وداع با اسلحه

انتصاب ندیم‌تاج، از نزدیک‌ترین و وفادارترین متحدان مشرف، به ریاست سازمان اطلاعات ارتش پاکستان (اصلی‌ترین و قدرتمندترین سازمان اطلاعاتی پاکستان) شاید اولین نمونه از موج انتصاب‌های جدید است که از چند روز قبل آغاز شده به نظر می‌رسد هدف مشرف از این تغییرات در رده فرماندهی ارتش تضمین امنیت خود در روزهای پس از استعفا از مقام فرماندهی ارتش باشد.

هفته گذشته پس از آن که وعده استعفای مشرف از فرماندهی ارتش ابتدا توسط سناتور مشاهد حسین سید، دبیرکل حزب حاکم مسلم لیگ قاعد اعظم، مطرح شده و روز بعد توسط شریف‌الدین پیرزاده، وکیل هیئت مدافع مشرف در جلسه استماع دیوان عالی پاکستان تایید شد، کارشناسان در تحلیل‌های مختلف از شرایط موجود به خطری اشاره کردند که در صورت کناره‌گیری از فرماندهی نظامی، مشرف را تهدید می‌کند. اما تصمیم‌های اخیر مشرف درباره تغییر و تحولات در فرماندهی ارتش نشان داد که او کاملاً به این خطر آگاه است. کارشناسان در هفته گذشته چنین پیش‌بینی می‌کردند که با استعفای مشرف از فرماندهی ارتش احتمال کودتای نظامی علیه او تقویت می‌شود. به نظر می‌رسد مشرف نیز به خاطر بیم از همین موضوع، به رغم مخالفت قانون اساسی پاکستان با فرماندهی ارتش و تصدی ریاست جمهوری توسط یک نفر، از کناره‌گیری از هر یک از این پست‌ها تا امروز اجتناب کرده است.

او که در سال 1999 در یک کودتای بدون خونریزی نوازشریف، نخست‌وزیر وقت پاکستان را از مقامش خلع کرده و زمام امور سیاسی را از آن زمان به دست گرفته، از سال 2001 تاکنون هم رئیس‌جمهور و هم فرمانده ارتش است.

احتمال وقوع کودتا

به هر حال پاکستان بیش از نیمی از تاریخ 60 ساله خود را تحت حکومت فرماندهان نظامی گذرانده است که در کودتاهای پیاپی قدرت را از یکدیگر ربوده‌اند و به این ترتیب احتمال بروز کودتایی علیه مشرف امری دور از ذهن به نظر نمی‌رسد. فقدان امنیت در شرایط فعلی نیز موجب افزایش احتمال کودتای نظامی علیه مشرف شده و چنانکه کارشناسان مدعی بودنداو با استعفا از فرماندهی ارتش زمینه مناسب را برای احتمال وقوع چنین کودتایی آماده می‌کند.

اما انتصاب‌های جدید تا حد قابل توجهی می‌تواند از نگرانی‌های مشرف بکاهد. او سعی دارد که پست‌های کلیدی ارتش را در انحصار افراد نزدیک به خود نگه‌دارد تا از این طریق احتمال کودتا را به حداقل ممکن برساند. در حقیقت ندیم تاج، منشی مخصوص نظامی مشرف در سال‌های گذشته که اکنون ریاست سازمان اطلاعات ارتش به او محول شده تنها یکی از 6 نفری است که پنجشنبه هفته گذشته از سرلشکر به سپهبد ارتقای درجه پیدا کردند. ارتقای درجه افراد نزدیک به مشرف به این معناست که در روزهای آینده باید در انتظار تحویل برخی پست‌های کلیدی دیگر به این افراد بود. در همین راستا مشرف اواخر هفته گذشته نیز سرلشکر محسن کمال، یکی دیگر از یاران وفادارش را به مقام فرماندهی لشکر دهم ارتش پاکستان منصوب کرد. فرماندهی این لشکر به ویژه از این جهت حائز اهمیت است که محل استقرار لشکر دهم در محل ستاد فرماندهی کل ارتش در راولپندی در چند کیلومتری جنوب اسلام‌آباد، پایتخت پاکستان است.

تهدیدی خطرناک

این لشکر همان‌قدر که به واسطه نزدیکی به پایتخت و کاخ ریاست‌ جمهوری در صورت بروز کودتا در محافظت از پایتخت می‌تواند موثر باشد، کنترلش توسط فرماندهانی خارج از حلقه اعتماد مشرف برای او به مثابه تهدیدی جداً خطرناک خواهد بود. نکته جالب‌تر در معادلات تغییر کادر فرماندهی نظامی پاکستان توسط مشرف این است که سپهبد اشفق کیانی، ریاست قبلی سازمان اطلاعات ارتش و سپهبد طارق مجید، فرمانده پیشین لشکر دهم ارتش پاکستان، که هر دو به واسطه ترفیع مقام سپهبد تاج و سرلشکر کمال از پست قبلی خود بر کنار شده‌اند نیز از نیروهای وفادار و بسیار نزدیک به مشرف هستند ـ حتی نزدیک‌تر از جانشینانشان. اما این دو نفر نیز احتمالاً به زودی به مقامی بالاتر دست خواهند یافت. در حقیقت این معادله با بیان این خبر کامل می‌شود که دو پست از بالاترین پست‌های فرماندهی ارتش پاکستان طی مراتب قانونی و طبیعی خود کم‌تر از 15 روز دیگر خالی می‌شوند. معاونت فرماندهی کل ارتش و فرماندهی ستاد مشترک ارتش از حیاتی‌ترین پست‌های فرماندهی ارتش پاکستان به شمار می‌روند که متصدیان فعلی آن‌ها قرار است 7 اکتبر طی مراسم ویژه‌ای بازنشسته شوند. پیش‌بینی می‌شود که سپهبد اشفق و سپهبد مجید برای این پست‌ها در نظر گرفته شده باشند و انتصاب آن‌ها به این مقام‌ها تقریباً به این معناست که یکی از آن‌ها برای جانشینی مشرف در مقام فرماندهی کل ارتش شانس بیشتری از سایر رقبای خود خواهد داشت.

این معادله در حالی کامل می‌شود که یک روز پیش از تکمیل آن، یعنی 6 اکتبر، پارلمان و شوراهای استانی پاکستان برای انتخاب رئیس‌جمهور جدید رای‌گیری می‌کنند و در صورتی که نتیجه آن به نفع مشرف باشد، او، همان‌طور که پیش‌تر از طریق وکیلش اعلام کرده، می‌تواند با آسودگی بیشتری پیش آزادای مجدد سوگند ریاست‌ جمهوری، از فرماندهی ارتش استعفا دهد. این اقدامات مشرف تهدید کودتای نظامی را علیه وی کاهش می‌دهد و از سوی دیگر راه را برای ادامه مذاکرات تشکیل ائتلاف‌ با بی‌نظیر بوتو و حزب پیپلزپارتی آماده می‌کند (استعفای مشرف از فرماندهی ارتش از پیش‌شرط‌‌های همکاری بوتو با وی بوده است) اما با این حال از تهدیدهایی که از سوی نظام قضایی پاکستان، احزاب مخالف، و جنبش‌های اسلامی افراطی متوجه مشرف است، نمی‌کاهد.

علاوه بر این، این حقیقت نیز غیرقابل انکار به نظر می‌رسد که به هر حال با کناره‌گیری مشرف از فرماندهی ارتش قدرت او دچار افول می‌شود و در چنین شرایطی تهدیدهای مخالفان او خطرناک‌تر از قبل خواهد بود. باید دید که آیا ژنرال قبل از وداع با اسلحه، تدبیری برای مقابله با این تهدیدها نیز می‌اندیشد یا نه؟