روزنامه واشنگتن پست چاپ آمریکا خبر داده است که جمیز بیکر، رئیس هیات تحقیق درباره عراق، با محمد جواد ظریف، نماینده دایم ایران، در مقر سازمان ملل در نیویورک دیدار و گفتگو کرده است.
بنا به گزارش واشنگتن پست، بیکر که از جمهوریخواهان با نفوذ و وزیر امور خارجه دولت جورج بوش پدر بوده، به نماینده ایران گفته که از جانب ایالات متحده مذاکره نمیکند، بلکه هیات تحقیق میخواهد پیشنهادهای ایران را درباره راههای پایان دادن به خشونتها در عراق و استفاده از نفوذ جمهوری اسلامی دریافت کند. ایران نفوذ و توان سیاسی خود در عراق را منکر نمیشود و حتی در مقاطعی پیشنهاد داده است که غرب به جای چالش با تهران بر سر پرونده اتمی از توانایی ایران برای کاهش خشونتها در منطقه از جمله در عراق استفاده کند. درخواست مستتر در این پیشنهاد، شاید کمک تهران به آمریکا در قبال برداشتن فشار از جمهوری اسلامی در پرونده هستهای باشد، اما ایالات متحده نه تنها پیشنهاد تهران را رد کرده بلکه حاضر به دادن تضمینهای امنیتی درباره موجودیت نظام سیاسی ایران نشده است.
ایران بزرگترین همسایه عراق است و از زمان شکلگیری حکومتهای شیعه در ایران به علت وجود اماکن مقدس شیعیان در عراق، ارتباطات گستردهای با این سرزمین و اکثریت شیعه جمعیت آن داشته است. پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی و تاسیس کشور عراق نیز، ایران نفوذ خود را حفظ کرد. وجود حوزه علمیه نجف که محل تدریس علمای بزرگ ایرانی و مورد احترام شیعیان عراقی بوده به عمق این نفوذ افزوده است. اما آنچه که امروزه این نفوذ را برای جامعه جهانی اهمیت داده است نزدیکی بیسابقه رهبران عراقی با مقامهای جمهوری اسلامی است. بسیاری از رهبران کنونی عراق در خلال حکومت صدام حسین زمانی بیش از دو دهه در ایران اقامت داشتند و از برخی امتیازهای شهروندی در ایران نیز استفاده میکردند.
تکلم رهبران عراقی - که محدود به مذهب شیعه هم نیستند - به زبان فارسی بخشی از آثار زندگی چندین ساله در ایران را بر آنها نشان میدهد. از سوی دیگر جنگ هشت ساله ایران وعراق، جمهوری اسلامی را به درک دقیقتری از جغرافیای قومی و مختصات سیاسی و اجتماعی عراق رسانده است.
اما ورود ایران به صحنه پرآشوب سیاسی عراق در کنار آمریکا و بریتانیا چه کمکی به این دو کشور خواهد کرد؟
به دلیل حمایتهای گسترده ایران از گروههای مختلف عراقی با قومیتهای گوناگون، این گروهها هم اینک روابط بسیار خوبی با جمهوری اسلامی دارند به شکلی که در برخی از تنشهای سیاسی ایران با میانجیگری به اختلافهای گروههای عراقی خاتمه داده است. ایران هم اینک نیز میتواند از این نفوذ برای نزدیکتر کردن گروههای تندرو شیعی به دولت این کشور اقدام کند. نزدیکی گروهها به یکدیگر نیز به نوبه خود میتواند زمینه اقدامهای خشونت آمیز در عراق رابه شکل محسوسی کاهش بدهد.
از سوی دیگر تهران با استفاده از روابط حسنه خود با سوریه میتواند این کشور را برای پایان دادن به خشونتها در عراق با خود همراه کند. کنترل مرزها با عراق کمک مهمی به نظارت رفت و آمدها در عراق و شناسایی گروههای وفادار به حزب بعث و صدام است. اما آیا در شرایطی که انگلیس و آمریکا مشغول رایزنی در شورای امنیت سازمان ملل متحد برای تحریم ایران هستند، جمهوری اسلامی تن به مذاکره و کمک به این کشورها در عراق خواهد داد؟ الهام، سخنگوی دولت در نشست هفتگی خود با خبرنگاران درباره آمادگی دولت آمریکا برای مذاکره با ایران بر سر عراق به طور تلویحی استقبال کرده و گفته که اگر آمریکا در ارتباط با سیاستهایش چرخش 180 درجه داشته باشد این اتفاق خوبی است.
با این حال تصمیمگیری برای مذاکره با ایالات متحده آن هم در شرایطی که آمریکا فشار زیادی به تهران بر سر پرونده اتمی وارد میکند، تنها در حیطه اختیار دولت ایران نیست و بستگی به نظر رهبر جمهوری اسلامی دارد. همچنین موضغ نهادهایی همچون شورای عالی امنیت ملی ایران نیز برای تصمیم گیری در این باره اهمیت فراوانی دارد. این شورا هنوز واکنشی در این رابطه نشان نداده اما علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران و سرپرست مذاکرات هستهای این کشور، اخیرا واکنشی به درخواست وزیر خارجه بریتانیا از ایران برای کمک به حل مشکلات افغانستان داشته است. موضع گیری لاریجانی میتواند پاسخ احتمالی تهران را درخواست تازه آمریکا و بریتانیا را تا حدی روشن کند.
لاریجانی غرب را به بهرهگیری از دو استراتژی متضاد متهم کرده و گفته است: "[نمیشود] هم دنبال تضعیف ایران باشند، هم ادعای در پیش گرفتن استراتژی همکاری بکنند. یک طرف انگلستان در بحث قطعنامه اخیر رفتا تندروانهای داشت. از طرفی وزیر خارجه انگلیس اعلام میکند از ایران میخواهیم از نفود خود در افغانستان بهره جسته به ما کمک کند به نظرم [غربیها] دچار سوءتفاهم با خودشان شدهاند." ایران خلاص شدن سربازان آمریکایی از عراق را زمینهای برای حمله احتمالی ارتش آمریکا به ایران میداند و از سویی دیگر شاهد تلاشها برای تصویب تحریم ایران در شورای امنیت است. هر چند ظریف با بیکر گفتگویی نسبتا طولانی انجام داده، اما کارشناسان میگویند با توجه به وضعیت سیاسی میان ایران و آمریکا احتمال انجام مذاکره رسمی میان دو کشور آن هم درباره یک کشور سوم در حال حاضر چندان زیاد به نظر میرسد.