محمدصادق امینی
هر هفته، گروهی از کارشناسان آژانسهای اطلاعاتی آمریکا مخصوصا کارشناسان سرویسهای اطلاعاتی پنتاگون، سیا، F. B. I و دپارتمان انرژی آمریکا برای ارزیابی پیشرفت واشنگتن در مسیر حل مشکلات خیلی حساس و ترسناک گردهم جمع میشوند. یکی از موضوعاتی که در این نشستهای هفتگی مورد بحث و بررسی قرار میگیرد پیدا کردن راههایی برای مقابله با تروریسم هستهای است؛ اگر یک تروریست بمبی هستهای را در یکی از شهرهای آمریکا کار بگذارد، آیا این کشور میتواند مشخص کند چه کسی آن را منفجر میکند یا چه کسی مواد مورد نیاز ساخت آن را فراهم کرده است؟ پاسخ به این سوال "شاید" است.
تروریسم هستهای نگرانی جدید جهان
کانون تمرکز این نشستهای هفتگی این است که چگونه میتوان رویکرد آمریکا در بازدارندگی هستهای را در تلاشی برای از بین بردن تهدید تروریستهایی که امکان دستیابی به اورانیوم یا پلوتونیوم غنی شده برای ساخت بمبی هستهای دارند را بهبود بخشید. نشست سال گذشته جرج بوش، رییسجمهور آمریکا با عالی رتبهترین مشاوران امنیتی آمریکا، بالاترین سطح گفتوگوها برای از نو طرحریزی قوانین جنگ سرد بود. خط مشی فعلی آمریکا برای بازدارندگی هستهای به زمانی بازمیگردد که حملات هستهای که واشنگتن از آنها نگرانی داشت تنها از طریق حملات موشکی با کلاهکهای هستهای یا بمباران هستهای انجامپذیر بود و امکان ردیابی آنها با استفاده از رادار (و نه از طریق حمل در یک کولهپشتی یا جاسازی بمب در کانتینرها) امکانپذیر بود.
در میان موضوعات نشست سال گذشته که جزییات زیادی از آن فاش نشد، این مساله مطرح بود که آیا آمریکا باید به تمام کشورهای جهان هشدار دهد که اگر یک بمب هستهای در خاک آمریکا منفجر شود و رد کشوری که بمب از آن جا آمده مشخص شود واشنگتن این کشور را "کاملا مسئول" نتایج انفجار میداند. بنا بر گزارش نیویورک تایمز، اصطلاح "کاملا مسئول" تعمدا و سربسته در رویکرد جدید آمریکا گنجانده شده تا مشخص نباشد که آیا ایالاتمتحده آمریکا باید با یک حمله هستهای تلافیجویانه پاسخ این اقدام را بدهد یا به احتمال بیشتر با تلافی غیرهستهای خواه نظامی یا دیپلماتیک. اما بنابر اظهارات شرکتکنندگان در آن جلسه، نشست بوش با مشاوران نظامی و امنیتیاش در ماه مه سال 2006 با سوالاتی که پاسخی برای آنها یافت نشد خاتمه یافت. یکی از موضوعات حل نشده این بود که آیا آمریکا میتواند به کشورهایی نظیر روسیه و پاکستان که قدرت هستهای بوده و تاسیسات آنها امنیت کافی ندارد و در عینحال واشنگتن به آنها به چشم شریک و متحد خود مینگرد در این خصوص هشدار بدهد.
نیویورکتایمز در ادامه این گزارش با اشاره به آزمایش هستهای کرهشمالی در 9 اکتبر همان سال میافزاید؛ آن روز صبح بوش صراحتا به "کیم جونگ ایل" رییسجمهوری این کشور هشدار داد انتقال تسلیحات هستهای یا تجهیزات مربوط به ساخت آن به سایر کشورها یا گروههای تروریستی تهدیدی جدی برای امنیت ملی آمریکا تلقی خواهد شد و کره کاملا جوابگوی این اقدام خواهد بود. یکی از مقامات مسئول آمریکا که نخواسته به دلیل حساسیت موضوع نامش فاش شود در این خصوص به نیویورکتایمز گفته است با توجه به این حقیقت که کرهشمالی با آزمایشهای موشکی و آزمایش هستهای از خط قرمز عبور کرده بود، اما در نهایت فرصت لازم برای هشدار دادن به سایر کشورها را پیدا کردیم و به این ترتیب بوش قادر بود هشدار آمریکا را اعلام کند. در همین حال سایر مقامات آمریکایی میگویند از آن جایی که بازرسان آژانس بینالمللی انرژی هستهای قبل از این که پیونگ یانگ آنها را از کشور بیرون کند توانسته بودند از تاسیسات و مواد هستهای نمونهبرداری کنند این امکان وجود دارد که آمریکا رد انفجار هستهای در صورتی که مواد آن از کرهشمالی تهیه شده باشد را بگیرد. بنابراین گزارش، کرهایها آگاهند و کارشناسان دولتی باور دارند که آمریکا به DNA هستهای آژانس دسترسی دارد. با این وجود هنگامی که بحث سایر کشورها مطرح میشود، چون آمریکا و آژانس بینالمللی انرژی اتمی هیچ اطلاعاتی از فعالیت هستهای آنها ندارند، با بسیاری از قفسههای خالی روبهرو هستند.
کارشناسان هستهای آمریکا در مصاحبههای اخیر خود روی این موضوع دست گذاشتهاند که این مساله باعث ناتوانی دولت بوش برای موثر کردن تهدید آمریکا برای تروریستها یا حامیان آنها شده است. در همین خصوص "اسکات ساگان" مدیر مرکز امنیت بینالمللی دانشگاه استنفورد میگوید: من بر این باورم که مواد هستهای در حملات تروریستی ممکن است از زرادخانه هستهای روسیه و همچنین پاکستان که "عبدالعزیز خان" با به راه انداختن بازار سیاه هستهای سابقه فروش تکنولوژی هستهای به لیبی و کرهشمالی را دارد، بیاید. این گزارش در انتها با اشاره به این که دروغ بودن اظهارات مقامات آمریکایی در خصوص وجود تسلیحات هستهای در عراق سبب بدگمانی مردم جهان به نگرانی از پدیدار شدن تهدید هستهای شده به نقل از "جورج تنت" رییس سابق آژانس اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) میافزاید: هر اشتباهی که در گذشته صورت گرفته نباید سبب چشمپوشی افکار عمومی از تهدید هستهای امروز القاعده باشد؛ باور من این است که القاعده به دنبال دستیابی به این قابلیت است.
پول و زمان؛ مساله این است
هر چند که تا پیش از حملات تروریستی 11 سپتامبر تصور موجود در جامعه جهانی در قبال تواناییهای گروههای تروریستی تنها به بمبگذاری در قطارهای راهآهن یا انفجار برخی مراکز اجتماعی محدود میشد، ولی گروه تروریستی القاعده با ربایش چند فروند هواپیما و کوبیدن آنها بر جهان دوقلو در نیویورک نشان داد که تروریستها از توان جدیدی برای انجام حملات تروریستی در سطح جهان برخوردار شدهاند. با وجودی که سازمانهای تروریستی هنوز به تسلیحات مدرن و سلاحهای کشتار جمعی دست نیافتهاند، ولی کارشناسان سرویسهای اطلاعاتی غرب هشدار میدهند که در آیندهای نه چندان دور احتمال دستیابی تروریستها به تسلیحات هستهای هرگز دور از انتظار به نظر نمیرسد.
در همین خصوص "رابرت اس. مولر" رییس اداره تحقیقات فدرال آمریکا (FBI) هشدار داده که در خصوص خریداری تسلیحات هستهای توسط تروریستها تنها موضوع وقت و پول در میان است. در همین خصوص وی در سخنرانی اخیر خود در کنفرانس "ابتکار جهانی برای مبارزه با تروریسم هستهای" در میامی با اشاره به این که جامعه جهانی برای جلوگیری از تکرار چنین اتفاقاتی باید متحد شود گفته است: قویترین سلاح ما اتحاد است؛ چنین اتحادی باید بر پایه جاسوسی و همکاری متقابل ساخته شود، زیرا در این صورت ما قویتر و باهوشتر میشویم.
یک دست صدا ندارد
در حال حاضر مقامات مسئول در آمریکا در حال همکاری با همتایان خود در آن سوی آبها هستند تا با اتخاذ تدابیر ویژه مانع از فروخته شدن یا به سرقت رفتن مواد هستهای شوند. به باور مقامات مسئول سرویسهای اطلاعاتی آمریکا، تمامی سرویسهای اطلاعاتی متحدین آمریکا باید درباره کسانی که تمایل به خرید و فروش مواد هستهای دارند با یکدیگر همکاری اطلاعاتی داشته باشند و کسانی را که این کار را انجام میدهند متوقف کنند زیرا ارزیابیهای صورت گرفته حاکی از آن است که ذخیره اورانیوم غنی شده در سطح جهانی برای ساخت هزاران تسلیحات هستهای کافی است. طبق گزارشهای منتشر شده، شبکه تروریستی القاعده به وضوح تمایل خود را برای به دست آوردن تسلیحات هستهای نشان داده و حتی "اسامه بنلادن" رهبر معنوی القاعده در سال 1993 قصد خرید مواد هستهای از سودان را داشته است. این در حالی است که تنها نگرانی در این خصوص القاعده نیست، زیرا آمریکا با چالشها و تهدیدات سایر گروههای تروریستی در جهان مواجه است که با القاعده ارتباطی ندارند ولی تحت تاثیر پیغام کینه و خشونت آن قرار گرفتهاند. این در حالی است که برخی از کشورهای یاغی و حتی برخی اشخاص در جستوجوی توسعه قابلیتهای هستهای هستند که در این خصوص میتوان به "عبدالغدیر خان" اشاره کرد که نه تنها پدر هستهای پاکستان است، بلکه بنا بر اظهارات مقامهای اطلاعاتی آمریکا، وی تکنولوژی هستهای را در اختیار کشورهایی مانند کرهشمالی و لیبی قرار داده است. رییس اداره FBI در خصوص او گفته است: عبدالغدیر خان یکی از کسانی است که ثابت میکند به راستی بازاری برای فروش مواد هستهای وجود دارد.
وی همچنین با اشاره به این که در خصوص حمله تروریستی بعدی هیچ شکی وجود ندارد بلکه فقط مساله زمان در میان است، گفته است: در حالیکه FBI در خصوص همه فعالیتهای تروریستی در آمریکا تحقیق میکند، جلوگیری از حملهی هستهای وظیفهای است که مسئولیت آن برعهده همه قرار دارد و تنها با آموزش و همکاریهای لازم میتوان جلوی این تهدید را گرفت. بنابر اظهارات مقامات آمریکایی تنها با کمک یکدیگر میتوانیم همکاران خارجی خود را در زمینه کشف تسلیحات کشتار جمعی WMD، امنیت مرزها، تحقیقات مخفیانه و مدیریت بحران آموزش دهیم.
وی همچنین در خصوص ضرورت عملکرد سریع در قبال تروریسم هستهای تاکید کرده است: هر چند که اطلاعات قوی دارایی ارزشمند FBI است، ولی به تنهایی نمیتوان کاری در این خصوص انجام داد؛ ما نمیتوانیم سر جایمان بنشینیم و منتظر حرکت دیگران باشیم. چنین کاری مثل این است که به کروکودیلی غذا بدهید و امیدوار باشید که شما را به عنوان آخرین نفر خواهد خورد. همانطور که "وینستون چرچیل" گفته است: امنیت ما نه تنها به محافظت از منافع خودمان بلکه به محافظت از منافع مشترک بستگی دارد.
اتحاد کشورها در مبارزه با تروریسم
نگرانی سازمانهای امنیتی جهان از دستیابی گروههای تروریستی مانند القاعده به تسلیحات هستهای باعث شده که روز به روز کشورهای بیشتری به طرح بینالمللی مقابله با تروریسم هستهای بپیوندند. در حال حاضر 32 کشور از جمله، آمریکا، روسیه، آلمان، ایتالیا، کانادا، چین، کرهجنوبی و... به این طرح پیوستهاند و این در حالی است که آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز به عنوان عضو ناظر به این طرح پیوسته است. این اتحاد از آن جایی حایز اهمیت است که کارشناسان هستهای با اشاره به این که تسلیحات اتمی تهدیدی بدون مرز است، به این مساله تاکید میکنند که هیچ کشوری به تنهایی توان حل این مساله را ندارد و باید علیه آن بیشترین همکاری از طریق بینالمللی صورت بگیرد. در همین خصوص "محمد البرادعی" مدیر کل آژانس بینالمللی انرژی اتمی در کنفرانسی که در هفتههای اخیر در شهر "رم" برگزار شد، نسبت به خطر تروریسم هستهای هشدار داد و آن را بدترین صحنه قابل تصور خواند و گفت: پس از سقوط اتحاد جماهیر شوروی مواد هستهای موجود در این جماهیر به طور کافی محفوظ نیستند. به عقیده وی راهحل این مساله، خلعسلاح اتمی حتی قدرتهای جهانی برای جلوگیری از هر خطر ناشی از نقل و انتقال سلاحهای اتمی است. وی گفت: اگر به اعتماد خود به تسلیحات اتمی ادامه دهیم تا 10 الی 20 سال دیگر پیشگویی "کندی" به واقعیت تبدیل میشود. کندی، معتقد بود که هر کشوری که توان آن را داشته باشد خود را مجهز به تسلیحات اتمی میکند و بدین ترتیب باعث افزایش شدید بیاعتمادیها میشود.
وی هشدار داد: دیگر صحبت از صحنههایی مانند هیروشیما و ناکازاکی در کار نیست، بلکه صحبت از سلاحهای بسیار پرقدرتتر است و به همین دلیل باید به سوی یک جهان خالی از سلاح هستهای پیش برویم.
آنچه در این خصوص باید به آن توجه نمود
تروریسم هستهای یک خطر فراگیر است که نیازمند الزامات کلی و دایمی کشورهاست. هر چند که آمریکا برای مقابله با این مساله خواستار اتحاد کشورهای جهان شده است، ولی آنچه مسلم است این است که بدون سیاست متوازن مبارزه با تروریسم هستهای بینتیجه است. این مساله از آن جایی حایز اهمیت است که سیاستهای دوگانه هستهای قدرتهای بزرگ این چشمانداز را به وجود آورده که تلاش جهانی برای "مبارزه با تروریسم هستهای" بدون برقراری سیاست متوازن هستهای در جهان موفقیتی نخواهد داشت. بنا بر اظهارات کارشناسان، موفقیت طرحهای مبارزه با تروریسم به اجرای سیاست متوازن هستهای براساس پیمان منع تولید و گسترش سلاح هستهای "ان پی تی" بستگی دارد. چنین سیاستی باید مطابق با N.P.T بوده و حق کشورها را در تحقیق، تولید و استفاده از انرژی هستهای برای اهداف صلحآمیز در کنار تعهدات بینالمللی آنان در خصوص منع گسترش سلاح هستهای به رسمیت بشناسد.
این در حالی است که باید همواره بر اهمیت اجرای دقیق این پیمان و نیز جایگاه مهم آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز تاکید کرد. کارشناسان مسایل بینالمللی نیز در این خصوص با درخواست توجه جامعه جهانی به ابعاد اقتصادی و اجتماعی پدیده تروریسم میگویند: حل عادلانه درگیریهای منطقهای و جهانی، مبارزه با ظلم و فقر، حمایت از برنامههای توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورها، تقویت گفتوگوی تمدنها و ادیان و تقویت حاکمیت قانون و گسترش دموکراسی از جمله مسایل ریشهای در این زمینه است که باید به طور جدی چارهجویی شود.
هر چند که مقامات بینالمللی میگویند که طرح موسوم به طرح مبارزه فراگیر با تروریسم هستهای بر ضد هیچ کشوری نیست، بلکه متوجه فعالان خارج از حیطه کشورها است که ممکن است تهدیدات هستهای ایجاد کنند. ولی نکتهای که نباید آن را فراموش کرد این است که مبارزه با تروریسم هستهای نباید موجب اخلال در امور عادی کشورها و نیز تجارت و اقتصاد جهانی شود. تروریسم هستهای در حال حاضر یک پدیده جدی و دربردارنده خطرات مادی و انسانی فراوان است و مبارزه با تروریسم هستهای در شرایط کنونی "یک امر مهم و فوری" است، ولی مشارکت در این طرح باید داوطلبانه و عملکرد آن براساس قوانین بینالمللی باشد تا به اجرای فعالان آن منجر شود. تذکر صاحبنظران بینالمللی در این خصوص به احتمال سوءاستفاده برخی قدرتهای جهانی از این طرحها اشاره دارد که به این بهانه به انجام بازرسیهای خودسرانه از محموله کشتیها و اعمال سلیقه و محدودیت غیرقانونی در فعالیت عادی کشورهای مستقل بپردازند؛ امری که به اعتقاد برخی ناظران، مشروعیت بخشیدن به آن انگیزه اصلی تشکیل چنین نشستهایی را تشکیل میدهد.
مساله دیگری که باید به آن توجه کرد این است که آژانس بینالمللی انرژی اتمی باید مسئولیت نظارت بر اجرای طرح مبارزه با تروریسم هستهای را برعهده بگیرد تا با تجربیات و کارشناسانی که در اختیار دارد در جهت نظارت بر اجرای این طرح و نیز تامین امنیت تاسیسات هستهای اقدام کند. هر چند که تا کنون چندین نشست در خصوص این مساله توسط قدرتهای بزرگ ترتیب داده شده است، ولی برپایی این نشست و شعارهای زیبایی که از سوی نمایندگان قدرتهای بزرگ در این خصوص سر داده شده ذهن ناظران مستقل را به این پرسش مشغول داشته که آیا این نشست گامی در راه مبارزه واقعی با تروریسم هستهای از طریق اصلاح سیاست غیرقانونی کنونی و یک بام و دو هوای هستهای در جهان است و یا این که آمریکا و همپیمانانش تحت پوشش چنین شعارهایی برای تقویت انحصار هستهای در جهان تلاش میکنند؟ سیاستی که از یک سو برخورداری و گسترش تسلیحات هستهای و حتی استفاده از آن برای برخی قدرتها به علاوه نور چشمی غرب یعنی اسرائیل را مجاز اما از سوی دیگر حقوق کشورهای مستقل را در داشتن فناوری صلحآمیز هستهای زیر نظر انواع و اقسام نظارتهای بینالمللی و با وجود تصریح به آن در قوانین بینالمللی و پیماننامه ان.پی.تی. عملا نادیده میگیرد و به زبان تهدید و فشار متوسل میشود