی، رئیس مجلس نمایندگان آمریکا به این نکته اشاره کردند که در صورت تصویب این قطعنامه منافع آمریکا صدمه خواهد ‌دید. این در حالی است که در ماه مارچ سال 2007، کاندولیزا رایس، وزیر امور خارجه و رابرت گیتس، وزیر دفاع آمریکا نامه‌های مشابهی را به رئیس مجلس نمایندگان آمریکا ارسال کرده بودند.

بررسی اختلافات ترکیه و ارمنستان

طول مرز مشترک بین ترکیه و ارمنستان 325 کیلومتر است. در حال حاضر دو گذرگاه این مرز بسته است. دروازه علیجان و دروازه راه‌آهن آکیاکا. دروازه علیجان در شهر علیجان واقع شده است و دروازه آکیاکا در منطقه کارس قرار دارد. 66 کیلومتر آن طرف‌تر از کارس این دروازه با نام دروازه شرق شناخته می‌شود. اتحادیه اروپا بسته بودن مرزهای ارمنستان با ترکیه را مانع بزرگی می‌داند و ارمنستان نیز که سعی دارد تا فشار‌ها را بر ترکیه افزایش دهد از این شرایط استفاده می‌کند. با این وجود شرایط موجود نه تنها ترکیه را در تنگنا قرار داده است بلکه برای ارمنستان نیز خالی از ضرر نیست. کمیته ملی ارامنه آمریکا اعلام کرده است تحریم‌های اقتصادی و محدودیت‌های بازرگانی‌ای که از طرف ترکیه و آذربایجان بر کشور ارمنستان اعمال می‌شود سالانه 570 تا 720 میلیون دلار به اقتصاد ارمنستان صدمه می‌زند. اما اگر مرزهای این کشورها بر روی ارمنستان گشوده شود، صادرات ارمنستان دو برابر شده و تولیدات ناخالص ملی این کشور 30 تا 38 درصد افزایش خواهد‌ یافت. با توجه به آمار بانک جهانی در چنین شرایطی ارمنستان می‌تواند مبلغ 4/6 تا 4/8 میلیون دلار در حمل و نقل، 45 میلیون دلار در میزان مصرف انرژی صرفه‌جویی کند و صادرات خود را به 9/268 تا 4/342 میلیون دلار افزایش دهد. که سود کلی آن 320 تا 400 میلیون دلار خواهد بود. ارمنستان اعلام کرده است که باز شدن مرزهایش شکستی برای آذربایجان به شمار می‌رود و در چنین شرایطی مناقشه قره‌باغ به نفع ارمنستان رقم خواهد خورد و بیشتر آنکه ارمنستان به یک مرکز ترانزیت در بین کشورهای ترکیه، ‌آذربایجان و کشورهای آسیای مرکزی تبدیل خواهد‌ شد. در جنگ آذربایجان و ارمنستان، در سال 1994، 40 هزار نفر در منطقه قره‌باغ و 700 هزار نفر در دیگر مناطق آذربایجان بی‌خانمان شدند. بنابراین به دلیل این مناقشات 13 درصد از مردم آذربایجان در سرزمین‌های خود مهاجر شدند. به همین دلیل است که ترکیه مرزهای زمین خود را در آوریل 1993 و مرزهای هوایی خود را در سال 1994 بست. هر چند بسته شدن مرزهای ترکیه و ارمنستان تنها به دلیل مناقشه قره‌باغ نیست. با وجود تمام اختلافات موجود بین ترکیه و ارمنستان، ‌آنکارا پس از آمریکا دومین کشوری است که در تاریخ 16 آوریل 1991، کشور ارمنستان را به رسمیت شناخت و در کنار به رسمیت شناختن این کشور کمک‌های انسانی از قبیل غذا و برق به این کشور ارسال کرد، همچنین به دیگر کشور‌ها اجازه داد تا از خاکهای ترکیه برای رساندن کمک‌های مردمی خود به ارمنستان استفاده کنند. ترکیه همچنین از ارمنستان دعوت کرد تا به عنوان یکی از اعضای موسس همکاری اقتصادی دریای سیاه شرکت کند.

شرکت‌های هواپیمایی ارمنستان این اجازه را دارند تا بین ایروان و استانبول، ایروان و ترابزون پرواز داشته باشند. در تاریخ 10 ژانویه سال 2002 قانون محدودیت ورود به ترکیه برداشته شد و 100 هزار ارمنی که در ترکیه به صورت غیر‌قانونی کار می‌کردند اجازه اقامت در ترکیه را گرفتند. شهروندان ارمنی اجازه دارند تا در رویدادهای ورزشی و فرهنگی کشور ترکیه شرکت کنند.

همچنین با وجود تمام مشکلات فعالیت‌های بازرگانی بین ترکیه و ارمنستان از طریق ایران و گرجستان برقرار است و حدود 20 شرکت با حضور بازرگانان ترک و ارمنی به فعالیت مشغولند. با توجه به آمار غیر‌رسمی ارزش معاملات بین دو کشور از 30 میلیون دلار در سال 1997 به 200 میلیون دلار در سال 2007 افزایش یافته است.

مخاطرات دو طرف

ارتباط ارمنستان با ترکیه می‌تواند به روابط هر دوی این کشورها با غرب نیز تأثیر بگذارد. مناقشه قره‌باغ که نیز یکی دیگر از مسائلی است که ارمنستان را در محافل جهانی مورد موأخذه قرار می‌دهد. ترکیه نیز که در این میان درصدد است تا بتواند عضویت دائم اتحادیه اروپا را به دست آورد باید ابتدا تمام مشکلات خود را با ارمنستان حل و فصل کند. بنابراین شاید زمان آن رسیده باشد که هر دو کشور گام‌های موثری را برای پیشبرد صلح به کار گیرند. رئیس‌جمهور ترکیه در محکومیت مصوبه کمیته روابط خارجی مجلس نمایندگان آمریکا گفت که برخی از سیاستمداران آمریکایی گوش خود را به روی دعوت به رفتار عقلایی بسته‌اند و بار دیگر به اقدامی دست زده‌اند که می‌تواند موضوعات مهم را قربانی بازی‌های کوچک سیاست داخلی کند. هفت سال پیش نیز کمیته روابط خارجی مجلس نمایندگان آمریکا طرحی مشابه را تصویب کرد اما مداخله بیل کلینتون، رئیس‌جمهور وقت آمریکا مانع از مذاکره و رای‌گیری مجلس در مورد آن شد. پیشنهاد کمیته روابط خارجی مجلس نمایندگان آمریکا برای رای‌گیری در مجلس نمایندگان مطرح خواهد ‌شد و سرنوشت آن به تصمیم نمایندگان حزب دموکرات بستگی دارد. حزب دموکرات،‌ که حزب مخالف دولت است، اکثریت کرسی‌های مجلس نمایندگان و سنای آمریکا را در اختیار دارد. به گفته ناظران، واکنش تند رئیس‌جمهور ترکیه نشانه عمق نا‌خرسندی مقامات این کشور از مصوبه اخیر کمیته روابط خارجی مجلس نمایندگان آمریکا است. دولت جمهوری ترکیه، که در سال 1922 جانشین امپراتوری عثمانی شد، پذیرفته که در جریان جنگ جهانی اول شمار زیادی از ارامنه ساکن ترکیه کشته شدند اما این نظر را رد کرده‌است که کشته شدن این افراد اقدامی عمدی و هدف از آن نسل‌کشی بوده است.