در ماه ژوئن سال گذشته ترکمنستان و چین در خصوص احداث خط لوله گازى با نام «ازیه ترانس گاز»، قراردادى را امضا کرده بودند. طول این لوله ۵۳۰ کیلومتر است که از ترکمنستان به ازبکستان رفته و سپس از مرز قزاقستان وارد قسمت شرقى چین مى شود. به گزارش ایراس این لوله توانایى انتقال ۳۰ میلیون متر مکعب گاز را دارد. شرکت «ازبیک نفت گاز» ازبکستان اعلام کرده است که احداث این خط لوله ارتباطى تا ژانویه سال ۲۰۱۰ به پایان مى رسد. در همان سال کارشناسان سوال مى کنند که با در نظر داشتن چنین مسافت و شرایط جغرافیایى محل، تا چه اندازه این ادعاى ازبکستان به واقعیت نزدیکتر است. صحبت در این خصوص فعلا مشکل است اما باید در نظر داشت که چین به طور واقعى نه تنها در احداث لوله، بلکه در چاه هاى نفت ترکمنستان سرمایه گذارى مى کند و ازبکستان و قزاقستان نیز براى ترانزیت این لوله راضى هستند. تصمیم نهایى درباره مسیر دقیق لوله گاز «ازیه ترانس گاز» ۲۸ آوریل گرفته مى شود، زیرا رضایت همه طرف هاى درگیر تا حال بدست نیامده است. از جمله قبل از قرارداد با ازبکستان، چین با «کازمونایگاز» قزاقستان نیز موافقتنامه اى به امضا رسانیده بود. با وجود این که این لوله گاز ترکمنستان - چین از قلمرو ازبکستان و قزاقستان مى گذرد، ولى طبق پیش بینى ها تنها گاز ترکمنستان به چین انتقال خواهد یافت.
طرف دیگر این است که تا به حال کشورهاى آسیاى مرکزى بازار فروش گاز خود را در کشورهاى اروپایى جستجو مى کردند. اکنون چنین به نظر مى رسد که آنها نه تنها به غرب بلکه به شرق نیز رو آورده اند و چین را به عنوان بازار فروش گاز خود استثنا نمى دانند. با توجه به شرایط موجود در منطقه باید گفت در حال حاضر در منطقه آسیاى مرکزى یک بازى جالب ژئوپولتیکى در جریان است. در گذشته کشورهاى آسیاى مرکزى در غرب خریدار و مشترى جستجو مى کردند، ولى فعلا تجارت با چین براى آنها بهتر است، زیرا چین تنها پول گاز و نفت را مى پردازد و مثل غرب درباره حقوق بشر و بهانه هایى از این قبیل را مطرح نمى کند. این در حالى است که کسى ذخایر واقعى گاز ترکمنستان را نمى داند، این کشور به قولى در چهار جهت خود در غرب و شرق و شمال و جنوب درباره فروش گاز خود قرار داد هایى را امضا مى کند. در این میان مسأله اى که براى تاجیکستان و قرقیزستان جلب توجه مى کند، خریدارى گاز کشورهاى همسایه - ازبکستان و ترکمنستان است. ازبکستان بر این است که سال آینده گاز خود را به روسیه با نرخ گرانترى خواهد فروخت. در حال حاضر روسیه براى هر هزار متر مکعب گاز۱۳۰، دلار پرداخت مى کند و ازبکستان مى خواهد که سال آینده این نرخ را تا ۲۱۰ دلار بالا ببرد. در چنین حالى تنها راه نجات براى تاجیکستان و قرقیزستان ساخت نیروگاه برق آبى است. زیرا آنها براى خریدارى گاز و نفت همسایه هاى خود با چنین وضع بحرانى اقتصادى توان مقاومت با بازار هاى جهانى را ندارند.
ابهامات در طرح هاى گازى ترکمنستان
انتقال گاز ترکمنستان از طریق خاک افغانستان به پاکستان و هند، یکى از قدیمى ترین طرح هایى است که همچنان خبر داغى به شمار مى رود و با وجود آن که تلاش هاى گسترده اى در این زمینه صورت گرفته ولى تاکنون ناکام بوده است. درحالى که دیگر طرح هاى انتقال گاز در منطقه چندین سال بعد ازاین طرح آغاز به کار کرده اند، اکنون به مرحله بهره بردارى نزدیک شده اند، اما طرح انتقال گاز ترکمنستان از افغانستان هنوز هم با اما و اگرهاى متعددى مواجه است. با گسترش نا امنى در جنوب افغانستان، جمهورى اسلامى ایران که یکى از بزرگ ترین صادرکنندگان گاز در جهان است، تلاش هاى زیادى را به خرج داد تا قراردادهاى کلان صادرات گاز را با کشورهاى پاکستان و هند به امضا برسانند و موافقت این دو کشور را با احداث خط لوله صلح جلب نماید، در کنار این توافقات ایران سعى کرد جمهورى ترکمنستان را نیز متقاعد نماید که گاز خود را از طریق خاک ایران به پاکستان وهند ویا کشورهاى اروپایى صادر نماید. اما برنامه هاى اتمى ایران و چالش هاى سیاسى که بدنبال داشت، این کشورموفق نشد تا توجه ترکمنستان را به این پیشنهادات جلب نماید. یکى از امتیازات بزرگى که فراز و نشیب هاى فراوان به خود گرفت و تا کنون به نتیجه قطعى نرسیده است، عبور خط لوله گاز ترکمنستان از خاک افغانستان به سوى هند است. این خط لوله در صورت احداث آن صدها میلیون دلار براى افغانستان سود خواهد داشت و حدود چهار صد میلیون دلار در سال افغانستان حق ترانزیت در یافت مى کند و در کنار این امتیاز از خرید گاز ارزان قیمت در داخل افغانستان برخوردار مى گردد و دهها میلیون دلار دیگر براى مردم افغانستان در قبال مصرف گاز صرفه جویى خواهد شد. اما این امتیاز بزرگ بجاى آن که رفاه و آسایش را براى مردم ما ببار آورد، بحران و خونریزى و دخالت خارجى را درکشور افغانستان تشدید کرد، پاکستان به طمع رسیدن به بازارهاى آسیاى مرکزى و سود زیادى که گاز ارزان ترکمنستان عاید این کشور مى شد، تقریبا دو دهه قبل گروه طالبان را بوجود آورد و این گروه را تقویت و تسلیح نمود و متاسفانه فاجعه هاى انسانى زیادى را در این کشور مرتکب شد. در کنار آن شرکت آمریکایى یونیکال به طمع بدست آوردن امتیاز احداث این خط لوله تلاش هاى زیادى کرد و پول هاى کلانى را به مصرف رساند و براى رسیدن به این هدف گروه طالبان را تجهیز و تقویت کرد و چندین تن از بزرگان افغانى را چون حامد کرزاى، احمد جلالى وزیر داخله پیشین، زلمى خلیل زاد نماینده فعلى آمریکا در سازمان ملل و... را به عنوان شریک تجارى این شرکت قرار داد، اما تلاش هاى این شرکت در سایه حمایت از سلطه طالبان جز ضرر هیچ منفعتى عاید این شرکت نکرد. بعد از سقوط طالبان و استقرار دموکراسى در افغانستان، امیدوارى هاى زیادى بوجود آمد تا احداث این خط لوله به توافق نهایى میان کشورهاى ذى نفع برسد، اما به مرور زمان این طرح آمیخته با مسایل سیاسى و ناامنى هاى منطقه اى گردید که شک و تردید هایى را نسبت به موفقیت این طرح بوجود آورد و ایران با استفاده از این فرصت با تلاش هاى زیاد دیپلماتیک و امتیازاتى که به طرف هاى ذى نفع داد. بیشتر از شرکت آمریکایى یونیکال موفقیت بدست آورد. نزدیک به دو دهه از عمر این طرح مى گذرد و براساس پیش بینى ها باید طى سه سال آماده بهره بردارى مى شود و بیش از ده سال تاکنون باید از این طرح استفاده عملى مى شد، اما عوامل متعددى این طرح را به تأخیر انداخت، اکنون بار دیگر تلاش هاى جدیدى براى اجراى این طرح آغاز گشته است. چندى پیش وزیران و مقامات وزارت نفت و گاز کشورهاى ترکمنستان، پاکستان، هند و وزیر خارجه افغانستان در خصوص چگونگى اجراى طرح خط لوله گاز ترکمنستان در اسلام آباد گردهم آمدند و دراین باره تبادل نظر کردند. در این نشست مسأله گواهینامه ارزیابى ذخایر گازى ترکمنستان بررسى شد. وزیر نفت و گاز ترکمنستان گفت: کشورش مى تواند در مرحله نخست ۳۰ میلیون مترمکعب گاز روزانه به پاکستان و همین مقدار به هند، همچنین ۵ میلیون متر مکعب به افغانستان تحویل دهد. سپس مقدار گاز تحویلى به این سه کشور را در مجموع به ۹۰ میلیون متر مکعب در روز خواهد رساند. مهم ترین بحث آنان دراین نشست مسأله امنیت خط لوله گاز و نفت از خاک افغانستان بود و براى یافتن یک راه حل براى آن رایزنى کردند.
رییس بانک توسعه آسیا که دراین نشست در پاکستان شرکت کرده است، گفت: این بانک تاکنون ۴ میلیون دلار دراین طرح به عنوان کمک فنى سرمایه گذارى کرده است و این بانک سهمى دراین طرح دارد. همچنین یک شرکت آمریکایى سال گذشته ادعا کرده بود که امتیاز احداث این خط لوله را دردست گرفته است. این شرکت آمریکایى که آى. او. سى نام دارد گفته است: دولت پاکستان اجازه احداث خط انتقال نفت و گاز ترکمنستان به پاکستان را به آنها مى دهد. تلویزیون خصوصى جیو هم با اشاره به تائید دولت پاکستان درخصوص تفویض مسئولیت احداث خط لوله نفت و گاز ترکمنستان- افغانستان - پاکستان به این شرکت اعلام کرده بود: این طرح ۱۰ میلیارد دلار هزینه خواهد داشت. پایگاه اینترنتى روزنامه جنگ هم به نقل از دفتر هماهنگى شرکت آى. او. سى. آمریکا در ۲۸ اسد ۱۳۸۶ که گفته مى شود امتیاز احداث این خط لوله را بدست آورده است، نوشت: این طرح ۲۲۰۰ کیلومتر طول دارد و ظرف سه سال تکمیل خواهد شد. در صورتى که این طرح عملى گردد تحول اقتصادى و سیاسى بزرگى در منطقه ایجاد خواهد کرد، البته از این تحول اقتصادى پاکستان، افغانستان و ترکمنستان بیشترین بهره را خواهد برد. خط لوله گاز ونفت ترکمنستان از افغانستان عبور نموده به بندر گوادر در ایالت بلوچستان پاکستان خواهد رسید. دراین شهر بندرى قرار است با هزینه سه و نیم میلیارد دلار یک پالایشگاه نفتى نیز ساخته شود. قرار است از این خط لوله روزانه دو میلیون بشکه نفت و چهار میلیون فوت مکعب گاز از ترکمنستان به این بندر منتقل شود. براساس این طرح فرآورده هاى نفتى جى. پى. ،۱ و جى. پى. ۴ دراین پالایشگاه تولید خواهد شد. همان طورى که گذشت تامین امنیت لوله گاز و نفت درافغانستان از مهم ترین دغدغه هاى سرمایه گذارى روى این طرح است. دراین میان شرکت آى. او. سى آمریکا که امتیاز احداث این لوله را به عهده دارد، اعلام کرده است که درخصوص امنیت خط لوله در خاک افغانستان و بیمه آن توافق حاصل شده است و به زودى مراسم امضاى این معاهده برگزار خواهد شد. به هرحال اگر واقعا توافقات تا این مرحله نزدیک شده باشد و دست اندرکاران امور براى اجراى این طرح راهکارهاى قوى براى حفظ این خط لوله در افغانستان گرفته باشد، بخش بزرگى از مشکلات و چالش هاى فراروى احداث این خط لوله برطرف گردیده است و اگر امسال کار این طرح آغاز گردد، مى تواند طى سه سال بخشى از مشکلات بیکارى را نیز در افغانستان برطرف نماید.
همچنین این خط لوله مى تواند تاثیرات مثبت در روابط سیاسى و اقتصادى میان سه کشور افغانستان، ترکمنستان و پاکستان بگذارد. بهبود روابط میان سه کشور، رونق اقتصادى و ثبات و امنیت را در منطقه تقویت خواهد کرد.