سه روز مانده به فتح خرمشهر، هاشمیرفسنجانی که رئیس وقت مجلس شورای اسلامی ایران بود، به دانشگاه تهران رفت تا خطبههای نماز جمعه ۳۱ اردیبهشتماه سال ۶۱ را ایراد کند وآنچه غریب آمد، قسمت پایانی خطبههای او بود؛ آنگاه که از ایجاد و تأسیس یک دانشگاه جدید در کشور سخن گفت و آن را مصداق «انقلاب فرهنگی واقعی» دانست.
دانشگاهی که بدون نیاز به مدرک دیپلم علاقهمندان را پذیرا باشد و سختگیریهای رایج دانشگاههای دولتی را نداشته باشد. دانشگاهی متأثر از حوزه علمیه. دانشگاهی که علم و عالم را یکجا در خود جای دهد و طالب و طلبه را در کنار هم بنشاند و در مسیر علم آموزی نیازی به مدرک گرایی نباشد، و در یک کلام «دانشگاه آزاد اسلامی».
البته ماجرای این ایده به چندین سال قبل باز می گشت زمانی که برخی از روحانیون همچون شهید مرتضی مطهری ایده یک دانشگاه اسلامی را طرح کرده بودند اما این ایده پس از انقلاب مدتی به فراموشی سپرده شد و نهایتاً هاشمی رفسنجانی در دیدارهایی که با امام خمینی«ره» داشت، طرح تأسیس یک دانشگاه اسلامی را عنوان میکند: «اول انقلاب دغدغه جدی امام این بود که دانشگاه کم داریم و متقاضی تحصیل زیاد و برای اعزام دانشجو به خارج خیلی دستمان باز نیست. وقتی فکر دانشگاه آزاد اسلامی مطرح شد و همین طرح را خدمت امام بردیم، روحیه ایشان باز شد و فرمودند: «دریچه خوبی است که میشود از آنجا فضای خوبی را دید.» و نشانش این بود که ایشان یک میلیون تومان پول دادند. ایشان میتوانستند بگویند از دولت یا از جای دیگر بگیرید اما مخصوصاً از پول خودشان دادند که این نشانه اظهار علاقه و توجه ایشان به این نهاد بود.» (دانشگاه آزاد در کلام بزرگان، ص ۱۳۹)
اینگونه بود که زمینه های تأسیس دانشگاه آزاد اسلامی شکل گرفت و در تاریخ ۱۱ آذرماه ۱۳۶۱ در دفتر کار حجت الاسلام هاشمیرفسنجانی تشکیل شد. در این جلسه اساسنامه دانشگاه مشتمل بر ۲۴ ماده و سه تبصره به تصویب رسید. در همین جلسه حکم عبدالله جاسبی به سمت ریاست دانشگاه به وی تنفیذ شد و حق امضای تمامی اسناد مالی و تعهدآور رسمی و عادی و اسناد غیرمالی دانشگاه رسماً به وی واگذار گردید.
در طول سال های فعالیت دانشگاه آزاد اسلامی که همواره عبدالله جاسبی به عنوان "رئیس عالیه" آن پابرجا بوده است، برخی افراد معتقدند که دانشگاه آزاد اسلامی در مسیر اهدافی که از آن انتظار می رفت گام برنداشته و نسبت به مدیریت آن انتقاداتی را مطرح می کنند.
به طور مثال در سال 67 مصطفی معین حاضر به تأئید مدارک دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی نشد و در همین زمان بیش از ۱۰۰ تن از نمایندگان مجلس شورای اسلامی، طرحی را با عنوان «طرح ارزیابی رشتههای واحدهای مختلف دانشگاه آزاد اسلامی» امضا کردند و به صحن علنی بردند. بعد از این جریان ماجرا شکل جدیدی به خود گرفت. زیرا مخالفان و موافقان دانشگاه آزاد فرصت مییافتند تا آشکارا در صحن علنی، علیه یا له این موضوع سخن بگویند.
یکشنبه یازدهم اردیبهشتماه ۱۳۶۷ در پایان جلسه رسمی و علنی مجلس شورای اسلامی، هاشمیرفسنجانی رئیس وقت مجلس وصول طرح دوفوریتی را با نام "ارزیابی واحدهای مختلف دانشگاه آزاد اسلامی"، اعلام داشت و از نمایندگان خواست تا درباره دوفوریت آن رایگیری کنند. دوفوریت به تصویب رسید و قرار شد، دو روز بعد، یعنی سهشنبه ۱۳ اردیبهشت، نمایندگان در اینباره تصمیمگیری کنند.
روز سهشنبه محمدرضا راهچمنی در مخالفت با دانشگاه آزاد سخن گفت، پس از او عباس شیبانی به مخالفت با طرح برخاست و از دانشگاه آزاد انتقاد کرد: «ابتدای تأسیس این دانشگاه همه جا صحبت از این بود که ما دست از مدرکگرایی برداریم و میخواهیم دانشگاهی درست کنیم مثل حوزه که دنبال مدرک نباشد... این رسم را در جمهوری اسلامی نیاوریم که یک چیزی بگوییم بعد خلاف آن عمل کنیم.» (مشروح مذاکرات نمایندگان مجلس، دوره دوم، ص ۲۲)
اعتراضات برخی نمایندگان باعث شد که هاشمیرفسنجانی خود به دفاع از دانشگاه آزاد بپردازد. او در سخنان خود به سخنان عباس شیبانی که مدرکگرایی را مثال زده بود پرداخت و گفت: «این کلمه مدرکگرایی که اینقدر بد شده، چه مفهومی دارد که شماها اینقدر از مدرک میترسید؟ واقعا شماها خودتان مدرک ندارید؟ شماها در آمریکا درس خواندهاید. در ایران خواندهاید. اگر مدرکتان را ندهند چه کار میکنید؟ پدر طرف را در میآورید. حق هم دارید. اصلاً مدرک که عیب نیست. من یکی از عیوب حوزههای علمیه را این میدانم که مدرکشان مشخص نیست... مدرکپرستی درست نیست، اما مدرک داشتن لازم است باشد... آقایان میگویند شماها یک روزی گفتهاید مدرک نه. اولا ما اینجوری یادمان نیست گفته باشیم. حالا اگر گفته باشیم ما که معصوم نیستیم. یک روزی حرفی زدهایم، حالا میگوییم نه، آن درست نیست.» (مشروح مذاکرات مجلس، دوره دوم، ص ۳۴)
سالها گذشت و دانشگاه آزاد بزرگ و بزرگتر شد. دانشگاه در 'دورترین' نقاط هم شعبه تاسیس کرد و گردش مالی آن به صدها میلیارد رسید. در طی این سالها انتقادات به عدم نظارت جدی بر این مجموعه نیز به موازات گسترش دانشگاه، افزایش یافت. با روى کار آمدن دولت نهم، موج انتقادات به عملکرد دانشگاه آزاد اسلامى بسیار جدىترى شد تا جایى که برخى دولتمردان خواهان شفاف شدن سیاستهاى این مرکز آموزش عالى و قرار دادن آن در زیرمجموعه وزارت علوم، تحقیقات و فناورى شدند.
افزایش انتقادات دولتمردان نهم همزمان بود با آغاز به کار هیئت تحقیق و تفحص از آموزش عالی در مجلس شورای اسلامی به سرپرستی و مسئولیت علی رضا زاکانی نماینده مجلس شورای اسلامی و مسئول اسبق سازمان بسیج دانشجویی که علی القاعده دانشگاه آزاد اسلامی نیز بخشی از این تحقیق و تفحص می باشد.
البته باید اذعان داشت که افکار عمومی جامعه نیز در سرعت بخشی به روند انتقادات به مدیریت دانشگاه آزاد بی تأثیر نبوده و این مهم باعث گردیده بود تا محمود احمدی نژاد در طول سفرهای استانی خود یکی از اقدام های انقلابی دولت را در مبحث اصلاحات مدیریتی دانشگاه آزاد بیان نماید که البته مورد استقبال افکار عمومی نیز قرار می گرفت.
در همین بین در دیدار دانشجویان عضو تشکل های دانشجویی با رئیسجمهور در مراسم افطاری در مهرماه سال 85 و در حضور شخص دکتر عبدالله جاسبی این بار دانشجویان مهمترین انتقادات خود را به مسئله باند مافیایی موجود در دانشگاه آزاد اختصاص دادند که باعث گردید محمود احمدی نژاد در حضور شخص ریاست دانشگاه آزاد زبان به انتقاد و قول به دانشجویان برای اصلاح سیستم این دانشگاه بگشاید.
کمتر از یک ماه از آن جلسه نگذشته بود که رئیس جمهور در اواسط آبان ماه سال 1385 به 5 نفر از اعضاء شورای عالی انقلاب فرهنگی مأموریت داد اساسنامه جدیدی را برای دانشگاه آزاد اسلامی تهیه کنند. استدلال دکتر احمدی نژاد برای تهیه اساسنامه جدید این بود که از 7 نفر هیات مؤسس اولیه، 5 نفر فوت کرده و یا استعفا داده اند، و عملا 2 نفر یعنی آقایان هاشمی و عبدالله جاسبی به جای هیأت مؤسس تصمیم می گیرند.
در اوایل آذرماه 85 اساسنامه تهیه شده توسط کمیته 5 نفره رئیس جمهور در دستور شورای عالی انقلاب فرهنگی قرار گرفت و تا ماده 10 آن نیز به تصویب رسید، اما چند روز بعد دکتر عبدالله جاسبی از مصوبه هیات موسس دانشگاه آزاد اسلامی مبنی بر پیشنهاد عضویت 5 نفر جدید بجای افراد فوت شده (مرحوم سیداحمد خمینی) یا کناره گرفته (آیتالله خامنهای، آیتالله موسوی اردبیلی، مهندس میرحسین موسوی) خبر داد.
سرانجام در سوم بهمن ماه 85، شورای عالی انقلاب فرهنگی با پذیرش استدلال آقای هاشمی رفسنجانی مبنی بر اینکه اصلاحیه دانشگاه آزاد باید توسط هیات موسس تدوین شود، بررسی و تصویب اساسنامه تهیه شده توسط کمیته 5 نفره را از دستور خارج کرد و پیشنهاد هیات موسس دانشگاه آزاد اسلامی مبنی بر اضافه شدن آقایان حبیبی، حسن خمینی، ولایتی، محسن قمی و جعفر توفیقی را بررسی و بجز نفر آخر، به درخواست رئیس دانشگاه آزاد اسلامی پاسخ مثبت داد.
در اسفندماه 85 دکتر محمود احمدی نژاد به عنوان رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی با امضاء ابلاغ عضویت آقایان حسن حبیبی، سید حسن خمینی، محسن قمی و علی اکبر ولایتی در هیأت مؤسس دانشگاه آزاد، عملاً از تصمیم انقلابی خود درباره دانشگاه آزاد اسلامی عقب نشینی کرد.
البته این عقب نشینی همراه بود با یک پیشروی از سوی جریان دانشجویی مسلمان که نسبت به روند تخلفات و مفاسد موجود در دانشگاه آزاد سکوت را بر نمی تابیدند. و در یک کنفرانس خبری محمد صداقت، مجتبی ابراهیمی، علی خضریان و سید محمد بیاتیان به نمایندگی از بسیج دانشجویی، جامعه اسلامی دانشجویان، اتحادیه انجمن های اسلامی دانشجویان مستقل و دفتر تحکیم وحدت نسبت به روند مفاسد حاکم بر دانشگاه آزاد و عدم پاسخگویی مدیریت این دانشگاه به هیچ یک از مراجع نظارتی انتقاد کردند که در ادامه باعث گردید تا دفتر حقوقی دانشگاه آزاد از نماینده شورای مرکزی اتحادیه انجمن های اسلامی دانشجویان مستقل به اتهام نشر اکاذیب، تشویش اذهان عمومی و توهین به مقام عالیه دانشگاه آزاد (دکتر جاسبی) شکایت نماید.
و این بار برخلاف روند گذشته این دانشجویان بودند که نسبت به روشن شدن وضعیت دانشگاه آزاد در حال پیشروی بودند و از نمونه های آن می توان به حمایت مسئول بسیج دانشجویی دانشگاه علم و صنعت، دبیرکل جامعه اسلامی دانشجویان و دبیر دفتر تحکیم وحدت در حمایت از دانشجوی منتقد دانشگاه آزاد و محکوم نمودن اقدام مدیریت دانشگاه آزاد در برخورد با دانشجویان منتقد اشاره نمود.
البته انتشار یک خبر تعجب برانگیز در خصوص نامه 221 نفر از نمایندگان مجلس در حمایت از مدیریت دانشگاه آزاد باعث گردید تا افکار عمومی جامعه به این نتیجه برسد که وضعیت دانشگاه آزاد با این وضعیت تغییر پیدا نخواهد کرد.
در این میان دانشجویان به عنوان مطالبه گران اصلی ایجاد تحول در دانشگاه آزاد، با انتقاد به سکوت مسئولین دولت نهم و مجلس شورای اسلامی این سئوال را مطرح نمودند که چه طور می شود نمایندگان مجلس شورای اسلامی که داعیه دار اصولگرایی را دارند در محکومیت تخریب مسجد الاقصی در حدود 180 نماینده نامه امضا می نمایند اما در خصوص حمایت از رئیس دانشگاه آزاد که مورد سئوال و انتقاد افکار عمومی است بیش از 220 نفر از همین نایندگان حاضر به امضای نامه می شوند و آیا مقایسه این دو نامه برخی حقایق تلخ را به اذهان متبادر نمی سازد؟!
و البته دانشجویان نسبت به عقب نشینی دولت نهم از مواضع خود در اصلاح مدیریتی دانشگاه آزاد نیز منتقد بودند و این مصلحت سنجی را از سوی دولت نمی پذیرفتند و معتقد بودند که این مسئله گونه ای بهانه گیری است که از سوی محمود احمدی نژاد مطرح می شود و در همین بین در دیدار نمایندگان تشکلهای دانشجویی در مهرماه 86 این انتقاد در حضور رئیسجمهور مطرح گردید که با حمایت غالب دانشجویان مواجه شد.
و رئیس جمهور در پاسخ به انتقاد نمایندگان تشکلهای دانشجویی در مورد تعلل در پیگیری مسأله دانشگاه آزاد اظهار داشت: برخی مقامات بلندپایه توصیه کرده اند در شرایط هسته ای روی این موضوع فشار نیاوریم.
رئیس جمهور در ادامه با ذکر چندین نمونه، مسائل دانشگاه آزاد را ارائه کرد و گفت: دانشگاه آزاد فقط در یک نمونه با یک مرکز تحقیقاتی وابسته به یک مجمع و سازمان که از بودجه دولتی استفاده می کند قرار دادی 4 میلیاردی منعقد کرده است که «نقش مصر در معادلات منطقه ای» را بررسی کند. من به این ها نامه نوشتم که یک دانشجوی علوم سیاسی می تواند این را به عنوان یک رساله دانشجویی انجام دهد. این موضوع به چه درد دانشگاه آزاد می خورد، قرار داد مطالعاتی دیگری داشتند در مورد مناسبات بین الملل و ... شما معادل همین پول را می توانستید به دانشجویان تخفیف بدهید. این رقم یک درصد بودجه آموزشی دانشگاه آزاد است.
در این زمان، دانشجویان عضو برخی تشکل های وابسته به دانشگاه آزاد – اتحادیه های اول، دوم و سوم - به صحبت های رئیس جمهور اعتراض کرده وخواستار عدم دخالت دولت در امور این دانشگاه شدند.
رئیس جمهور در پاسخ اظهار داشت: این دانشگاه کار اقتصادی می کند، نه کار آموزشی. درصدی به عنوان مالیات از حقوق کارکنان خود کم می کند اما به دستگاه دولتی مسئول این امر نمی دهد. دولت نزدیک 120 میلیارد تومان به این دانشگاه کمک مالی کرده است. زمین در اختیار این دانشگاه قرار داده است. دانشگاه آزاد را ازبسیاری عوارض معاف کرده است. اما در عوض، چرا مثلاً 4 میلیارد تومان باید صرف کاری شود که بر خلاف ماموریت آموزشی این دانشگاه است. چرا این هزینه های هنگفت را در مکان های ورزشی، خوابگاه ها، تخفیف شهریه و... صرف نمی کنند. این دانشگاه کار اقتصادی می کند.
رئیس جمهور در حالیکه با شعار `فقر و فساد و تبعیض، احمدی نژاد به پا خیز` دانشجویان مواجه شده بود، ادامه داد: به ما گفتند، سکوت کنیم چون سیاسی می شود. چرا وقتی می خواهیم یک نقطه را اصلاح کنیم سیاسی می کنند. برای آنکه سیاسی نکنند، سکوت کردیم. ما دوستدار دانشجویان، اساتید و اصل دانشگاه هستیم، اما مدیریت و روش اداره دانشگاه را باید اصلاح کرد. اگر می خواستیم با دانشگاه آزاد برخورد کنیم، من اجازه می دادم نتیجه تحقیق و تفحص از این دانشگاه منتشر شود.
البته این ماه رمضان ماهی پر جنجال برای مدیریت دانشگاه آزاد بود، چرا که در ضیافت افطاری که توسط دانشگاه آزاد در یکی از هتل های تهران (هتل مارلیک) با دعوت از دانشجویان عضو تشکل های اسلامی برگزار گردیده بود تا به نوعی ارتباط دوستی میان آنها با مدیریت دانشگاه آزاد برقرار شود و در روزی که عبدالله جاسبی سخنران این برنامه بود، به یک باره چهار تشکل بزرگ دانشجویی دفتر تحکیم وحدت، جامعه اسلامی دانشجویان، جنبش عدالتخواه دانشجویی و اتحادیه انجمن های اسلامی دانشجویان مستقل با ارسال نامه ای سرگشاده ضمن آنکه حضور خود را در عدم حضور در این میهمانی دیدند نسبت به وضعیت مدیریتی دانشگاه آزاد انتقاد نموده و از عبدالله جاسبی خواستند تا در ماه رمضان سبت به تغییر روند مدیریتی خود که همراه با سرکوب منتقدان می باشد اقدام نماید.
به نظر می رسد با ورود عباس سلیمی نمین به موضوع انتقاد به مدیریت دانشگاه آزاد که وی از آن به عنوان "مفسده مدیریتی" یاد می نماید این روند را وارد فاز جدیدی نمود و باعث گردید تا با چند مناظره مکتوب میان دانشگاه آزاد و وی و ادعای دانشگاه آزاد مبنی بر همکاری کامل با هیئت تحقیق و تفحص مجلس شورای اسلامی، علی رضا زاکانی رئیس هیئت تحقیق و تفحص سکوت را بشکند و پرده از بسیاری معضلات و مشکلات درون دانشگاه آزاد بردارد و از عدم همکاری دانشگاه آزاد در مواجه با اعضای هیئت تحقیق و تفحص سخن بگوید. که این مسئله نیز خود باعث شد تا باردیگر افکار عمومی نسبت به مسائل دانشگاه آزاد حساس شوند. در این میان جریان دانشجویی مسلمان نیز با ارسال نامه های سرگشاده ای خواستار برگزاری جلسه مناظره مابین طرفین شدند که از آن جمله می توان به نامه بسیج دانشجویی دانشگاه تهران و علم صنعت اشاره نمود.البته اتحادیه انجمن های اسلامی دانشجویان مستقل و دفتر تحکیم وحدت نیز با دعوت از عبدالله جاسبی، علی رضا زاکانی و عباس سلیمی نمین مراسم میزگردی را با موضوع بررسی عملکرد دانشگاه آزاد و با عنوان «کالبد شکافی یک پرونده» برگزار نمودند که این مراسم نیز مورد استقبال جامعه دانشگاهی و افکار عمومی قرار گرفت که البته دکتر جاسبی با عدم حضور خود در این جلسه این سئوال را در اذهان جاری ساخت که چه مطالبی قرار است افشا گردد که مدیریت دانشگاه آزاد از آن هراس دارد و حاضر نیست در افکار عمومی به آن پاسخ دهد؟