محمدصادق ربانی / قائم مقام سابق انرژی اتمی ایران
اکنون انرژی هستهای به واژهای آشنا در کل کشور تبدیل شده و این در حالی است که تا این زمان حتی یک لامپ روشنایی هم با استفاده از انرژی هستهای در هیچ خانهای روشن نشده است. البته استفاده از برق هستهای، برق منازل را نه پر نورتر خواهد کرد و نه ارزانتر. در مقابل از گذشتههای نسبتا دور، هزاران بیمار صعبالعلاج با فنون هستهای در بیمارستانهای قدیمی تهران مانند بیمارستان امام خمینی و یا بیمارستان شریعتی درمان شده و میشوند. هم اکنون بیمارستانهایی که از رادیو ایزوتوپها و دستگاههای مولد پرتوهای ایکس یا گاما در تشخیص و درمان بیماران استفاده میکنند در سراسر کشور گسترده شدهاند. بیش از 25 سال از عمر مرکز تابش گاما در سازمان انرژی اتمی میگذرد. این مرکز علاوه بر انجام کارهای تحقیقاتی بسیار، در سترون کردن (استریل کردن) ابزارهای مورد استفاده در پزشکی، به ویژه اتاقهای عمل، فعال بوده است. سالها است انجام تحقیقات در زمینه کشاورزی، به خصوص در بهبود بذر گندم، جزو فعالیتهای پژوهشی ـ کاربردی ایران است. در صنعت در کنترل و بازرسی جوشکاریها، سطح سنجی در مخازن مختلف، دتکتورهای دودی برای جلوگیری از آتشسوزیها موارد استفاده فراوانی داشته است.
در سطح بینالمللی فنون هستهای طی بیش از 50 سال گذشته نقش مهمی در پیشبرد علوم پایه، تنوع مواد، تولید رادیو ایزوتوپ برای مصارف پزشکی و صنعت ایفا کردهاند. کاربردهای فنون هستهای در حفاظت و بهبود محصولات دامی و بهداشتی، ایمنی غذایی، مدیریت پایدار زمین و آب در سطح جهانی رو به گسترش است. پزشکی هستهای کاربردهای تشخیصی فراوانی در بیماریهای قلبی، سرطان، عفونی، کلیه، اعصاب و ژنتیک پیدا کرده است. مینهای ضدنفر در 60 کشور در حال توسعه جهان تهدیدی برای ساکنین این کشورها میباشد. مینهای ضدنفر نوعا حاوی فلز اندکی بوده و تشخیص آن با فلزیابهای عادی مقدور نیست. یک شیوه هستهای با استفاده از چشمه نوترونی میتواند مواد منفجره موجود در مینها را تشخیص دهد. این ابزار میتواند مینهای انسانی و مینهای ضد تانک را در عمقهای محدودی تشخیص دهد. ردیابهای رادیواکتیو ابزارهای با ارزشی در بسیاری از فرآیندها مثل میادین نفتی و پالایشگاهها، صنایع شیمیایی و فلزی و در تاسیسات تصفیه فاضلاب فراهم میکند. با توسعه رآکتورهای کوچک و متوسط، نمکزدایی هستهای، آب شیرین کن، مورد توجه قرار گرفته است. کاربردهای بهداشتی، صنعتی، کشاورزی و تحقیقاتی فنون هستهای از مواردی هستند که از نظر فوریت نیازها، اشتغالزایی، اقتصادی و کسب فناوریهای پیشرفته دارای اهمیت فراوانی هستند.
همان طور که گفته شد، این فنون در زمینه بهداشت و درمان توانسته است جایگاه مناسبی در کشور پیدا کند، در حالی که برای استفاده از فنون هستهای در صنایع شیمیایی، نفت و پتروشیمی، و یا تشخیص محتوای محمولهها در کانتینرها، تریلرها و کامیونها از دیدگاه نظارتهای گمرکی، امنیتی و مبارزه با قاچاق، نگهداری مواد غذایی و محصولات کشاورزی و فرآوری محصولات پلیمری، استفاده در شناسایی منابع و مخازن آب و جریانهای آب زیر زمینی و بسیاری از فنون تحقیقاتی اقدامی نشده و یا اقدامات در آن زمینهها بسیار اندک است. لازم به یادآوری است که سازمان انرژی اتمی ایران، پیش از انقلاب دارای مرکزی موسوم به «مرکز علوم و فنون هستهای» بود. این مرکز که میتوانست دروازه اصلی تولید و انتقال تکنولوژی هستهای در کشور باشد، در سالهای اولیه پس از انقلاب تعطیل شد. به این ترتیب فناوری هستهای در کشور متولی مستقلی نداشته و امور مربوط به طور پراکنده و سازماندهی نشده انجام میگیرد. مردم حق دارند که از همه امکانات و کاربریهای فنون هستهای بهرهگیری کرده و بخوانند که فنون هستهای حق مسلم ماست. در آن صورت دفاع از حقوق هستهای، متکی و مبتنی بر استفاده از برکات فنون هستهای و تاثیرهای ملموس آن در زندگی مردم خواهد بود.
با اعمال محدودیتهایی در جریان ادامه تحصیل در رشتههای هستهای خارج از کشور، به خصوص آمریکا، دانشگاههای معتبر ایران مانند تهران، شریف و امیرکبیر، بیهیاهو به ترببت نیروی انسانی در مقاطع تحصیلی کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در زمینه هستهای پرداختهاند. استفاده کامل از فنون هستهای در زمینههای بر شمرده فوق به تربیت نیروی انسانی بسیار بیشتری نیاز دارد.
خوشبختانه با توجه به گسترش شیوههای آموزشی مدرن و به اصطلاح انفجار اطلاعاتی، هیچ کشوری نمیتواند از جریان گردش آزاد اطلاعات جلوگیری کند. از این جهت استادان دانشگاههای کشور در آموزش دروس نظری با مشکلی مواجه نیستند. مشکل هنگامی بروز میکند که آموزش نظری بخواهد با آموزشهای عملی همراه شود.
آموزشهای عملی پیشرفته طبعا نیازمند ابزارهای پیشرفته پژوهشی میباشند. پیشرفتهای به دست آمده از زمینه تولید آب سنگین، طراحی و شروع به ساخت رآکتور نوع آب سنگین و ساخت، نصب و راهاندازی سانتریفوژها برای غنیسازی اورانیوم، کشورمان را در موقعیتی قرار داده است که موجب هراس و هیجان صادق یا کاذب برخی از کشورها شده است. حل این معضل و جلب اعتماد و آرامش مردم خویش و دیگر کشورها جزو چالشهای مهم سیاسی کشورمان است که گذر امن و ایمن از این معبر نیازمند تدبیرهایی حکیمانه است. خط قرمز در حقوق هستهای ایران، حق تحقیق، توسعه و بهرهبرداری از فنون هستهای، از جمله انرژی هستهای است. این حق برای همه کشورها محفوظ است. به این ترتیب همه کشورهای در حال توسعه در احقاق این حقوق ذینفع و شریک هستند. از این جهت هجمه یکپارچه غرب علیه حقوق مسلم هستهای ما جفای بزرگی در حق ملت ما است.
ایران نباید تاوان بیتفاوتی سایر کشورها را بپردازد. اینکه 35 کشور عضو شورای حکام بتوانند به اتفاق آرا علیه کشورمان موضع بگیرند، باید در جایی اشتباه بزرگی پیش آمده باشد. و اینکه صرفا دولت ایران بخواهد این فضا را برای استفاده همه کشورهای در حال توسعه جهان به هزینه خود باز نگهدارد و از حمایت آنها بیبهره بماند، نشان ضعف مفرط دستگاه دیپلماسی کشور است. این ضعف را به حجت قوت «رگهای گردن» نمیتوان تقویت کرد. شکی نیست که ساخت 3 هزار سانتریفوژ قدم مهمی در پیشرفتهای هستهای کشور است. قدم مهم دیگر ساخت 47 هزار سانتریفوژ باقیمانده و مهمتر از آن حفظ و نگهداری آنها از «باد»ی است که میکاریم و «توفان»ی که احیانا باید بدرویم.