آزاده کاظمی
امارات متحده عربی مدعی شده است که موافقت وزارت امور خارجه روسیه برای میانجیگری بین ایران و امارات بر سر حاکمیت جزایر سهگانه (ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک) را بهدست آورده و کرملین نیز بهطور ضمنی از ادعای حاکمیت امارات حمایت کرده است. گزارشها حاکی از آن است که هیاتی از اعضای مجلس مشورتی امارات که به تازگی به مسکو سفر کردهاند، پیشنهاد پادرمیانی روسیه در این مجادله را مطرح و با چراغ سبز مقامات کرملین مواجه شدهاند. این در حالی است که ایران در سال 1971 طبق توافقی با شارجه که هماکنون عضو امارات است، حاکمیت این جزایر را برعهده گرفته، اما امارات همچنان ادعای مالکیت آنها را مطرح میکند. به عقیده بسیاری از تحلیلگران، با وجود آنکه روابط تجاری مستحکمی بین ایران و امارات حاکم است، مسئله جزایر سهگانه چشمانداز روابط دوجانبه را در ابهام فرو میبرد. خبرگزاری فرانسه با اشاره به سفر هفته گذشته هیات اماراتی به روسیه و روابط نزدیک تهران- مسکو به نقل از عبدالعزیز عبداللـه غریر رئیس مجلس مشورتی امارات گزارش داد: وزارت امور خارجه روسیه اعلام کرده است که موضع امارات در خصوص جزایر سهگانه را درک میکند و خواستار حل مسالمتآمیز مسئله جزایر سهگانه بین ایران و امارات است. به گفته وی، وزارت خارجه روسیه تلاش خواهد کرد تا ایران قانع شود اختلاف نظر بر سر حاکمیت جزایر سهگانه در خلیج فارس، روابطش با امارات را تحت تاثیر قرار میدهد. این در حالی است که مقامات ایرانی همواره ادعای امارات را رد کردهاند اما در عین حال متذکر شدهاند که این اختلاف، روابط دو طرف را به چالش نمیکشد. خبرگزاری فرانسه در ادامه گزارش داد: رئیس مجلس مشورتی امارات با سرگئی میرنوف، رئیس مجلس فدرال روسیه ملاقات داشته و تاکید کرده است که این مقام روس از موضع امارات در زمینه حاکمیت جزایر سهگانه حمایت میکند. به گفته غریر، میرونوف وعده داده که هیاتی در مجلس فدرال تشکیل شود تا به حل و فصل این موضوع بپردازد. این هیات متشکل از نمایندگان عضو گروه دوستی ایران و روسیه و جهان عرب خواهد بود و نمایندهای از مجلس مشورتی امارات نیز در آن حضور مییابد تا ادعای امارات در این هیات مطرح شود. از سویی دیگر آندر دنیزوف، معاون اول وزارت امور خارجه روسیه از ایران خواست برای برقراری روابط خوب با همسایگانش- از جمله امارات که به حل مسالمتآمیز موضوع متعهد است- تلاش کند. وی ادامه داد: روسیه برای متقاعد ساختن تهران در زمینه پذیرش پیشنهاد امارات برای یافتن راهکار حل مشکل، کوشش میکند. این در حالی است که خبرگزاری فرانسه نیز مدعی شده است امارات با حمایت دیگر کشورهای عرب بارها از ایران درخواست کرده که موضوع را از طریق گفتوگوی مستقیم یا میانجیگری بینالمللی حل کنند، اما تهران همواره به این درخواست پاسخ منفی داده است.
چرا روسیه؟
درخواست امارات از مسکو برای میانجیگری در مناقشه جزایر سهگانه در حالی مطرح میشود که روسها پروژه یک میلیارد دلاری نیروگاه هستهای بوشهر در ایران را در دست اجرا دارند. این پروژه ظرفیتهای هستهای ایران را بهطور قابل ملاحظهای افزایش میدهد و این همان نکتهای است که مقامات عربی در محافل خصوصی از آن ابراز نگرانی میکنند. اما نگاه تازه اعراب به روسیه که سابقه روابط دوجانبه آنها چندان نزدیک نیست، و پاسخ مثبت مسکو به امارات برای پادرمیانی به نفع شیخنشینهای حوزه خلیج فارس از چند جنبه قابل بررسی است. روسیه متحد نزدیک آمریکا در منطقه به شمار میآید که همواره به واسطه کمک به پیشرفت فعالیتهای هستهای ایران از سوی مقامات کاخ سفید ملامت شده است، اما عقد قرارداد هستهای و نظامی میان روسیه و آمریکا در آخرین روز ریاستجمهوری ولادیمیر پوتین فصل تازهای در روابط دو کشور ایجاد کرد. از سویی دیگر روسیه همواره سودای تکرار امپراتوری جماهیر شوروی سابق و سیطره آن بر منطقه را در ذهن میپروراند و میکوشد با عرض اندام در بحرانهای بینالمللی بار دیگر به اوج بازگردد. در واقع درخواست امارات از روسیه همان چیزی است که کرملین برای کسب وجهه و اعتبار جهانی به آن نیاز دارد؛ پادرمیانی در مسئلهای که بیش از سه دهه موضوع مورد مجادله ایران و امارات بوده است. این در حالی است که روسیه توانست با استفاده از نفوذ خود در شورای امنیت سازمان ملل، تا حدودی کنترل پرونده هستهای ایران را در دست بگیرد و بیشترین منافع را به نفع خود داشته باشد. اکنون علاوه بر مسئله هستهای، موضوع دیگری به وجود آمده است که روسیه میتواند با مانوردهی در خصوص آن باز هم کسب امتیاز کند.
پافشاری امارات
با وجود آنکه ایران در آستانه استقلال امارات از بریتانیا (25 نوامبر 1971) قراردادی با امیرنشین شارجه، در مورد حاکمیت ایران بر جزایر سهگانه به امضا رساند، اما امارات از همان زمان ادعای واهی حاکمیت این جزایر را مطرح کرد. امارات بلافاصله پس از استقلال همراه با چهار دولت عربی دیگر (از جمله عراق) نامهای به شورای امنیت سازمان ملل نوشت و بر جزایر ابوموسی، تنببزرگ و تنب کوچک ادعای مالکیت کرد، اما شورای امنیت در دسامبر 1971 درخواست امارات را از دستور کار خود خارج کرد و رسیدگی به آن را نپذیرفت. با این حال امارات متحده عربی همواره بر ادعای خود پافشاری کرده و از سال 1992 به بعد بر تلاش خود برای به کرسی نشاندن این ادعا افزوده است. این در حالی است که طی این سالها دولتهای عربی نیز در چارچوب بیانیه پایانی نشستهای اتحادیه عرب و شورای همکاری خلیج فارس، از ادعای امارات پشتیبانی کردهاند. این در حالی است که دولت عراق نیز همواره از این ادعای امارات حمایت کرده و حتی عراق پس از سرنگونی صدامحسین نیز این خطمشی را ترک نکرده است. دولت عراق در اردیبهشتماه با ارسال یادداشتی به وزارت خارجه امارات حمایت بیقید و شرط خود از حاکمیت امارات بر این سه جزیره را ابراز کرد. در مقابل وزارت امور خارجه ایران سفیر عراق در تهران را فراخواند و مراتب اعتراض جمهوری اسلامی را به طور رسمی به وی ابلاغ کرد. محمدعلی حسینی، سخنگوی وزارت امور خارجه در این زمینه گفت: «از دولت عراق درخواست شد تا موضع خود را اصلاح کند.» در حالی که موضع عراق در قبال ادعای امارات تمامیت ارضی ایران را تهدید میکند، حسینی افزود: ایران همواره تلاش کرده است عراق به کشوری امن و باثبات تبدیل شود. همچنین حسینی در فروردینماه نیز ناچار شد در مقابل بیانیه اجلاس سران اتحادیه عرب واکنش نشان دهد. سران اتحادیه عرب در بیانیه پایانی اجلاس اوایل سالجاری خواستار آن شدند که امارات متحده عربی از طریقی که به برادری اعراب و ایران لطمه وارد نشده و باعث تحکیم و گسترش آن شود، بتواند مالکیت جزایر سهگانه را به دستآورد. عمرو موسی دبیرکل اتحادیه عرب نیز در حالی که منوچهر متکی وزیر امور خارجه ایران در اجلاس حضور داشت، خواستار مذاکره فوری ایران و امارات در خصوص جزایر سهگانه یا ارجاع موضوع به دادگاه بینالمللی شد.