یک روز عصر و زمانی که خانواده سدید برای سر زدن به یکی از بستگان به بغداد رفته بود پدر کنعان از بچهها خواست سوار ماشین شوند. او گفت قرار است برای تفریح به پارک بروند اما پس از ساعتی پرسه زدن در خیابانها خودرو به حال توقف درآمد. پدر کنعان پیاده شد و در صندوق عقب را باز کرد و صدام که دشداشه به تن داشت از صندوق عقب بیرون پرید و از خودرو دور شد.
پدر کنعان در سکوت از آنجا دور شد. وقتی بچهها با اعتراض پرسیدند پس چه زمانی قرار است به پارک بروند او با عصبانیت از آنها خواست ساکت بمانند.
با گذشت تقریبا نیمقرن از آن زمان و در حالی که صدام در مدفن خود آرامیده است تکریت، موطن کنعان و صدام کماکان خاستگاه ناآرامیهای عراق است. کنعان که اکنون شیخ یکی از زیرشاخههای مهم قبیله بزرگ شامر است از هزاران تن از مردان قبیلهاش خواسته اسلحه به دست گیرند یا حداقل با تهیه سلاح و نگاهداری از آن منتظر فرامین بعدی او باشند.
پس از تهاجم ائتلاف تحت رهبری ایالات متحده به عراق در سال 2003 کنعان که در آن زمان 46 ساله بود 1200 تن از مردان وفادار قبیله را گردآورد و به آنان کمک کرد تا به عضویت ارتش جدید عراق درآیند. طی سالهای اخیر کنعان که برخلاف سنت گذشته کت و شلوار به تن میکند اقدام به تاسیس شبکهای ماهوارهای کرده، شرکتی ساختمانی به ثبت رسانده و استادیوم ورزشی محلی را بازسازی کرده است.
با همه این تلاشها تاکتیکهای لازم برای آن که کسی در عراق امروز مردی قدرتمند باقی بماند گاه ساعت به ساعت تغییر میکند. به اعتقاد او عراقیها باری دیگر در جستجوی مرد قدرتمندی چون آن که او در دوران نوجوانی رویایش را در سر میپروراند، هستند. میگویند: آنان فردی قدرتمند چون صدام را میخواهند. میافزاید: با تلفیقی از قدرت و پول است که میتوان عراق را به انقیاد واداشت. اگر میتوانستم به کسی چون امیر دبی تبدیل شوم قادر بودم به سان کنترل از راه دور عراقیها را به متابعت وادارم.
ارتش ایالات متحده خیلی دیر دریافت که میتواند از شبکه درهم تنیده رهبران قبایلی عراق به عنوان کلیدی برای باز کردن قفل ناامنیهای عراق استفاده کند. با این حال طی یکسال گذشته عبارت «حاکمیت پایین به بالا» به عبارت مورد علاقه رایان کروکر، سفیر ایالات متحده در عراق تبدیل شده است. با کاهش خشونتها در مناطق سنینشین چون رمادی و فلوجه طی ماههای اخیر فرماندهان ارتش ایالات متحده به دنبال الگوبرداری از تجربه ایجاد شورای نجات انبار در سایر نقاط دستخوش ناآرامی بودهاند.
تابستان گذشته فرماندهان ارشد ارتش آمریکا در عراق میلیونها دلار را صرف اجرای برنامهای تحت عنوان «شهروندان محلی نگران» کردند که در واقع چیزی جز پرداخت پول به رهبران قبایلی برای جلوگیری از مشارکت اعضای قبیلهاش در اقدامات مسلحانه علیه نظامیان آمریکایی نبود. در منطقه صلاحالدین ارتش آمریکا 5 میلیون دلار پول خرج کرد تا 25 شیخ محلی را با خود همراه سازد. با افول قدرت نوری مالکی، نخستوزیر به پایینترین سطح پس از روی کار آمدن او و ناتوانی دولت او از ارائه سادهترین خدمات به مردم و حتی پایتختنشینان، واسطههای قدرت دوران طلایی خود را پشتسر میگذارند.
کنعان در حالی که پک عمیقی به سیگار فرانسوی میزند، میگوید: این خیلی خوب است، میافزاید: از شر مزاحمتهای دولت بغداد راحت شدهایم. با این حال حاکمیت پایین به بالا هم خالی از مخاطرات خاص خود نیست. منتقدان این طرح میگویند قدرت دادن به مردان قدرتمند در سطح محلی موجب ایجاد حاکمیت جنگسالاران شده و رهبران مذهبی و قومی عراق به شکل روزافزونی منفک از هم عمل کرده و در درازمدت موجب تشدید هرج و مرج در این کشور میشوند.
با این حال تبدیل عراق به مناطق مستقلی که توسط قدرتهای محلی مدیریت میشوند الزاما به معنای کاهش خشونتها و فراهم آمدن زمینه دستیابی به آشتی ملی نخواهد بود. در نقطه مقابل، رقابت این قدرتهای محلی با هم میتواند به شکلگیری جنگ داخلی تمامعیاری منجر شود. کنعان میگوید هیچ سیاستمداری در بغداد به آن اندازه که او در تکریت مورد اعتماد و احترام مردم است، مشروعیت و اعتبار ندارد. او شهرتاش را تا حدودی مدیون فاصله گرفتن از آمریکاییها و همچنین نیروهای شورشی است. او بیشتر وقت خود را در سوریه میگذراند. به صراحت میگوید مردم عراق حق دارند با نیروهای آمریکایی بجنگند اما در عین حال از حضور تروریستهای خارجی در عراق که عامل تشدید خشونت علیه غیرنظامیان و ضربه زدن به اقتصاد این کشور هستند هم ابراز نارضایتی میکند.
شاید به همین دلیل بود که وقتی شیخهای سایر زیرمجموعههای قبیله شامر تصمیم گرفتند به برنامه ارتش آمریکا برای مقابله با تروریستها بپیوندند کنعان به مخالفت با آن برنخواست. البته او به این نکته اشاره میکند که اجرای این برنامه به بروز اختلافنظر این اعضای ارشد قبیله منجر شده است.
کنعان به این واقعیت اشاره میکند که اگرچه آمریکاییها امیدوارند از بطن این برنامه مرد قدرتمند دیگری ظهور کرده و عراق را از اوضاع آشفته کنونی برهاند اما نمیتوان این واقعیت را کتمان کرد که ممکن است اجرای آن نتیجهای معکوس داشته باشد.