مهین صمدی
9 مه در بیشتر جماهیر شوروی سابق بهعنوان روز پیروزی بر فاشیسم با مراسمهایی گرامی داشته میشود. در جریان رژه نظامی میدان سرخ مسکو 7 هزار سرباز و افسر نیروهای روسیه شرکت داشتند. پیروزی در این جنگ خانمانسوز در ازای از دست رفتن جان 25 میلیون تن از مردم شوروی سابق به دست آمده است. رئیسجمهوری روسیه ولادیمیر پوتین در این مراسم گفت: «امروز روز وحدت مردم اتحاد جماهیر شوروی سابق است.»
«روز پیروزی نه تنها مردم روسیه، بلکه همسایههای ما در کشورهای مشترکالمنافع را به هم نزدیک و متحد میکند. ما به آن نسل که بار جنگ را بر دوش گرفتند، سپاس فراوان میگوییم و امروز آنهایی که این تجربه گرانبها را نادیده میگیرند... آنهایی که به مجسمههای قهرمانان جنگ بیحرمتی میکنند، میگوییم که آنها با این کار ملت خود را تحقیر میکنند. آنها در میان کشورها و ملتها تخم عداوت میکارند.»
در کییف که رئیسجمهوری اوکراین «ویکتور یوشچنکو» رژه نظامی را نظارت میکرد، گفت: «هر فردی که برای اوکراین جنگیده است، سزاوار تحسین و احترام است و از هر شخصی که در سالهای دهه 40، 30، 20 و همچنین 50 برای استقلال اوکراین مبارزه کرده است، قدردانی خواهد شد.»
روز پیروزی بر فاشیسم در کشورهای آسیای مرکزی و از جمله تاجیکستان هم تجلیل شد، در حالی که امام علی رحمان به واسطه سفر به ایران در آن مراسم حضور نداشت اما در استونی، به مانند دیگر کشورهای اروپایی پایان جنگ جهانی و روز یادبود قربانیان این جنگ را در روز 8 مه جشن گرفتند. اما جشن امسال بذر یک تشنج و اختلاف بزرگ را در روابط جمهوریهای شوروی سابق با مادر شهر دیروز آنها یعنی روسیه کاشت آنهم به دلیل برچیدن مجسمه سرباز شوروی از شهر تالین مرکز استونی. هنوز پس از گذشت چند روز از این ماجرا آرامش به روابط تالین و مسکو بازنگشته است، حتی خسارات وارده بر شهر تالین که در اثر غارت و تخریب فروشگاههای مرکزی آن رخ داده بود، تا این زمان رفع نشده است.
اکنون مجسمه سرباز شوروی در قبرستان نظامی شهر تالین جای گرفته است. در شرایطی که رهبران حکومت و نمایندگان سفارتهای خارجی مستقر در استونی در نزد مجسمه سرباز گل گذاشتند ولی سفیر روسیه از شرکت در این مراسم خودداری کرد. به این ترتیب است که روسیه و صدای روس بار دیگر در صحنه بالتیک طنین انداخته است. از نظر جمعیتی روسها یک اهرم نیرومند در همه جمهوریهای شوروی سابق هستند در سال 1939 شمار مردم روس زبان در استونی 10 درصد جمعیت این کشور بود و در سال 1989 این رقم به 35 درصد رسید و اکنون 30 درصد مردم استونی خود را روس زبان میدانند.
اختلاف استونی و روسیه در تجلیل از روز پایان جنگ، یک بهانه یا جرقه بود که اختلافات بزرگتر میان روسیه و استونی و کشورهایی مانند استونی را آشکار میکند. درک این مسأله چندان دشوار نیست به عقیده یک استاد تاریخ استونی، کافی است که به 2 دهه گذشته نگاه شود که، استونی مانند دیگر کشورهای کنار دریای بالتیک و اروپا، پایان جنگ جهانی دوم را در آرامش و بدون هرگونه تنش با روسیه برگزار میکرد. مسأله این جا است که برای مردم استونی، سالگرد این جنگ یک مسأله عادی است. جنگ دوم جهانی سال 1939 شروع شده و در سال 1945 خاتمه یافته است. اما برای روسها این جنگ بزرگ وطنی است که با حمله هیتلر به روسیه شوروی شروع شده است. روسیه نه فقط استونی که همه اروپا را مدیون نقش خود در جنگ جهانی میداند و در واقع سخن امروز ناسیونالیستهای روس به استونی و همه جمهوریهای اطراف این است که این سربازان فداکار روس بودند که آنها را از چنگ غول فاشیسم نجات دادند پس باید شأن تاریخی این برادر بزرگتر به رسمیت شناخته شود و استقرار پایگاههای روسیه در این کشورها پس از جنگ دوم جهانی کمترین پاداش کرملین در این راستا بود. بنابراین خشم امروز روسها از رقیبان ریز و درشت اروپایی شأن قابل درک است. وقتی از زبان استونیها میشنوند که فاجعه این بود که سال 1939 ارتش شوروی در استونی پایگاه خود را ایجاد کرد و در سال 1940 کشورهای نزدیک بالتیک در تصرف اتحاد جماهیر شوروی قرار گرفتند.
روسها نیم قرن ادعا میکردند که جمهوریهای نزدیک بالتیک با درخواست و خواهش خود به اتحاد جماهیر شوروی پیوستند. در روسیه امروزه هم افراد زیادی پشتیبان این عقیده هستند. اما این باور زمانی فروریخت که حدود 3 هفته پیش در تالین مجسمه سرباز ارتش سرخ به زیر کشیده شد. حادثهای که موجب بروز موج خشونت در کوچهها و خیابانهای تالین شد.
به این ترتیب اکنون همزمان با اوکراین، گرجستان و قفقاز، بالتیک و شرق اروپا نیز با پدیدهای به نام رودررویی اقلیت روسها متنفذ با حکومتهای محلی دست به گریبان میشوند.
دیمیتری کلینسکی یکی از سران جنبش «حمایت شبانه» که محافظت مجسمه سرباز شوروی در مرکز تالین را برعهده داشت، میگوید: در استونی روسها بیدلیل مورد تبعیض قرار میگیرند.
«از نظر روانی، مسأله این است که در استونی بیشتر مردم خود را مهاجر نمیدانند و این در حالی است که به روسها به چشم یک مهاجر مینگرند.»
کلینسکی میگوید اگر چه او روس هم باشد در استونی به دنیا آمده است و به زبان این کشور آزادانه حرف میزند. وی میگوید برای روسزبانهای استونی، مجسمه سرباز شوروی مرکز خودشناسی بود و برخورد آنها با مجسمه، اعتماد ما را به حکومت محلی از بین برد. کلینسکی تأکید میکند در استونی روسها مورد تعقیب سیاسی قرار گرفتهاند. او میافزاید: در این کشور امکان پیدا کردن کار و تحصیل برای روسزبانها دشوارتر است. اما مقامات استونی این ادعا را بیاساس عنوان میکنند و اصرار دارند که هر داوطلب شهروندی استونی باید امتحان زبان استونی را بدهد.
اما مسأله انتقال مجسمه سرباز شوروی در روابط مسکو و تالین و ماجرای جشن خونین شصت و دومین سالگرد پیروزی بر آلمان فاشیستی افقی تازه از منازعه را گشوده است. از آن روز تاکنون گروههای جوانان طرفدار کرملین در اطراف مراکز دولتی راهپیماییهای بزرگی انجام میدهند و این تشنج به موضوعی تازه در اجلاس سران اروپا تبدیل شده است تا جایی که پیمان ناتو و رهبران اتحادیه اروپا در آخرین نشست خود، گردهمایی اطراف سفارت استونی در مسکو و فشار بر کارمندان این سفارت را منع کردند. بوریس یوچکین از چهرههای باسابقه جنگ بزرگ وطنی با دهها مدال بر سینه که روز پیروزی را در میدان سرخ جشن گرفت، معتقد است که جابهجا کردن مجسمه سرباز شوروی روح وطنی او و دوستانش را مجروح ساخته است این همان سخنی است که پوتین بر زبان میراند.
«البته از این عمل خیلی ناراحت هستیم. آنها باید از این کار خودداری میکردند. جابهجا کردن مجسمه وقتی از نظر ما درست بود که آنها این کار را به تدریج مطرح میکردند و سپس مجسمه را با احترام به جای جدید میبردند، نه به آن شکلی که استونیها این عمل را انجام دادند. این تحقیر نظامیان ما است و این در واقع حاکی از سیاست خاصی است.
مقامات روسیه اکنون مقصر این ماجراها را نه در تالین که در سازمانها و محافل غرب جستوجو میکنند. روسها غرب را به تحریف تاریخ و بیحرمتی به میراث شوروی در جنگ جهانی دوم متهم میکنند چنان که همین کهنه سرباز جنگ بزرگ وطنی گفتههای رهبران روسیه را دنبال میکند و با عصبانیت میگوید: امروز در برخی کشورهای اروپای شرقی روسها را تجاوزگر میخوانند.
طبیعی است که با این نگرش روسها به سخن و توجیه تالین گوش ندهند. وزیر مدافع استونی «اوکسوو» بارها تلاش کرد این سخن را به پوتین بباوراند که مجسمه سرباز شوروی که با لقب سرباز برنجی معروف است، باید از مرکز شهر تالین بیرون برده شود زیرا برای بسیاری از ساکنان مجسمه سرباز به سمبل نیروهای مخالف با استقلال استونی تبدیل شده است.
او گفت: «برای هر کسی که کمی از رویدادهای نهم مه سال گذشته آگاهی دارد، ضرورت از بین بردن مجسمه واضح است. تالین پشت صحنه تصمیم خود را این گونه بیان کرد: در طول سالهای اخیر از زمانی که پوتین رئیسجمهوری روسیه بر سر قدرت آمده است، استقلال استونی مورد حمله قرار گرفته است تا حدی که سال گذشته آنها در بالای مجسمه برنجی پرچم شوروی را آویختند و پرچم 3 رنگ استونی را زیر پا انداختند. آنها اشخاصی را که با پرچم استونی در آنجا حاضر شده بودند، بیرون کردند.
پلیس هم برای حفظ نظم و ثبات به پرچمهای سرخ شوروی دست نزد، همان لحظه معلوم شد که کاسه صبر مردم استونی لبریز شده است. اما پاسخ پرسشهای مربوط به ریشه تنش اخیر مسکو با اروپاییها در این بخش سخنان مقام تالین است که میگوید: وقتی ارتش شوروی کشور را ترک کرد، احساس تشنج فرونشانده شد. آن زمان روحیه همکاری حاکم بود. سپس مسأله ورود کشورمان استونی به ناتو و اتحادیه اروپا اهمیت پیدا کرد و ما به آینده توجه میکردیم. نزاع زمانی اوج گرفت که ما فهمیدیم که مجسمه سرباز شوروی بخشی از جنگ برضد جمهوری استونی است.»