رضا لیاقت ورز
وقتی خبرش رسید، خیلیها باور نکردند و خیلیها هم خونسردانه گفتند جز این هم انتظاری نمیرفت. آری پایان سناریوی 15 ساله امروز و فردا کردن هندیها به آنجا رسید که ابتدا به بهانه قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل متحد- که مقامات کشورشان گویا پای آن را امضا کردهاند- از حضور در نشست صلحآمیز تهران امتناع کردند و سپس وعده پیوستن به صلح گازی را در حالی مطرح کردند که اندکی بعد حضور هند در پروژه خط لوله گاز ترکمنستان P). - (T.A که با حضور هند به TAPl تغییر نام میدهد- در رسانههای سراسر دنیا مخابره شد.
شواهد انگار حاکی از آن است که هندیها چندان هم اهل مصالحه نیستند چه به خط لولهای پشت کردهاند که ره آوردش برایشان افزون بر گازی ارزان، صلح با کشور همجوار بود. آخر خط لوله صلح بود که زنگار از روابط سیاسی فرزندان محمدعلی جناح و نوادگان مهاتما گاندی که بر سر بهشت آسیا (کشمیر) تیره و تار شده بود زدود و بار دیگر درب سفارتهای دو کشور را در ممالک یکدیگر گشود.
اکنون میتوان دریافت که علت اصلی اتلاف وقت هندیها چه بوده است. آری آنها منتظر گشایشی بودند چون نه میتوانستند از نیازشان به گاز ایران بگذرند و نه میتوانستند چشم بر روابط نزدیکشان به آمریکا ببندند. به همین خاطر هم یک بار تزلزل امنیت در پاکستان را بهانه میکردند و روز دیگر از قیمت گاز صادراتی ایران مینالیدند.
یقینا همگان در خاطر دارند که بسیاری از اهالی فن، بارها نسبت به سیاستهای یک بام و دو هوای هندیها در خط لوله صلح هشدار دادند و رسانهها نیز به دفعات سطوری رقم زدند که تفسیر و تعیین آن این بود که «روی قول هندیها نمیشود خیلی حساب کرد» آخر آنها همین قولهایی که به ما میدادند و از تعهدشان به پروژه (I.P.I) سخن میگفتند، مشابه آن را نیز تحویل قطریها و پاکستانیها میدادند و در تریبون دیگر هم در پی اهتزاز پرچم سفید در سیاست خارجی خود با آمریکا بودند.
بازی هندیها و رندیها
یک بار 9 تیر شد ضربالاجل اتمام مذاکرات و موعد آغاز پروژه و هندیها در آستانه همگرایی 3 گانه با تخفیفخواهی بیش از حد، زمان آغاز عملیات اجرای طرح را یک ماهی به عقب انداختند تا 9 مرداد جایگزین 9 تیر شود. این بار مهاراجهها از همان ابتدا ساز مخالف کوک کردند که اصلا کدام ضربالاجل؟ او گفتند که ما کار خودمان را میکنیم و کاری هم به تعیین موعد و مهلت نداریم.
9 مرداد هم گذشت تا 9 شهریور از راه برسد و 9 شهریور هم که رسید، 9 مهر به عنوان زمان جدید تعیین شد و نهم مهرماه هم که گذشت تا 9 آبان به عنوان روز پایان در مذاکرات نام گیرد. در طول این مدت اما هندیها تنها اصلی را که به آن پایبند بودند لبخند مقامات آمریکایی بود که در صورت حضور آنها در پروژه به غضب بدل میشد و از آنجا که این کشور خرسندی یانکیها برایش بسیار ارزشمند بود، نیاز به انرژی در معاملهای که سراسر سود و فایده بود و در مذاکراتش چانهزنی را هم از رو برده بودند فدای مصالحه با آمریکا کردند. فرزندان مهاتما گاندی انگار اهل صلح نیستند.
این اما همه داستان نیست. مهاراجهها علاقه خاصی به بازی «هندیها و رندیها» دارند و انگار طرفهای مذاکره خود را هم بازیگران خوبی برای این بازی میدیدند حال آنکه گویی بیخبرند از آنکه دزدان ناشی، کاهدان را هدف گرفتهاند. چه تمایل روز افزونشان به گاز ترکمنستان چنان کرد که دارنده عنوان دوم از حیث ذخایر گاز جهان را رها کردند و دل به کشوری بستهاند که در هفت آسمان گازی یک ستاره هم ندارد. گرایش آنها به نظر شاید میتوانست توجیه داشته باشد اما چشم بستن بر روی نام کشوری که پیشنهاد تشکیل کارتل گازی را مطرح میکند حکایت از کوتهنظری سیاستمدارانی دارد که سکان دیپلماسی هند را در دست دارند.
هندیها اما هنوز هم روند قبلی خود را حفظ کردند. همان سیاستی که در این 15 سال دنبال کردند و خط لوله را با دست پس زدند و با پا پیش کشیدند. چه آنها روز سهشنبه سوم مهرماه تاکید کردند که اگرچه به تهران نیامدند اما همچنان بر پروژه پایبند هستند و جالب آنکه هنوز هم مانع اجرای پروژه را «قیمت گاز» میدانند و معتقدند چنانچه در این مورد به توافق برسند، اجرایی شدن صلح بین سه کشور قطعی خواهد بود.
صلح پابرجا میماند
در همین حال اما نگرانیهایی وجود داشت که اگر هند که تلویحا خروجش از پروژه عیان شده است، اگر صراحتا از صلح سه جانبه انصراف دهد چه خواهد شد؟ پاسخ به این نگرانی را بد نیست از زبان احمد مختار، مشاور ارشد نخستوزیر پاکستان بخوانیم: «پروژه انتقال گاز ایران به شبه قاره هند بدون حضور کشور هند هم از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه است.» این نگرانی اما زمانی کاملا حل میشود که اظهارات عینالله سوری، مشاور امور انرژی و اقتصادی ایران در هند را هم ضمیمه این گفته مقام پاکستانی کنیم. سوری جملاتی میگوید که حکایت از آن دارد که بر خلاف تصور عدهای، هند مشتری اول و آخر گاز ایران نیست و میتوان چین را جایگزین هند کرد چرا که نه ایران با کمبود مشتری مواجه است و نه اینکه میتوانیم برای همیشه منتظر پاسخ هندیها باشیم. خاصه اینکه خط لوله ایران- پاکستان- چین نیز از نظر فنی و اقتصادی شدنی است. عدم حضور هندیها در دور نشست اخیر هم احتمالا جز کنارهگیری آنها معنی دیگری نخواهد داشت.
هندیها اما هنوز همچون 15سال پیش شرط و شروط دارند! بنا به گفته نماینده ویژه وزیر نفت در مذاکرات خط لوله صلح، هند خواستار حل مسائل باقی مانده با پاکستان و انجام مذاکرات دو جانبه پیش از برگزاری نشست سه جانبه خط لوله صلح است. دکتر حجتالله غنیمی فرد درباره علت حضور نیافتن هند در مذاکرات اخیر خط لوله صلح بین ایران و پاکستان میگوید: سرینا واسان، معاون وزیر نفت و انرژی هند در نامهای به ایران اعلام کرده است که برخی موارد با پاکستان از جمله موضوع حق عبور گاز باقی مانده است و باید پیش از هر چیز مذاکرات دو جانبه با پاکستان داشته باشند. مدیر امور بینالملل شرکت ملی نفت ایران خاطر نشان کرد: همچنین هند در این نامه اعلام کرده است که نظر خود را درباره موضوعاتی از جمله بند مرور قیمت در نامهای به ایران اعلام خواهد کرد. وی تاکید کرد: اما درباره دوره فعلی آن نظراتی دارند که اعلام میکنند.
غنیمی فرد تصریح کرد: طرف هندی ابراز امیدواری کرده که با حل سریعتر مسایل باقی مانده جلسه سه جانبه در آینده نزدیک برگزار شود. وی با اشاره به اینکه قرار بوده تا اختلاف نظر دو کشور درباره حق عبور گاز در سفر معاون وزیر نفت هند به پاکستان در ماه ژوئیه حل شود گفت: هندیها گفتهاند که از نظر فنی مشکلی برای ادامه مذاکرات ندارند و باید مشکلات خود را با پاکستان بخصوص درباره هزینه عبور حل کنند. غنیمیفرد درباره موضوعات مورد بحث در این دور از مذاکرات گفت: انتظار میرود با پایان جلسات کارشناسی این هفته و مذاکره مقامهای دو کشور ایران و پاکستان، تمام موضوعات مربوط به قرارداد حل شود و به این ترتیب تنها مشترک شدن متن قرارداد باقی میماند که با تمام شدن موضوعات اصلی، این مسئله یک بحث کارشناسی خواهد بود که به سادگی انجام میشود. وی با اشاره به مذاکرات خط لوله صلح در چند ماه گذشته گفت: در مذاکرات قبلی اختلافنظرها به حداقل رسیده بود و مباحثی باقی مانده که از نظر کارشناسی قابل حل نیست، در جلسه پنجشنبه (پنجم مهر) بین مقامهای دو کشور بررسی میشود. نماینده ویژه وزیر نفت در مذاکرات خط لوله صلح یادآور شد: به این ترتیب نکتهای درباره متن قرارداد برای تفاهم باقی نمیماند و تنها باید درباره زبان حقوقی قرارداد به تفاهم برسیم، غنیمی فرد درباره علت حضور نیافتن هند در مذاکرات قبلی ایران و پاکستان در اسلامآباد نیز گفت: در دور قبلی مذاکرات در پاکستان که بدون حضور هند برگزار شد، هندیها اعلام کردند که به دلیل برخی مسائل داخلی خود با مجلس امکان حضور در مذاکرات را ندارند و نیازمند زمان بیشتری هستند. وی ادامه داد: هند خواهان برگزاری مذاکرت در ماه اکتبر (9 مهر تا 9 آبان) بود اما مذاکرات فنی قبلی و مذاکرات این هفته هند، ایران و پاکستان با توجه به آمادگی دو کشور برگزار شد.
رفتار هندیها کاملاً نشان از آن دارد که اهمیت صلح برای آنها هرگز به اندازه همسایهشان نیست و خط لولهای که رابطه شکر آب هند و پاکستان را به صلح آراست قدر نمیدانند. آخر آنها به رغم نیاز به انرژی انگار چندان آیندهنگر نیستند چه اگر بودند از کنار وزارت مولود وزارت خارجه میرحسین موسوی به این سادگی نمیگذشتند.
چه میدانیم، شاید هم وعده لقمه چرب و نرمتری دریافت کردهاند که 15 سال است امروز و فردا میکنند.
میز مذاکره خوشرنگ و لعابی برای هندیها گسترده شده است اما دیپلماسی چشم بسته مهاراجهها مانع از آن شد که نگاهی به تابلوی قیمتها در سراسر جهان بیندازند که حامل انرژی هر روز رکود میزنند و این روزها دور دست کشورهایی است که صاحب منابع عظیم نفتی و گازی هستند؛ مثل ایران.