پیمان قرهبلاغی
در حالی که فقط سه روز به برگزاری اجلاس سران اوپک در ریاض پایتخت عربستان باقی است، عربستان و کویت دو تولیدکنندۀ اصلی این سازمان، ایدۀ افزایش تولید مجدد 500 هزار بشکهای را مطرح کردهاند. این ایده همان تقاضای مصرفکنندگان و واردکنندگان اصلی است. وزیر نفت عربستان بزرگترین تولیدکنندۀ نفت جهان تاکید کرده سازمان اوپک در نشست پیش روی خود افزایش تولید نفت با هدف مقابله با رشد قیمتها را بررسی خواهد کرد. سران کشورهای عضو سازمان اوپک در روزهای 17 و 18 نوامبر (شنبه و یکشنبه 26 و 27 آبان) در ریاض با یکدیگر دیدار میکنند. مصرفکنندگان اعضای اوپک را تحت فشار قرار دادهاند که بحث افزایش تولید را بررسی کنند. اگر چه نشست رسمی وزیران اوپک پنجم دسامبر (14 آذر) در ابوظبی برگزار خواهد شد.
موضع سعودیها پس از مشورت با کویتیها اعلام شد و کویتیها نیز با آنها همراه شدهاند. علی نعیمی وزیر نفت عربستان پس از دیدار با همتای کویتی خود به خبرنگاران گفت: «این ایده هنوز کاملا پخته نشده است، ولی در خصوص این موضوع بحث خواهیم کرد. وزیر نفت عربستان البته تاکید کرده، کشورهای تولیدکنندۀ نفت خلیجفارس نمیتوانند قیمت جهانی نفت را کنترل کنند ولی به تلاش خود برای تامین تقاضا ادامه میدهند و تمام تلاش خود را به کار میگیرند تا امنیت انرژی تامین شود اما از آن جا که سفتهبازی و معاملات صوری مهمترین علت افزایش قیمت نفت است و افزایش تولید اوپک در شرایط کنونی موجب کاهش قیمتها نخواهد شد.
کارشناسان معتقدند اوپک در دیدار غیررسمی ریاض تصمیم رسمی نخواهد گرفت و هرگونه تصمیم را به نشست رسمی در ابوظبی موکول خواهد کرد اما همین که عربستان و کویت ایده افزایش تولید را مطرح کردهاند هم نشانه سیاست رسمی آنها در اجلاس آتی وزرای نفت است و هم از نظر روانی باعث کاهش قیمتها در بازار شده است. پس از اظهارات وزیر نفت عربستان، قیمتها کاهش یافت و بهای نفت در بازارهای جهانی در آستانۀ برگزاری نشست سران سازمان اوپک به زیر 95 دلار رسید. این در حالی بود که قیمت نفت یک روز قبل از این سخنان وزیر نفت عربستان با رسیدن به رکود بیسابقه 98 دلار و 62 سنتی بالاترین میزان خود تاکنون را تجربه کرده بود.
اعضای اوپک چندی پیش نیز تولید خود را 500 هزار بشکه افزایش دادند. سازمان اوپک که حدود 40 درصد از نفت خام جهان را تامین میکند، 20 شهریور 1386 در وین به تصمیمگیری در خصوص سیاستهای تولیدی خود در ماههای آینده پرداخت و اعضای این سازمان توافق کردند که با افزایش تولید فعلی به میزان 500 هزار بشکه، همچنان شرایط بازار را در ماههای آینده به دقت زیر نظر داشته باشند اما پس از آن که اعضای سازمان کشورهای صادرکنندۀ نفت (اوپک) در آخرین نشست خود برای بررسی سیاستهای تولیدی خود در ماههای آینده در وین تصمیم گرفتند میزان تولید را 500 هزار بشکه در روز افزایش دهند، انتظار میرفت قیمت سبد نفتی اوپک در روند نزولی قرار گیرد؛ ولی این اتفاق بر عکس آن چه تحلیلگران انتظار داشتند به جریان افتاد و رکودهایی جدید برای سبد نفتی اوپک به ثبت رسید. کارشناسان معتقد بودند عربستان سعودی به عنوان بزرگترین تولیدکنندۀ نفت این سازمان که از نفوذ بالایی در اوپک برخوردار است، در آن هنگام در نهایت توانست با سیاست سکوت خود دیگر اعضا را متقاعد کند که از اول نوامبر (10 آبان) تولید خود را معادل 500 هزار بشکه در روز افزایش دهند که این اتفاق از آن زمان عملی شده است و اکنون نیز درصدد تکرار همان رویه است. البته سعودیها در مورد افزایش سرمایهگذاری برای تولید بیشتر نیز همراه با تقاضای کشورهای واردکننده و مصرفکنندۀ بزرگ حرکت کردهاند. شرکت آرامکو عربستان سعودی تاکید کرده است که برنامههای خود را برای افزایش ظرفیت تولید به میزان 2/1 میلیون بشکه در روز در سال 2009 با دقت پیش میبرد. زیاد الشیا مدیر بخش رسانههای مدیر بخش رسانههای آرامکو در این خصوص میگوید: «ما با پروژههای جدید افزایش 2/1 میلیون بشکهای تولید را خواهیم داشت که ظرفیت تولید را در سال 2009به 12 میلیون بشکه در روز خواهد رساند.»
مجموع تولید نفت آرامکو شامل تولید نفت عربستان نمیشود. عربستان قصد دارد مجموع تولید خود را با احتساب منطقۀ مشترک با کویت تا سال 2009 به 5/12 میلیون بشکه در روز برساند. وزیر نفت عربستان اعلام کرده کشورش برای پاسخگویی به نیاز روبه رشد جهان به نفت و فرآوردههای آن قصد دارد ظرفیت تولید نفت خود را تا سال 2009، 40 درصد افزایش دهد و تا سال 2011 نیز ظرفیت تولید فرآوردههای نفتی را دو برابر کند. وی میگوید: «این برنامه بخشی از برنامۀ کلان 80 میلیارد دلاری عربستان بزرگترین صادر کنندۀ نفت جهان برای افزایش عرضۀ نفت به بازارهای جهانی است.» وی معتقد است؛ کم بودن سرمایهگذاریها در بخش تولید و نیز رشد مصرف جهانی به ویژه از سوی اقتصادهای در حال توسعۀ آسیایی مهمترین عوامل رشد قیمت نفت هستند.
وی رشد قیمتها را هشداری بزرگ هم برای مصرفکنندگان و هم تولیدکنندگان توصیف میکند. در حال حاضر عربستان یک چهارم ذخایر اثبات شدۀ نفت جهان را در اختیار دارد و توان تولید آن نقشی بزرگ در ثبات بازار انرژی جهان بازی میکند. هم اکنون این کشور روزانه 9 میلیون بشکه نفت تولید میکند و طبق برنامه قرار است در سال 2009 این میزان به 5/12میلیون بشکه در روز افزایش یابد. همچنین چه در داخل چه خارج، عربستان در حال افزایش سرمایهگذاری خود برای افزودن بر ظرفیت پالایشگاههاست. در حال حاضر ظرفیت پالایشگاههای عربستان روزانه سه میلیون تن است که تا سال 2011 به شش میلیون تن در روز افزایش خواهد یافت. در حال حاضر کارشناسان معتقدند؛ طی دو دهۀ آینده در تمام بخشها به ویژه حمل و نقل، فرآوردههای نفتی سوخت غالب خواهد بود و تلاشهایی که برای تولید خودروها با سوخت تجدیدپذیر صورت گرفته تا آن زمان در مقیاس گسترده جواب نخواهد داد.
از سوی دیگر در حالی که با حمایت عربستان از احتمال افزایش مجدد تولید اوپک انتظار تحولات تازهای در بازار میرود، جانشین وزیر نفت کویت نیز از احتمال افزایش تولید این سازمان سخن گفته است. محمد العلیم جانشین وزیر نفت کویت که یکی از کشورهای با نفوذ این سازمان به شمار میرود، تاکید کرده اوپک در صورت نیاز بازار افزایش تولید را بررسی میکند و اوپک برای اجرای مسوولیتهای خود دریغ نخواهد کرد. جانشین وزیر نفت کویت در پاسخ به این سوال که این سخنان به معنی افزایش تولید خواهد بود؟ گفته است: «اگر بازار به آن نیاز داشته باشد و بر اساس اصول بازار این امکان وجود دارد» در این میان قطریها هنوز موضع خود را اعلام نکردهاند. وزیر انرژی قطر میگوید انتظار نمیرود سران سازمان کشورهای صادرکنندۀ نفت اوپک در نشست ریاض تصمیمی در خصوص سقف تولید این سازمان اتخاذ کنند و تا این لحظه هیچ تصمیمی برای افزایش تولید نفت اوپک گرفته نشده است و هیچ مذاکرهای نیز انجام نشده است.
نگرانی مخالفان افزایش تولید از تکرار وقایع 1997 و سقوط قیمتها
مصرفکنندگان برای پایین آوردن قیمتها تحت فشار قرار دارند، ولی از این موضوع نیز آگاه هستند که چشمانداز میزان تقاضای آینده مبهم است و روند رشد اقتصادی کشورها با علامت سوال روبهروست. در سال 1997 سازمان اوپک تولید خود را افزایش داد و بعدها با تداوم بحرانهای مالی در آسیا قیمت نفت به سطح بشکهای 10 دلار کاهش یافت. بنابراین مخالفان افزایش تولید، اجلاس فوقالعادهای را برای ماه دسامبر پیشنهاد کردند تا اعضا ارزیابی دقیقتری از بازار داشته باشند. بنابراین قرار است اوپک با برگزاری اجلاس فوقالعاده در پنجم دسامبر، اثرات افزایش 500 هزار بشکهای تولید را بررسی میکند.
فشار مصرفکنندگان بزرگ بر اجلاس ریاض
قیمت جهانی نفت از ابتدای امسال تاکنون 56 درصد رشد داشته است. ژان کلود تریکت رئیس بانک مرکزی اروپا در این باره میگوید: «افزایش قیمت نفت آثار تورمی زیادی بر اقتصاد اروپا خواهد داشت و موجب کاهش رشد اقتصادی کشورهای اروپایی خواهد شد. البته برخی کارشناسان ارشد انرژی اروپا معقدند دوران نفت ارزان قیمت به پایان رسیده است و کشورهای مصرفکننده باید نفت ارزان را فراموش کنند. زیرا شرایط سیاسی و اقتصادی جهان، قیمت نفت را به بیش از 100 دلار در هر بشکه افزایش خواهد داد و در حالی که شرایط سیاسی بینالمللی به شدت بیثبات است و ذخایر انرژی در کشورهای صنعتی نیز به پایینترین حد خود طی پنج سال اخیر رسیده است، نمیتوان انتظار کاهش قیمت نفت را داشت. از نظر آنها رشد تقاضای جهانی نفت به سرعت در حال افزایش است و بازار جهانی نفت سال آینده با رشد دو میلیون بشکهای تقاضا روبهرو خواهد شد و این رقم طی سال 2009 میلادی نیز دو میلیون بشکه دیگر افزایش خواهد یافت و موانع موجود برای افزایش تولید، بازار نفت را با بحران روبهرو میکند. ضمن آن که شاهرگ اصلی تولید و صادرات نفت در روسیه، خاورمیانه و غرب آفریقا قرار گرفته است و این مساله آیندۀ بازار انرژی را در هالهای از ابهام قرار داده است. تنها راه فوری از نظر غربیها و مصرفکنندگان بزرگ، افزایش مجدد تولید اوپک است اما نکتۀ مهم آن است که با وجود افزایش تولید کمسابقۀ اوپک، نشانهای از مهار قیمتها در بازار دیده نمیشود. وزیر دارایی فرانسه از جمله مقامات غربی است که خواستار افزایش تولید نفت اوپک برای کاهش قیمت نفت شده است: «ضرورت افزایش تولید اوپک وجود دارد، چرا که امروز شاهد لحظهای حساس هستیم، و بازار شرایط سختی را تجربه میکند. از مدیر اجرایی آژانس بینالمللی انرژی میخواهم که از اوپک درخواست کنند اقدامات بیشتری انجام دهند. نفت بیشتری در بازار احتیاج است تا پایانی برای همه این نگرانیها باشد.»
وزیر انرژی آمریکا نیز میگوید: «امیدواریم اعضای اوپک تولید خود را افزایش دهند.» قیمتهای کنونی نفت در راستای منافع تولیدکنندگان قرار ندارد. منافع هیچ یک از تولیدکنندگان ایجاب نمیکند که قیمتها را در این سطوح ببینند. این موضوع بسیار مهمی است اما دلیلی برای عرضۀ ذخایر استراتژیک نفت مصرفکنندگان برای کاهش دادن قیمت وجود ندارد.
تنها راهی که ما از ذخایر استراتژیک نفتی استفاده خواهیم کرد این است که با ایجاد وقفه در عرضۀ جهانی نفت روبهرو شویم. اما دولت آمریکا در خصوص آن نگران است، به خصوص در خصوص تاثیری که میتواند بر عملکرد اقتصادی داشته باشد. پیشبینی این که این قیمتها تا چه زمانی در سطوح بالا باقی میمانند سخت است و بنابراین نمیتوان تاثیر نهایی آن بر اقتصاد را پیشبینی کرد.» نخستوزیر ایتالیا نیز هشدار داده، افزایش قیمت نفت رشد اقتصادی جهان را به تهدید جدی روبهرو کرده است. رومانو پرودی میگوید: «قیمت نفت در سال 2007 میلادی دو برابر شده است و این مساله رشد اقتصادی کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه را با تهدید روبهرو کرده است.» وی که در مراسم افتتاح کنگرۀ جهانی انرژی در رم سخن میگفت، تصریح کرده: «قیمت نفت طی هفتههای اخیر به مرز 100 دلار در هر بشکه رسید که این مساله زنگ خطر را برای اقتصاد جهان به صد درآورده است و سفتهبازی و دلالی، شرایط بازارهای مالی و تنشهای سیاسی مهمترین علل افزایش قیمت نفت به شمار میرود خود با بحران جدی روبهروست افزایش بهای نفت خام بسیار بد موقع به نظر میرسد به حدی که این کشور خود را در معرض رکود اقتصادی میبیند.
در چین دومین مصرفکنندۀ بزرگ نفت جهان، سازمان گمرک این کشور اعلام کرده، میزان واردات نفتی این کشور طی ماه اکتبر به پایینترین رقم خود طی 10 ماه اخیر رسیده است. چین دومین مصرفکنندۀ نفت جهان طی ماه اکتبر 61/12 میلیون تن نفت معادل 97/2 میلیون بشکه در روز وارد کرده است که این میزان پایینترین واردات نفت چین از دسامبر 2006 به شمار میرود. گرچه این رقم نسبت به اکتبر سال 2006 بیش از 5/16 درصد رشد داشته است. واردات نفت چین طی 10 ماه نخست امسال با 14 درصد رشد به بیش از 68/136 میلیون تن رسیده است. دولت چین 17 ماه است که قیمت بنزین در این کشور را ثابت نگه داشته است و از طرف دیگر افزایش قیمت نفت و مخالفت دولت چین با افزایش قیمت بنزین و سایر فرآوردههای نفتی، موجب کاهش واردات پالایشگاههای این کشور شده است.
در ژاپن، خبرگزاری بلومبرگ گزارش داده، افزایش قیمت جهانی نفت موجب رشد چشمگیر نرخ تورم در ژاپن طی ماه اکتبر شده است. نرخ تورم ژاپن طی ماه اکتبر به بیش از 4/2 درصد رسید در حالی که این رقم طی ماه سپتامبر نیز 7/1 درصد رشد داشته است و این برای چهل و چهارمین ماه متوالی است که ژاپن با افزایش تورم روبهرو میشود. کارشناسان اقتصادی ژاپن بر این باورند که افزایش قیمت نفت، موجب رشد هزینههای انرژی خانوارهای ژاپنی و در نتیجه کاهش مصرف سایر اقلام و کالاها در این کشور خواهد شد. آمارها نشان میدهد که اعضای قدرتمند اوپک در حال تولید بالاتر از وضعیت عادی خود هستند. طبق این آمارها اوپک میزان تولید نفت اوپک طی ماه اکتبر بیش از 6/1 درصد رشد داشته است و تولید نفت 12 کشور عضو اوپک طی ماه اکتبر روزانه به 16/31 میلیون بشکه رسیده است که نسبت به ماه قبل از آن بیش از 495 هزار بشکه افزایش داشته است. تولید 10 کشور عضو اوپک به استثنای عراق و آنگولا نیز در این مدت با 305 هزار بشکه افزایش به بیش از 135/27 میلیون بشکه رسیده است که این رقم از اکتبر 2006 بیسابقه بوده است. تولید نفت عربستان نیز طی ماه گذشته به 75/8 میلیون بشکه در روز رسیده است که این رقم از نوامبر 2006 تاکنون بیسابقه بوده است. تولید نفت عراق نیز در این مدت با 6/4 درصد افزایش به 28/2 میلیون بشکه رسیده است که از آوریل 2004 تاکنون بیسابقه بوده است.
صادرات نفت عراق نیز در این مدت با 101 هزار بشکه افزایش به بیش از 78/1 میلیون بشکه رسیده است. در چنین شرایطی با وجود آن که همه میدانند که افزایش تولید اوپک نمیتواند به تنهایی باعث مهار قیمتها شود ولی به عنوان فوریترین راه ممکن، نگاهها متوجه اجلاس سران اوپک در ریاض عربستان در 16 نوامبر (25 آبان) است تا شاید اوپک با افزایش تولید مجدد بری مهار قیمتها اقدامی انجام دهد.