روابط غیررسمی

اول بار دهه 1960 میلادی بود که اصطلاح دیپلماسی عمومی در مناسبات بین‌الملل و توسط نظریه‌پردازان آمریکایی مطرح شد. گستردگی ارتباطات آمریکا با کشورهای مختلف جهان و گره خوردن منافع آن کشور با سرنوشت این کشورها، شرایطی را فراهم آورد که دیگر ایالات متحده نمی‌توانست خود را در چهارچوب روابط رسمی محدود سازد؛ زیرا رفته رفته به تعداد کشورهایی که مردم به عامل اصلی تعیین سیاست مبدل شده بودند، افزوده می‌شد و به طور کلی، پدیده‌ای به نام توجه به افکار عمومی به صورت پرقدرت در صحنه ظاهر شده بود. جایگاه ملت و افکار عمومی چنان ارتقا یافت که به اصلی‌ترین عامل در تعیین سیاست‌های هر کشور نسبت به مناسباتش با دیگر کشورهای جهان در آمد. در این شرایط، اندیشه‌سازان آمریکایی اصطلاح دیپلماسی عمومی را با هدف ارتباط دولت آمریکا با شهروندان دیگر کشورها ابداع کردند. دیپلماسی فرهنگی از همان ابتدا به گونه‌ای پردازش شد تا برنامه‌های مختلف فرهنگی، آموزشی و تبادل شهروندان در چهارچوب حمایت دولت‌ها را در بر گیرد. هدف این بود که اطلاعات دقیق‌تر و مطمئن‌تری از دیگر فرهنگ‌ها به دست آید و همچنین امکانات بیشتری برای عملیاتی کردن سیاست‌های ایالات متحده که می‌تواند از طریق مؤسسات خصوصی و یا شخصیت‌های غیررسمی صورت گیرد، فراهم آید.

استفاده وسیع و گسترده ایالات متحده از مکانی به نام دیپلماسی عمومی، موجب شد تا دیگر کشورهای جهان نیز درصدد برآیند تا از آن بهره گیرند. شاید بتوان تقویت منافع ملی از طریق شناخت اطلاع‌رسانی و تأثیرگذاری بر مردم کشورهای دیگر و گسترش گفت‌وگو میان شهروندان و نهادهای یک یا چند کشور و همتایان خارجی آنان را تعریف مناسبی از دیپلماسی عمومی دانست.

دیپلماسی عمومی هر چند که به درون سیستم‌های حکومتی راه یافته و هم اینک در بسیاری از دستگاه های دیپلماسی جهان مسئول مشخصی در سطح معاون وزیر خارجه دارد، لیکن اساسا باید به حوزه‌های غیررسمی توجه کند. دیپلماسی عمومی که مردم و NGO محور است، می‌باید فراتر از دیپلماسی سنتی، تأثیرذاری بر نگرش‌های عمومی را در دستور کار خود داشته باشد و بتواند ذهنیت‌ها را به ‌گونه‌ای شکل دهد که اهداف سیاست خارجی محقق شود.

دیپلماسی فرهنگی حوزه‌های غیررسمی را هدف قرار می‌دهد و با ارتباطات پنهان و آشکار به خلق اثری هنرمندانه در مناسبات بین‌المللی می‌پردازد که حاصل آن، یقینا ارزشمند‌تر و ماندگارتر از دستاوردی است که مناسبات برای هر کشوری به ارمغان می‌آورند.

جایگاه دیپلماسی فرهنگی در مناسبات کشورهای مختلف با یکدیگر چنان ارتقا یافته که همین چند روز پیش، لرد دیوید ترایزمن معاون وزیر خارجه و رئیس هیأت امنای برنامة دیپلماسی فرهنگی انگلستان اعلام کرد این دولت با تدوین برنامة جدید دیپلماسی عمومی در تلاش است تا نگاه جهانیان را نسبت به این کشور در راستای دستیابی به اهداف سیاست خارجی بریتانیا تغییر دهد. ترایزمن صراحتا اعلام داشت که در این برنامه به هیچ‌وجه تکیه بر دولت‌‌ها و سیاستمداران حرفه‌ای در دستور کار قرار ندارد و گروه‌های‌ فشار، مؤسسات خیریه، مؤسسات خصوصی و سازمان‌های غیر دولتی ـ NGOها ـ مدنظر خواهند بود. وی افزود که از طریق اعطای بورس تحصیلی، فراهم آوردن آموزش زبان انگلیسی و تلاش برای تغییر افکار عمومی نسبت به انگلستان، این برنامه به اجرا در خواهد آمد.

دیپلماسی عمومی، افزون بر تلاش مستقیم دولت‌ها برای تماس با شهروندان دیگر کشورهای جهان، عملا بستری را فراهم ساخت تا نهادهای مدنی و ارگان‌های غیردولتی، مناسبات فیمابینی را طراحی کنند. هدف از گسترش این مناسبات، تبادل تجربه و همچنین آگهی از پندار و رفتار و همتایان این نهادها و ارگان‌ها و تلاش‌ برای تأثیرگذاری بر نوع قضاوت آنان است. علاوه برآن، می‌توان فراهم آوردن یک بستر مشترک برای اعمال فشار به دولتمردان برای اجرای سیاست‌های مردمی‌تر را نیز از اهداف همگرایی نهادها و ارگان‌های غیردولتی و غیررسمی برشمرد.

یکی از حوزه‌های این همگرایی، شهرداری‌های شهرهای مختلف جهان به ویژه کلانشهرهاست. تماس شهرداری‌های جهان با یکدیگر از تماس دوجانبه فراتر رفته تا گردهم آیی‌های چند جانبه و کنفرانس‌های بین‌المللی را در برگیرد. در این دیدار‌ها تلاش می‌شود تا از تجربیتات یکدیگر برای ارائه خدمات بهتر به شهروندان استفاده شود و همچنین زمینه همکاری و تبادل امکانات فراهم آید. اما مناسبات شهرداری‌ها با یکدیگر روند فزاینده و رو به رشدی یافته و رفته رفته به حوزه‌های دیگر کشیده می‌شود. گردهم‌آیی شهرداران برای یافتن راهکارهای مناسب‌تر در مقابله با ایدز، نشان می‌دهد که علاوه بر خدمات شهری، توجه به بهداشت عمومی و همکاری در این زمینه نیز در دستور کار قرار گرفته است. ممکن است گفته شود که بهداشت و همچنین آموزش، از جمله اموری است که در برخی کشورها از اختیارات شهرداری‌ها به شمار می‌آید. اما گردهم‌آیی 900 شهردار از 110 کشور جهان در نیویورک که در سال 2005  میلادی صورت گرفت، نشان می‌دهد که نقش شهرداران در تلاش‌های بین‌المللی روند به رو رشدی را تجربه می‌کند. همچنین شهرداران جهان ششمین کنفرانس عمومی خود را در هیروشیمای ژاپن تشکیل دادند و با توجه به جنایت عظیم بشری در این شهر، خواستار مبارزه جهانی با سلاح هسته‌ای در جهان شدند.

توجه به محورهای ذکر شده در آخرین گردهمایی شهرداران جهان در استانبول در تکمیل این برداشت مفید به نظر می‌رسد.

ایجاد توازن میان شهروندان کشورهای جهان با نهادهای ملی و بین‌المللی.

* پیوند دادن رؤیا با واقعیت‌.

* الهام‌گیری از میراث فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، مذهبی، و انسان‌گرایانه شهرها که منبعث از ارزش‌های جهانی، حق غیرقابل نقض و لاینفک بشری، آزادی، دموکراسی، مساوات و حکمرانی قانون است.

* شهرهای مختلف جهان در حرکت در مسیر تمدن به فرهنگ‌های مختلف، بشریت و کامیابی همگان، تعمیق ماهیت دموکراتیک و مقابله به شکاف در زندگی اجتماعی و تلاش برای صلح، عدالت و همبستگی در درون و ورای مرزها تمایل دارند.

بدین ترتیب، در می‌یابیم که شهرداران نقش ویژه‌ای در مقوله دیپلماسی عمومی دریافته‌اند که توجه به آنها در تنظیم مناسبات کشورها با یکدیگر ضروری است. به همین دلیل، شهرداری تبریز در یک ابتکار قابل توجه کوشید تا یکصدمین سال تأسیس خود را با حضور تنی چند از شهرداران خارجی جشن بگیرد.

اما روابط دو جانبه شهرداری‌ها نیز قابل توجه است. شهرداری تهران از دیرباز مورد توجه شهرداری‌ها شهرهای مهم جهان بود و بر این اساس، سفرهای دوجانبه برای تبادل تجربه و تحکیم‌ همکاری صورت می‌گرفته است. به عنوان نمونه، می‌توان به سفر اخیر دکتر قالیباف شهردار تهران به کشور سوئیس اشاره کرد که به دوت شهردار زوریخ صورت گرفت. شهر زوریخ یک شهر مهم اروپایی و مرکز بسیاری از فعالیت‌های مالی و اقتصادی اروپایی و جهانی است. شهردار تهران در این سفر از مرکز فرماندهی حمل‌ونقل عمومی زوریخ بازدید کرد و با سیستم حمل‌و‌نقل تاکسی، تراموا، اتوبس ترن شهری و گشتی‌های مسافربری آشنا شد. ایمن‌سازی معابر، چگونگی‌ تأسیس پارکینگ‌های عمومی نیز از جمله امور مورد توجه شهردار تهران در این سفر بود.

در سوئیس، آموزش و ارائه برخی از خدمات بهداشتی از جمله وظایف شهرداری‌ها به شمار می‌آید. به همین دلیل، دکتر قالیباف از دانشگاه پلی‌تکنیک زوریخ و شهرک علمی آن بازدید کرد و در جریان چگونگی تعامل شهرداری و دانشگاه و نقش آن در تحقیقات علمی و توسعه شهری قرار گرفت تا شاید برای توسعه دامنۀ فعالیت‌های شهرداری تهران از آن الگو بگیرد. شهردار تهران از فرصت سفر خود به سوئیس برای دیدار با پاسکال کوئینی وزیر کشور سوئیس استفاده کرد تا همکاری‌های دوجانبه در زمینه‌های مختلف خدمات شهری و زیست‌محیطی را مورد بررسی قرار دهد. از آنجا که ریاست جمهوری در سوئیس به صورت دوره‌ای به یکی از 3 ایالتی تعلق می‌‌گیرد که به زبان‌های فرانسوی، آلمانی و ایتالیایی تکلم می‌‌کنند، آقای کوئینی سال آینده رئیس‌جمهور سوئیس خواهد شد.