روز (یکشنبه) برابر بود با پنجاهمین سالگرد تاسیس آژانس بینالمللی انرژی اتمی در 29 ژوئیه 1957. دبیرکل سازمان ملل به همین مناسبت طی بیانیهای از نقش این آژانس قدردانی کرده است.
دفتر اطلاعرسانی بان کی مون، دبیرکل سازمان ملل در بیانیهای اعلام کرد: طی پنجاه سال گذشته آژانس بینالمللی انرژی اتمی همواره در راستای گسترش فعالیتش در زمینه تحقق امنیت هستهای و عدم گسترش سلاحهای کشتار جمعی عمل کرده است.
بان کی مون از نقش آژانس بینالمللی انرژی اتمی و عمل به تعهداتش در قبال تحکیم اصل امنیت هستهای در راستای برقراری امنیت و صلح جهانی تقدیر کرد.
کمبود بودجه
در گزارشی که از سوی کارشناسان هستهای و ناظران نظامی در اتحادیه اروپا تهیه شده، آمده است: محمد البرادعی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی در نشست پشت درهای بسته با اعضای آژانس در 9 ژوییه جاری به بررسی ارایه حمایتهای مالی فوری به آژانس پرداخت.
البرادعی اظهار داشت که آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیازمند بیش از 7/1 میلیون یورو تا قبل از پایان سال جاری و 2/2 میلیون یورو تا آغاز سال 2008 به عنوان بودجه فوقالعاده است تا بازرسان بتوانند به نقش خود در برخی کشورها و در راس آن کره شمالی عمل کنند.
براساس این گزارش، کشورهای شرکتکننده در تامین بودجه آژانس سهمیههای خود را پرداخت نکردهاند که این مساله خطری علیه عملکرد آژانس و امنیت آن به حساب میآید.
در این گزارش نسبت به فروپاشی آژانس هشدار داده شده و آمده است آژانس در آستانه نابودی است. به موجب این گزارش براساس آمارهای رسمی در میان کشورهای هستهای 28 هزار سلاح هستهای در 9 کشور جهان متمرکز شده است که علاوه بر آن این کشورها در کنار برخی کشورهای دیگر دارای 1800 تن پلوتونیوم و اورانیوم غنیشده هستند که در ساخت سلاح هستهای قابل استفاده است.
در این گزارش آمده است؛ آژانس از زمان تاسیسش در 29 ژوییه 1957 تاکنون به نقش نظارتی خود در راستای استفاده مسالمتآمیز از انرژی هستهای پرداخته است. البته نقش آژانس در سالهای اخیر به علت عملیات فروش و تجارتهای سری مواد هستهای کاهش یافته است.
در این گزارش عنوان شده است؛ در حال حاضر 437 نیروگاه هستهای در کنار 30 نیروگاه که در حال احداث هستند، وجود دارد در حالی که طرحهای احداث 256 نیروگاه جدید طی سالهای آینده نیز وجود دارد.
براساس این گزارش، آژانس باید بر تمام تاسیسات هستهای نظارت داشته باشد و از طریق بودجه سالیانهاش که بالغ بر 283 میلیون یورو است به بازرسیهای سالیانهاش ادامه دهد.
معرفی آژانس
آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA)، مرکز جهانی همکاری در عرصه اتمی است. این آژانس در سال 1957 با توافق 18 کشور به عنوان نهادی مستقل اما مرتبط با سازمان ملل متحد تشکیل شد. این آژانس با دولتهای عضو و شرکای متعدد خود برای ارتقاء به سلامت، امنیت و صلحآمیز بودن فناوریهای هستهای همکاری و کار میکند. تشکیل آژانس بینالمللی انرژی اتمی به تبع سخنانی بود که در 1953 آیزنهاور، رئیسجمهوری وقت آمریکا در کنفرانس «اتم برای صلح» در مجمع عمومی سازمان ملل مطرح کرد و پیشنهاد داد که یک نهاد بینالمللی برای کنترل سلاحهای اتمی تشکیل شود.
این پیشنهاد زمانی مطرح شد که آمریکا خود سلاح اتمی در اختیار داشت و حتی تنها کشوری بود که از آن استفاده کرده بود، ضمن اینکه کشورهای دیگر نیز به شدت در مسیر دستیابی به این سلاح حرکت میکردند و حتی برخی از آنها به این سلاح دسترسی پیدا کرده بودند.
در سالهای اولیه پس از تشکیل آژانس، فضای سیاسی و فنی بینالمللی تغییر زیادی کرده بود به طوری که عملا جامهعمل پوشاندن به اصول اساسنامه آژانس به لحاظ سیاسی امکانپذیر نبود. اساسنامه آژانس بر سه اصل اساسی و مهم قرار دارد که عبارتند از: 1ـ تایید صلحآمیز بودن و امنیت هستهای 2ـ سلامت هستهای 3ـ انتقال فناوری هستهای.
اما پس از بحران موشکی کوبا در سال 1962، شوروی و آمریکا مذاکراتی درباره کنترل سلاحهای هستهای آغاز کردند که به موثرتر شدن اقدامات آژانس در عرصه بینالمللی کمک شایان توجهی کرد ولی با این حال فعالیت آژانس در جنگ سرد به مانند سازمان ملل تابع اراده دو ابرقدرت بود. اگرچه این آژانس از سازمان ملل مستقل است و رسما و عملا فعالیتهای آن در چارچوب جداگانهای صورت میگیرد اما مصوبات و گزارشهای آن برای مجمع عمومی و شورای امنیت سازمان ملل سند معتبری محسوب میشوند که میتوانند براساس آنها به تصویب قطعنامههای لازم بپردازند.
دبیرخانه آژانس در وین پایتخت اتریش قرار دارد. ادارات مرتبط و منطقهای آژانس در ژنو (سوییس)، نیویورک (ایالات متحده)، تورنتو (کانادا) و توکیو (ژاپن) قرار دارند. دبیرخانه آژانس حدود 2200 کارمند و متخصص حرفهای دارد که از 90 کشور جهان میباشند. تصمیمگیری درباره بودجهها و برنامههای آژانس مبتنی بر تصمیمات شورای 35 نفرهی حکام و کنفرانس عمومی که متشکل از همه اعضا است میباشد. منابع مالی آژانس عبارتند از بودجه عادی آن و کمکهای داوطلبانه. بودجه عادی و سالیانه و مقرر آژانس در سال 2004 حدود 5/268 میلیون دلا آمریکا و بودجهها و کمکهای داوطلبانه که به صندوق همکاری فنی آژانس واریز میشوند در این سال حدود 75/47 میلیون دلار بوده است. دبیرخانه آژانس تحت هدایت و ریاست مدیرکل و 6 معاون مدیرکل که در راس دپارتمانهای آن قرار دارند، میباشد.
از اول دسامبر 1997، محمد البرادعیمصری مدیرکلی آژانس را برعهده دارد. دبیرخانه شش دپارتمان دارد که رؤسای آنها معاونان مدیرکل میباشند. این دپارتمانها عبارتند از: 1ـ دپارتمان علوم و کاربردهای هستهای 2ـ دپارتمان همکاری فنی 3ـ دپارتمان نظارت و حفاظت 4ـ دپارتمان انرژی هستهای 5ـ دپارتمان سلامت و امنیت هستهای 6ـ دپارتمان مدیریت.
طبق اساسنامه آژانس، این سازمان نظارت و بازرسی از فعالیتهای هستهای کشورها را برای تضمین این امر صورت میدهد که مواد هستهای برای تولید سلاحهای اتمی به کار نروند. امروزه بازرسان آژانس بیش از 800 تاسیسات هستهای را در 110 کشور تحت بازرسی و نظارت دارند، اما علیرغم این نظارت و بازرسی، آژانس هیچگونه اقتدار مستقلی برای نظارت بر برنامههای هستهای کشورهایی که به معاهده منع تکثر سلاحهای اتمی (NPT) نپیوستهاند، ندارد. در راستای تحقق بخشیدن به وظیفه اصلی آژانس که نظارت بر فعالیتهای هستهای کشورها و ممانعت از ساخت سلاحهای هستهای است؛ در سال 1968 معاهده منع تکثیر سلاحهای هستهای برای تدوین (NPT) شد که در سال 1970 به مرحله اجرا درآمد. کشورهای عضو این معاهده آژانس را به عنوان ضامن اجرای مواد معاهده در نظر میگیرند.
بر این اساس بازرسان آژانس این حق را دارند که با اجاره دولتهای عضو به صورت مرتب و برنامهریزی شده از تاسیسات هستهای آنها دیدن کنند و بر مکانهایی که متعلق به مواد هستهای و تاسیسات هستهای میباشند نظارت داشته باشند. این بازرسان ابزارهای نصب شده در این تاسیسات از جمله دوربینهای مداربسته و پلمپها را بررسی میکنند و نوع مصرف مواد هستهای را تحت آزمایش قرار میدهند. بازرسان مزبور پس از انجام بازرسیها گزارشهای خود را جداگانه به دولت مربوطه و آژانس و در صورت حاد شدن مساله به مجمع عمومی و شورای امنیت سازمان ملل جهت اقدامات بینالمللی ارائه میدهند NPT در سال 1995، حالتی دائمی یافت و در سال 1996 مجمع عمومی سازمان ملل آن را به تصویب رساند و برای امضاء معاهده منع جامع آزمایشهای هستهای (CTBT) آن را مفتوح گذاشت. در حال حاضر تمامی کشورهای جهان به جز رژیم صهیونیستی، هند و پاکستان معاهده NPT را امضاء کردهاند.
آژانس فقط میتواند بر تاسیساتی نظارت کند که کشورها به آن اجازهی بازرسی از آنها را دهند، البته با امضاء پروتکل الحاقی به NPT به وسیله کشورها، آژانس این حق را خواهد داشت که هر وقت و هر زمان بخواهد از تاسیسات مدنظرش در کشورها بازرسی به عمل آورد.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی سه ارگان مرتبط با هم دارد الف) شورای حکام ب) کنفرانس عمومی ج) دبیرخانه.
شورای حکام سالانه، پنجبار تشکیل جلسه میدهد، این شورا متشکل از 35 عضو است و جلسات آن در ماههای مارس، ژوئن، سپتامبر و دسامبر تشکیل میشوند. دو جلسه ماه سپتامبر قبل و بعد از جلسه سالانه کنفرانس عمومی تشکیل میشوند و جلسه ماه دسامبر نیز بلافاصله بعد از جلسه کمیته همکاری فنی آژانس تشکیل میشود. شورای حکام در جلسات خود درباره گزارشهای آژانس، برنامههای آژانس، بودجه آژانس و درخواستهای عضویت، توصیههای لازم را به کنفرانس عمومی میکند. همچنین این شورا توافقنامههای نظارت و بازرسی و استانداردهای ایمنی آژانس را به تصویب میرساند و اختیار انتصاب مدیرکل آژانس را دارد؛ البته در صورتی که کنفرانس عمومی این انتصاب را تایید کند. در واقع میتوان شورای حکام را قوه مجریه و کنفرانس عمومی را قوه مقننه آژانس دانست.
کنفرانس عمومی سالی یکبار در ماه سپتامبر تشکیل جلسه میدهد. وظیفه اصلی کنفرانس تصویب گزارش برنامهها و بودجه آژانس است که از طرف شورای حکام به آن ارجاع میشوند. کنفرانس عمومی در جلسه سالانه خود درباره خطمشیها و برنامههای آژانس و موضوعات مختلفی که توسط شورای حکام، مدیرکل و دولتهای عضو مطرح میشوند به بحث و گفتگو میپردازد.
هیاتهای نمایندگی دولتهای عضو هر ساله در جلسه کنفرانس سخنرانی کوتاهی دارند.
دبیرخانه آژانس، مسئول اجرای برنامهها و مصوبات نهادهای تصمیمگیر آژانس است. مدیرکل آژانس مدیریت دبیرخانه را به عهده دارد که برای یک دوره چهار ساله انتخاب میشود.
با این حال در پس جدی یا غیرجدی عمل کردن آژانس در مقابل کشورها، اراده قدرتهای بزرگ خصوصا آمریکا در شرایط پس از جنگ سرد وجود دارد که نقش بسیار زیادی در ایجاد حساسیت درباره فعالیتهای هستهای یک کشور و نادیده انگاشتن آنها در یک کشور دیگر دارد. در این رابطه مثال بارز مورد رژیم صهیونیستی است که به دلیل حمایتهای آمریکا با اینکه زرادخانه عظیم هستهای دارد، اما تاکنون از تن دادن به بازرسی و حتی امضای معاهده منع تکثیر سلاحهای هستهای خودداری کرده است.