فرانسوا برنار هوگه
ایالات متحده آمریکا همواره براى این که جهان عربى - اسلامى را نسبت به سیاستهاى خود خوشبین کند سعى کرده است از دیپلماسى موسوم به دیپلماسى عمومى استفاده کند. واشنگتن از این راه به دنبال ارتقاى منافع ملى خود با استفاده از اطلاعات و نفوذ رسانه اى در این کشورهاست. این وظیفه مدت ها بر عهده آژانس اطلاعات آمریکا (CIA) بود که در سال ۱۹۵۳ توسط آیزنهاور تأسیس شد و مسئولیت صداى آمریکا و رادیو اروپاى آزاد را که به طور مستقیم از بلوک شوروى پخش مى شد بر عهده داشت.
این رادیو ها با استفاده از برنامه هاى خود همواره به دنبال ارتباط گیرى با نخبگان کشورهاى حساس و تولید برنامه هاى صوتى و تصویرى بودند که چهره اى مثبت از ایالات متحده آمریکا ارائه دهند به طورى که تمامى این دستاورد ها در کلکسیون آژانس اطلاعات آمریکا تا سقوط دیوار برلین دیده مى شود. اما این برنامه ها تنها در دوران سرخوشى آمریکا در دوران ریاست جمهورى بیل کلینتون به فراموشى سپرده شد و طى سالهاى دهه ۹۰ جهانى سازى و پیروزى ارزشهاى آمریکایى به عنوان تنها حادثه شوم تاریخى تلقى مى شدند.
برخى اعضاى سابق دولت ریگان که اغلب به نومحافظه کاران پیوسته اند به این حقیقت اذعان کرده اند که شرق نه تنها به کمک انسجام اخلاقى خود بلکه بوسیله تلویزیون و سینماى خود در برابر جنگ ستارگان و برترى اقتصادى غرب توانست مقاومت کند.
در جنگ اول خلیج فارس شبکه CNN انحصار مدیریت سیل تصاویرى را که بسیار مؤثر بودند برعهده داشت. سپس در جنگ کوزووتلویزیونهاى غرب جنبه مثبت جنگ یعنى دموکراسى را به نمایش درآوردند.
به هرحال همه این موارد از چیزى به نام دیپلماسى عمومى حکایت مى کردند. نخستین تجلى این نظریه ایجاد معاونتى در وزارت خارجه به همین عنوان بود. در این راستا برنامه هایى بامضمون برخوردارى مسلمانان مقیم آمریکا از آزادى تولید شد که در نوع خود موفقیت هایى براى نفوذ غرب در برخى مناطق مسلمان نشین بالکان نیز به دست آورد. در ادامه سایتهاى اینترنتى نیز راه اندازى شد تاآنچه ارزشهاى مشترک آمریکا خوانده مى شد را القا کنند. کاخ سفید دفتر ارتباطات جهانى را ایجاد کرد تا ایده جنگ آینده عراق را در مطبوعات بین المللى تبلیغ کند.
اما همه این ها تنها آغاز عملیاتى واقعى بود که در امواج سراسر جهان مى خواست به جریان بیفتد و هدف از آن کاهش نفرت و دشمنى جهان اسلام با آمریکا بود. شب حمله آمریکا به افغانستان در ۷ اکتبر ،۲۰۰۱ میلیون ها آمریکایى هدف بمباران رسانه اى قرار گرفتند. CNN، فاکس نیوز و سایر شبکه هاى خبرى تصاویرى از حوادث سال ۲۰۰۱ را نشان دادند که در آن هواپیماهاى در حال عملیات، بمب افکن هاى در حال اوج گیرى، شبیه سازى رایانه اى و آسمان پر از موشک توجه هر بیننده اى را به خود جلب مى کرد. در همان زمان نیز تصاویر ویدیویى اسامه بن لادن در شبکه عرب زبا ن الجزیره که تا آن هنگام شهرت چندانى نداشت به نمایش درآمد. تا آن موقع، الجزیره در خارج از مناطق تحت پوشش خود شناخته شده نبود و هیچ شبکه اى هم در جهان نمى توانست از چنین اسناد هیجان برانگیزى چشم پوشى کند.
همزمان با تهدیدات بن لادن، میلیون ها تماشاگر تلویزیون با آرم الجزیره و وجود یک شبکه خبرى ماهواره اى به زبان عربى آشنا شدند . این شبکه در سال ۱۹۹۶ راه اندازى شد و تأمین مالى آن نیز بر عهده قطر بود. الجزیره طى چندین سال فعالیت خود توانسته بود با پوشش اخبار انتفاضه دوم و همچنین کثرت برنامه هایش در باره فلسطین جمعیت قابل توجهى از اعراب را به سوى خود جلب کند. در شبکه الجزیره نظامهاى عربى از سوى مخالفان مورد انتقاد قرار گرفتند. امرى که در شبکه هاى داخلى این کشور ها غیر ممکن است. برخى برنامه هاى مناظره شبکه الجزیره و برخى مجریان این شبکه از جمله Tayssir Allouni از زمان دستگیر شدن در اسپانیا به اتهام ارتباط با القاعده داراى شهرت جنجالى شدند. این شبکه که داراى سى و پنج میلیون بیننده در خاورمیانه در خارج از این منطقه بود در رقابت با حریفان غربى رو به گسترش مناطق تحت پوشش خود نهاد و از اکتبر سال ۲۰۰۱ به عنوان منبع تصاویر براى دیگر شبکه هاى تلویزیونى در جهان شد. به طورى که خبرنگاران آن با افتخار مى گویند : نگاه چهار گوشه جهان به CNN است و نگاه CNN به الجزیره.
در نخستین گام، مقامات امنیتى آمریکا واکنش هاى متفاوتى نسبت به الجزیره نشان دادند و چنین بهانه آوردند که رهبر القاعده مى تواند با استفاده از این شبکه دستوراتش را به طرفداران خود برساند. برخى از نزدیکان بوش نیز چندین بار در این شبکه حاضر شده اند که از مشهورترین این چهره ها مى توان از کاندولیزا رایس و کالین پاول نام برد به طورى که سفیر سابق آمریکا در سوریه یعنى کریستوفر روس که تسلط کامل به زبان عربى دارد چنان حضورى در این شبکه داشت که به عنوان سفیر آمریکا در الجزیره از وى یاد مى شود. طى سالهاى گذشته، الجزیره چندین نوار ویدیویى و صوتى از القاعده پخش کرده است. این درحالى است که پیام هاى این گروه تروریستى قبل از این فقط از طریق اینترنت پخش مى شد. بدین ترتیب دیگر لازم نیست تروریست ها براى پخش تصاویر و پیام هاى خود با شبکه هاى تلویزیونى دست و پنجه نرم کنند. پس مى توان گفت با حضور شبکه الجزیره شاهد بروز دو رویداد عظیم هستیم: اول این که آمریکا انحصار تصاویر خبرى را از دست داده است و دوم این که از این پس ثروت هاى کلان اعراب به سمت رسانه ها سوق پیدا کرده است. ادامه دارد...