شبح «چپ»

سوسن شریعتی
در تاریخ معاصر ما هستند مفاهیمی که آرام آرام تاریخیت شان را از دست داده اند و تبدیل شده اند به اشباح؛ اشباحی که بی شناسنامه و بی نقطه عزیمت به حیات خود ادامه می دهند، سایه شان همچنان بر سر ماست بی آنکه دیگر کسی به یاد آورد که از چه هنگام سر و کله شان پیدا شده، چگونه شده اند گل سرسبد و از چه وقت بدل به بلاگردان هایی بی متولی. یکی از این مفاهیم، شبح ً چپ است. گفتمانی با گرایشات موازی در درون خود که از دم دمای مشروطیت، همچون بسیاری از مفاهیم جدید دیگر که در اثر مواجهه با غرب در ایران پا گرفت، قدم به میدان ً وجدان اجتماعی ما گذاشت؛ در تجربیات سیاسی و تاریخی معاصر جامعه ما نقش بازی کرد؛ گاه در مرکز نشست، گاه به حاشیه رانده شد و در هر حال در این جنگ و گریز، پایه گذار سنتی شد که نامش سنت چپ است.
زوج چپ و راست در جهان مدرن مشروط و معطوف به شکل گیری زوج بورژوازی- پرولتاریا به دنبال انقلاب صنعتی، به حاشیه رانده شدن مذهب و دست آخر سر زدن دولت- ملت ها بوده است. سر درآوردن زوج چپ و راست در تاریخ صد ساله اخیر ایران و در غیبت همه آن پیش شرط ها، بررسی دلایل شکست این و آن را مشکل ساخته است. کدام بورژوازی، کدام پرولتاریا، در کدام جامعه و در برابر چه نوع قدرتی؟ به همه این مساله ها باید مساله استعمار را هم افزود. از همین رو بررسی پرونده چرایی شکست چپ، بی شباهت به بررسی چرایی شکست راست لیبرال نیست. به عبارتی مشکل اصلی هر دو جریان این بوده است که چگونه می توان این راه صد ساله را یک شبه طی کرد؟ راهی که اروپا، قرن ها برای طی کردنش وقت گذاشت؛ بورژوازی که از قرن سیزدهم نطفه گرفت و در قرن هجدهم به کرسی نشست و لیبرالیسم شد ایدئولوژی اش؛ دولت- ملت هایی که به دنبال ضعف دستگاه کلیسایی متمرکز توانستند از قرن شانزدهم سر برآورند و پرولتاریایی که در پی انقلاب صنعتی، از قرن نوزدهم بدل به طبقه یی جدید و نیروی فشاری جدی شد و سوسیالیسم ایدئولوژی اش، در جامعه ما برعکس بود. در آغاز ایدئولوژی ها پا به میدان گذاشتند و در غیبت بستر مناسب تاریخی- طبقاتی و اجتماعی باید به چگونگی فراهم کردن این بستر می اندیشیدند؛ با دور زدن، با پریدن از روی مراحل، با متوسل شدن به قدرت و ایجاد تغییر در آن، با نفوذ کردن در میان مردم و تشکیل حزب و نهاد و دسته، با حذف مذهب، با رفرم در آن، با نپرداختن به آن و...مقصود اینکه تاریخچه چپ ایران را باید به موازات پرونده های دیگر، از جمله پرونده راست لیبرال بررسی کرد تا معلوم شود صحبت از کدام شکست است و کدام پیروزی.
تاریخچه چپ ایران تا انقلاب ایران به سه دوره تقسیم شدنی است، با اشتراکات و تفاوت‌هایی در هر دوره:
- سوسیال دموکراسی/ حزب کمونیست (1320- 1284)
- حزب توده/ جریان سوم (دهه بیست تا سال های پایانی چهل)
- جریانات چریکی / روشنفکران مستقل چپ (از سال های چهل تا انقلاب ایران )
سنت چپ در ایران نیز از همان آغاز پیدایش اش، یکدست و یکپارچه نبود و همواره در کنار هر گرایش مسلط، می توان از گرایشاتی موازی نیز نام برد که اگرچه در اقلیت ماند اما مانع از یکپارچگی آن شد. از زمان تشکیل اولین تشکل چپ در ایران، یعنی حزب «سوسیال دموکرات ایران» به تاریخ 1284شمسی کمی قبل از اعلان مشروطیت تا گروه های چریکی مارکسیست- لنینیست دهه پنجاه، پرسش های مشترک و همیشگی این جریان حول و حوش چند محور مشخص چرخیده است:
الف- موقعیت طبقاتی ایران چیست؟ ( فئودالی است؟ نیمه فئودالی- نیمه مستعمره، بورژوازی کمپرادور یا سرمایه داری دولتی ؟)
ب- مرحله انقلاب بورژوا-دموکراتیک است یا سوسیالیستی. تضاد اصلی خلق- امپریالیسم است یا تضاد اردوگاهی.
پ- روش مبارزه، مسلحانه است یا پارلمانتاریستی و قانونگرا!؟
پرسش درباره چرایی انشقاق و ازهم گسیختگی این جریان، درباره نسبتش با خارج و اتهام وابستگی، در برخورد با مقوله ملیت، در باب مذهب در ربط و پیوند با پاسخ های متفاوتی است که به پرسش های سه گانه مذکور هر بار داده می شده است؛ پاسخ هایی که مبتنی بر قرائت های موجود و جاری از متون کلاسیک مارکسیسم و نیز متاثر از شرایط سیاسی و اقتصادی جامعه هر بار به گونه یی متفاوت فرموله می شده است.
ورود گفتمان چپ به ایران به آشنایی ایرانیان با سوسیال دموکرات های روسی در سال های پایانی قرن نوزدهم و سال های آغازین قرن بیستم برمی گردد. در زمانی که از عمر ورود مارکسیسم به روسیه نیز بیست سالی می گذرد و هنوز رویکرد لنینی مارکسیسم مسلط نیست. حزب سوسیال دموکرات ایران که در سال 1284تاسیس شد، در حقیقت یکی از شاخه های سوسیال دموکراسی روسیه بود. تفکرات مارکسیستی در سال های هفتاد پایانی قرن نوزدهم به روسیه وارد شد. پلخانف را بنیانگذار مارکسیسم روسی می دانند. مارکسیسم روسی در کنار رقبایی چون پوپولیست ها، نهیلیست ها و آنارشیست ها همه تلاشش این بود تئوری های مارکس را با روسیه دهقانی غیرصنعتی و بدون یک تحول عمیق اقتصادی تطبیق دهد. در روسیه نه می شد از وجود یک پرولتاریای قوی سخن گفت و نه از یک بورژوازی محکم. پلخانف بر همین اساس معتقد بود که انقلاب سیاسی بر انقلاب سوسیالیستی تقدم دارد و برای تدارک انقلاب سوسیالیستی باید منتظر گسترش و رشد کاپیتالیسم بود. در مخالفت با این تحلیل، بودند جریاناتی که چنین رویکردی به سلسله بندی مارکسیستی را درکی فاتالیستی می دانستند و آن را محکوم می کردند. همه پرسش این بود که آیا باید منتظر رشد سرمایه داری و توسعه اقتصادی شد یا می توان این مراحل را به گونه یی جهشی طی کرد و از همان آغاز انقلاب سوسیالیستی را تدارک دید. بر همین اساس پرسش از مرحله انقلاب ضروری می نمود. در صورت شق اول، اتحاد عمل با بورژوازی و لیبرال ها مجاز شمرده می شد و در صورت دوم، تکیه بر طبقه کارگر-هرچند در اقلیت- به رهبری پیشتاز انقلابی، ضرورتی ترین حرکت برای تدارک انقلاب سوسیالیستی تلقی می شد. در صورت اول، مبارزه باید به گونه یی قانونی و رفرمیستی پیش می رفت و در صورت دوم، عمل انقلابی ضد دولتی یا مسلحانه مجاز شمرده می شد. چاپ کتاب «چه باید کرد» اثر لنین که در حقیقت مانیفست مارکسیسم- لنینیسم است در سال 1903صورت می گیرد، یعنی یکی دو سال قبل از تشکیل حزب سوسیال دموکرات ایران و هنوز بدل به گفتمان مسلط در جنبش چپ روسی نشده است. در انترناسیونال دوم (1919- 1891) مارکسیسم- لنینیسم گرایشی است در میان گرایشات دیگر و در تقابل با متفکرانی چون کائوتسکی و برنشتاین، لاسال و رزا لوکزامبورگ و... در این دوره -یعنی سال های آغازین قرن بیستم - نه تنها گرایش لنینی هنوز غالبیت پیدا نکرده که بر سر تفکرات مارکس نیز در انترناسیونال دوم، هیچ اجماعی نیست. اگر چه مارکس در انترناسیونال اول توانسته بود رویکرد خود را تبدیل به گفتمان غالب کند اما ضرورت تطبیق این تئوری ها با موقعیت های مختلف طبقاتی، مانع از آن می شد که رهبران اصلی انترناسیونال دوم بر سر همه پرسش های بالا اتفاق نظر داشته باشند. مارکس خود سه شرط را برای امکان گسترش تئوری های انقلابی قائل بود؛ گسترش تضادهای مربوط به تولید کاپیتالیستی، تمرکز پرولتاریا در جنبش سیاسی توده یی و البته شناخت دقیق این شرایط. پرسش از چگونگی تحقق این سه شرط بود که جریانات متعدد سوسیال دموکرات در انترناسیونال دوم را به گرایشات رویزیونیستی، پوپولیستی، اکونومیستی، رفرمیستی و...تقسیم کرد؛ از انقلاب باید شروع کرد یا از اصلاحات؟ از خیابان یا از پارلمان؟ در مبارزه سیاسی، بورژوازی متحد طبیعی است یا دشمن؟ مرحله انقلاب، سوسیالیستی است یا بورژوا- دموکراتیک؟ انترناسیونال دوم ارگانیزاسیونی بود که خود را موقتی می دانست، استقلال و خودمختاری احزاب و گروه ها در آن تضمین شده بود، انعطاف جوامع کاپیتالیستی را برای دادن امتیاز به طبقه کارگر پذیرفته بود، انهدام و مرگ اتوماتیک سرمایه داری را رد می کرد و قدرت را مطلقاً در اختیار پرولتاریا نمی خواست و همین نکات سرنوشت ایده های مارکس را از سرنوشت روسی آن و قرائت لنینی اش جدا ساخت. سوسیال دموکراسی در اروپا و بلشویسم در روسیه دو رویکرد و نیز دو قرائت متفاوت از آرای مارکس بود.
چپ در آغاز ورودش به ایران - چند سال قبل از پیروزی مشروطیت- هنوز کاملاً مغلوب قرائت مارکسیست- لنینیستی نبود. جریانی که اگرچه در ذیل سوسیال دموکراسی روسیه تعریف می شد اما در زمانه یی بود که پلخانف پدر فکری آن محسوب می شد و نه لنین و از همه مهم تر هنوز قدرت را در روسیه به دست نگرفته بودند. سوسیال دموکرات های ایران نیز در نتیجه متاثر از همین شرایط، مستقل بودند و البته با همان پرسش همیشگی؛ باید با فعالیت های انقلابی و با دستور کار سوسیالیستی حرکت کرد و نقش پیشرو این است که باید رشد روابط سرمایه دارانه را در اولویت قرار داد و از همین رو با طبقه متوسط پیوند خورد. سوسیال دموکرات های ایرانی عبور از نظم فئودالیستی به یک رژیم لیبرال-سکولار و توسعه سرمایه داری را در دستور کار خود قرار دادند و بر همین اساس با عنوان حزب دموکرات روش پارلمانتاریستی را برگزیدند و در مجلس جدید شرکت کردند.
با پیروزی بلشویسم در روسیه و شکل گیری انترناسیونال کمونیسم (انترناسیونال سوم) در 1919-1320، در ایران نیز الگوی استالینی سوسیالیسم و متفاوت با سوسیال دموکراسی اولیه پا گرفت و سوسیال دموکرات ها را که اساساً در دوران جنگ اول ضعیف شده بودند به حاشیه راند. آشنایی با مشخصات انترناسیونال سوم برای فهم مختصات مارکسیستی که وارد ایران شد اهمیت دارد. از جمله این مشخصات افشا و تصفیه رفرمیست های سوسیال دموکرات، ضدیت با بورژوازی بی امکان گفت وگو، افشای گرایشات ملی گرایانه، تمرکزگرایی افراطی، نوعی ارتدوکسی و رویکرد متصلب و قرائت رادیکال از آرای مارکس است. مارکسیسمی که در ایران پا گذاشت نیز این مختصات را با خود داشت، بی آنکه قرائت های دیگر ریشه یی گرفته باشد یا امکان رشد بیابد، بی آنکه قادر باشد با درکی مشخص و میدانی از جامعه خود مثلاً نوعی مارکسیسم ایرانی را پایه گذاری کند. از همین رو از همان آغاز به تبعیت نظری اکتفا کرد و آن استقلال عمل اولیه را از دست داد. «حزب کمونیست» ایران که در سال 1299 تشکیل شد، اگرچه در آغاز همچنان از برنامه رفرمیستی سوسیال دموکرات ها حمایت می کرد اما تحت تاثیر و نیز حمایت بلشویک ها با دو گرایش روبه رو شد؛ از یک سو سلطان زاده که متاثر از الگوی روسیه، خواهان تشکیل یک حکومت کارگری دهقانی بود و از سوی دیگر حیدرخان عمواوغلی که مرحله انقلاب را بورژوا-دموکراتیک می دانست. بر همین اساس و با پیروزی گرایش اول و البته به امید پشتیبانی بلشویک ها، به قصد تاسیس یک جمهوری شوروی سوسیالیستی به حمایت از جنبش جنگل پرداخت، کمی بعد پشت این جنبش را خالی کرد و موجبات سرکوب آن را توسط رضاخان فراهم آورد و البته بیشتر اعضای این حزب خود مشمول تصفیه های درون حزبی استالینی شدند. شوروی پیمان همکاری با دولت مرکزی ایران را امضا کرد و بر اساس آن از برنامه قبلی مبنی بر حمایت از جنبش های انقلابی ایران دست کشید. مصلحت دولت شوروی در آن سال ها همکاری با رضاخان بود و از همین رو مانع از فعالیت های بسیاری از اعضای حزب کمونیست و باقی مانده های جنبش جنگل -احسان الله خان - مقیم باکو می شد. حزب کمونیست مجبور شد فعالیت های خود را در قفقاز متوقف کند. موقعیت کمونیست های ایرانی در قفقاز و باکو کاملاً بستگی به سیاست استالین داشت و هرگونه ابتکار عمل از آنان گرفته می شد. اگرچه ممنوع شدن «مرام اشتراکی» توسط رضاخان نیز به رادیکالیزه شدن این جریان کمک کرد ولی سردرگمی تئوریک درباره اولویت های مرحله انقلاب و پذیرش تولیت حزب برادر طبیعتاً نه تنها سردرگمی در اتخاذ روش های سیاسی را به دنبال داشت که عدم ابتکار در این حوزه را نیز مزید بر علت می کرد؛ سردرگم میان رفرمیسم اولیه و رادیکالیسم مسلحانه بعدی. تفاوت های مارکسیسم ایرانی سال های 1300 تا 1320با دو دهه قبل از آن، در حقیقت تفاوت انترناسیونال دوم با انترناسیونال کمونیسم است. از آن قرائت های متکثر دیگر خبری نیست و همه چیز یکدست شده است.
حزب توده؛ نیروی سوم
پیروزی روسیه بر ارتش هیتلری، موجب اتخاذ رویکرد و روش های جدیدی از سوی شوروی برای گسترش دایره نفوذ خود شد، با دو هدف؛ از یک سو، متحدالشکل کردن رفتار و رویکرد جریانات و گرایشات مارکسیستی در کشورهای مختلف به قصد تضمین نوعی نگاه ارتدوکس و از سوی دیگر شکل دادن به موقعیتی جدید به نام کمپ سوسیالیست. برای تحقق این دو هدف راه های متعددی اتخاذ شد و از آن جمله بود برقراری شبکه یی از احزاب در کشورهای متفاوت و نیز ساخت و ساز بلوکی از سرزمین هایی که در آنها احزاب کمونیستی به قدرت رسیده باشند. (سیاست کمینفرم)
حزب توده در چنین فضایی و به دنبال چنین سیاستی در ایران پا گرفت. حزب توده در آغاز صراحتاً از تعلقات مارکسیستی سخنی به میان نمی آورد، از انقلاب پرولتری حرف نمی زد، در کنار خواست های دیگر طبقات متوسط (همچون جبهه ملی)خواهان استقلال ملی بود و قانونی عمل می کرد، حتی نظرات تئوریسین های دیگر سوسیالیست-لوکاچ، کائوتسکی، پلخانف و...- در روزنامه مردم را انعکاس می داد. اما از 1323 به بعد تحت تاثیر مستقیم سیاست های انترناسیونال سوم که احزاب کمونیست کشورها را در ارتباط با برادر بزرگ می خواست و نه مستقل، در نهضت ملی کارگزار سیاست شوروی شد، در تحلیلش از شرایط طبقاتی جامعه ایران دستخوش تشتت بود، در پرسش از مرحله انقلاب یکسان عمل نمی کرد و دست آخر در اتخاذ روش مبارزات سیاسی، چپ و راست می زد. شرایط طبقاتی ایران را گاه فئودالی می دانست، گاه نیمه فئودالی- نیمه مستعمره، گاه از بورژوازی کمپرادور سخن می گفت و به ندرت از سرمایه داری دولتی و...مرحله انقلاب را یک روز بورژوا-دموکراتیک می خواند و در نتیجه متحد طبیعی خود را طبقه متوسط و بورژوازی ملی و روز دیگر انقلاب سوسیالیستی را پی می گیرد. در روش سیاسی نیز همین تشتت را می شد دید. گاه طرفدار ائتلاف با لیبرال ها بود، گاه دشمن آنها، یک روز خود را در پیوند با نهضت ملی تعریف می کرد و روز دیگر ناسیونالیسم را مورد عتاب قرار می داد. حملات سرمقاله های روزنامه های نزدیک به این حزب از جمله مجله «به سوی آینده» به ملیون و ملی گرایی به دنبال عدم تصویب قرارداد بازرگانی ایران و شوروی در مجلس شورای ملی، بیانگر این تشتت است؛ «ملی، آخرین تیر ترکش استعمار در دنیای ماست.» قابل توجه اینکه اوج حملات حزب توده به جبهه ملی و ملیون و شخص مصدق به همان سال 1329 برمی گردد؛ سال ملی شدن نفت. به همه این دلایل نقش حزب توده بیشتر نقشی سیاسی در نزاع قدرت بود و نه نماد آگاهی طبقه کارگر.
با این همه جنبش چپ در این سال ها به حزب توده ختم نمی شود و نباید به آن تقلیلش داد. در برابر حزب توده و در تقابل با سیاست های خارجی و داخلی آن از جریان چپ مستقل و ملی دیگری باید نام برد که به عنوان نیروی سوم شناخته شده است. این جریان تحت رهبری خلیل ملکی و با چهره های برجسته یی چون انورخامه یی، جلال آل احمد، احمد آرام و حسین ملک، از 13 دی 1326 به عنوان اعتراض به سیاست های حزب توده از این حزب کناره گیری کردند تا چپ مستقلی را پی ریخته باشند، چپی که با ایجاد تشتت در داخل و وابستگی به قدرت خارجی تعریف نشود. نیروی سوم در عین اینکه خود را «همکار صد درصد کلیه عناصر جبهه ملی دکتر مصدق برای پیروزی بر سیاست استعماری می دانست» در عین حال خواهان اصلاحات اجتماعی نیز بود. این جریان از سال 1326 تا زمان کودتا همواره مدافع مصدق در سیاست های خارجی او بود و به ترتیب در نزاع مصدق با حزب توده، بقایی، مکی و کاشانی پشتیبان او. نقدهای این جریان به سیاست های داخلی دولت مصدق در حوزه مسائل اجتماعی و اقتصادی- طرح مساله زمین و مالکیت و اعطای حقوق دموکراتیک مساوی بهداشت عمومی، ملی کردن تعلیم و تربیت و... - همواره با در نظرگرفتن اولویت مبارزه با نیروهای کمینفرمی و نیز استعماری ارائه می شد. با این وجود نیروی سوم تا قبل از بازسازی خود در دهه چهل نتوانست مبانی تئوریک محکم و روشنی را طراحی کند و در برابر گفتمان غالب بلشویسم، قد علم کند. اصلاح گرایی، سوسیال دموکراسی و ناسیونالیسم سه عنصر اصلی این جریان بود و بنا بر همین اساس خود را از حزب توده متمایز ساخت و توانست در جریانات چپ سال های چهل- پنجاه اثر بگذارد.
جریانات چریکی / روشنفکران چپ
( از سال‌های دهه چهل تا انقلاب ایران )
دهه های چهل- پنجاه، دهه های اتمیزه شدن گفتمان و نیز جنبش چپ است. تغییر ساختار طبقاتی جامعه به دنبال اصلاحات ارضی، سر زدن اشکال جدید نهضت های سیاسی- انقلابی چپ در کنار بلشویسم مانند الگوی امریکای لاتینی و نیز چینی و دست آخر وابستگی نظام شاه به امریکا و سرکوبگری سیستماتیک تر، موجبات گسست در گفتمان چپ ایرانی را فراهم کرد. این تغییرات سه گانه پاسخ به آن پرسش های سه گانه را نیز اتمیزه کرد، پرسش در باب موقعیت طبقاتی جامعه، مرحله انقلاب و نیز روش های مبارزه.
تفاوت تحلیل بر سر موقعیت طبقاتی ایران باز موجب انشعاباتی شد. پروسه استالین زدایی در شوروی و نیز سرزدن الگوی چینی، حزب توده را با دو انشعاب بزرگ مائوئیستی روبه رو کرد. مائوئیست ها معتقد بودند که اصلاحات ارضی هیچ گونه تغییر اساسی در ساختار طبقاتی جامعه ایران ایجاد نکرده است و تولید کشاورزی- فئودالی وجهه مسلط است و از همین رو روستاها همچنان نقش کانونی را برعهده دارند.
سازمان چریک های فدایی که در آغاز بافتی جبهه یی داشت (دو گروه جزنی - ظریفی و احمدزاده - پویان) و بعداً تحت نظارت حمید اشرف شکل سازمانی پیدا کرد، معتقد بود که اصلاحات ارضی توانسته است سرمایه داری وابسته و بورژوازی کمپرادور را جانشین اقتصاد پیش سرمایه داری کند و از همین رو فعالیت های خود را متوجه شهر کرد. بر همین اساس در تحلیل مرحله انقلاب نیز اختلاف پیش آمد. آیا مرحله انقلاب دموکراتیک ملی است یا دموکراتیک خلق. دموکراتیک- ملی دیدن مرحله انقلاب، یعنی اولویت مبارزه با امپریالیسم و بر همین اساس ضرورت اتحاد عمل با بورژوازی ملی و خرده بورژوازی و پذیرفتن رهبری آنها در این مرحله، اما دموکراتیک خلق خواندن مرحله مبارزه، یعنی رو به اضمحلال دیدن بورژوازی ملی و رهبری را بر دوش نیروهای کمونیستی دیدن.
می توان گفت که کلیه تشکل های چپ در دهه چهل، تا یکی - دو سال مانده به سرنگونی رژیم شاه تنها بر سر یک موضوع اجماع داشتند؛ مبارزه مسلحانه. چه با این تحلیل که موتور کوچک می تواند بدل به موتور بزرگ شود (احمدزاده)، چه به عنوان روشی تبلیغی (جزنی). همگی نیز بر این واقعیت توافق داشتند که راه سومی برای مقابله با قدرت وابسته وجود ندارد. به رغم این اجماع عمومی، تضادها بسیار بود. مائوئیست ها بنا بر تحلیل از موقعیت طبقاتی ایران (فئودالی-کشاورزی) تشکیل ارتش های دهقانی در میان روستاییان را شعار خویش قرار دادند. دو گرایشی که منجر به شکل گیری سازمان فدائیان خلق شدند، بر عکس معتقد بودند که باید جنگ چریکی را از شهر آغاز کرد با این تفاوت که جزنی بر خلاف احمدزاده بر اولویت امر سیاسی و سازماندهی سازمان پیشگام تکیه می کرد و توسل به شیوه قهرآمیز را - متاثر از لنینیسم- فقط در شرایط آماده انقلابی مشروع می دانست؛ شرایطی که به نظر او در ایران فراهم نبود. (جزنی در سال 47 دستگیر شد و با تسلط دیدگاه احمد زاده و به خصوص حمید اشرف، نگاه جزنی به حاشیه رانده شد). در این میان تنها جریانی که مبارزه مسلحانه را محکوم می کرد حزب توده بود و البته به دلیل بهبود روابط شوروی با ایران.
جریانات چریکی از طریق جانشین کردن تضاد خلق- امپریالیسم به جای اردوگاهی دیدن مشکل وابستگی به شوروی را حل کردند، اما مشکل نظری قرار گرفتن در ذیل لنینیسم - استالینیسم را نه. الگوی استالینی در سال های آغازین دهه پنجاه بر چریک ها مسلط شد.
با این وجود بودند چهره ها و قرائت هایی که به موازات گفتمان غالب استقلال نظری خود را حفظ کردند. از گروه های کوچک و عمدتاً مستقر در اروپا و امریکا که نگاهی انتقادی به الگوی نظری و سیاسی استالینی داشتند می توان از جبهه ملی (شاخه خاورمیانه) نام برد یا جریاناتی که خود را متاثر از آرای تروتسکیست می دانستند. مهم تر از همه شعاعیان -از برجسته ترین تئوریسین های چپ در این دوره- به رغم باور به مبارزه مسلحانه، از سر سخت ترین منتقدان لنینیسم و تاثیرپذیری فدایی ها از الگوهای غیردموکراتیک استالینی بود (شعاعیان در سال 1354در درگیری مسلحانه کشته شد).
هنگامی که انقلاب ایران سر زد گروه های چپ دستخوش بحران نظری در باب همان پرسش های سه گانه بودند و همین امر باعث شد نتوانند تحلیل دقیقی از ماهیت قدرت در ایران پس از انقلاب به دست دهند؛ آیا لیبرال ها خطر اصلی اند و اینکه خرده بورژوازی حاکم خصلت انقلابی دارد و در برابر امپریالیسم می توان از آن حمایت کرد؟ تک- منبعی بودن، تکیه گاه طبقاتی روشن نداشتن و البته سال ها زیست چریکی این جنبش را به یک گروه چریکی روشنفکر محدود ساخته بود و از همین رو در برابر یک انقلاب توده یی و البته مذهبی غافلگیر شد و از همین رو نتوانست بدل به یک نیروی فشار شود و در آرایش قدرت پس از انقلاب، نقشی اثرگذار برعهده گیرد. بی توجهی به نقش مذهب و سنت در تحولات اجتماعی نیز یکی از پاشنه های آشیل این جریان بود. در غرب جریان چپ در قرن نوزدهم با به حاشیه رانده شدن مذهب، سر زد در نتیجه نقدش به مذهب مشکلی برای برقراری رابطه با طبقه کارگر ایجاد نمی کرد. جریانات چپ در ایران طی این سال ها، گاه با تظاهر به دین، گاه با مسکوت گذاشتن آن، گاه با نادیده گرفتنش و گاه با حملات مستقیم و از همه مهم تر روبنایی دیدن آن نتوانستند با فعال شدن مذهب در ساحت اجتماع، موضع گیری دقیقی اتخاذ کنند. همین است که هم برای ریشه دوانیدن مشکل پیدا کردند هم برای مقابله با آن. خود این موضوع یکی دیگر از دلایل به حاشیه رانده شدنشان شد. بنابراین بحث های مفصلی بر سر موقعیت بورژوازی، طبقه کارگر، فئودالیته، اردوگاه سوسیالیسم و... وجود داشت اما بر سر جایگاه مذهب تحلیلی دقیق به جز تکرار یکسری کلیشه ها خیر. (کلیشه خرده بورژوا بودن جریانات مذهبی، مذهب افیون توده است و... جزنی جزء نادر متفکران چپ این سال هاست که به این موضوع پرداخته است).
با این همه شکی نیست که گفتمان چپ مارکسیستی با قرائت مسلط لنینی با کلیاتی چون ضرورت داشتن ایدئولوژی همچون راهنمای عمل، توجه به تضاد طبقاتی، ضرورت مرزبندی با امپریالیسم جهانی، تکیه بر پیشگام انقلابی همچون کاتالیزور توانست اثرات قابل توجه نظری بر کل جنبش سیاسی علیه نظام شاهنشاهی بگذارد. امروزه اما چنین پیداست که بر خلاف ً دیروز، در بررسی این اثرگذاری و اثرپذیری نوعی بزرگ نمایی صورت می گیرد. برای واکاوی دلایل بی توجهی به مقولاتی چون آزادی، دموکراسی، توسعه اقتصادی، ضرورت های مدنی در سه دهه اخیر، می بینیم و می شنویم که دلایل اصلی آن به گردن همان رقیبی می افتد که تا دیروز، غیرمردمی و یک اقلیت وابسته بی هیچ نفوذ و پایگاهی تلقی می شد. گفتمان چپ به قرائت لنینی- استالینی تقلیل داده می شود و سپس دایره آن به کل جنبش اجتماعی نیم قرن اخیر تعمیم داده می شود. این نوع تعمیم دادن نه تنها غیرتاریخی است بلکه خود- خلاف است. غیرتاریخی است به این دلیل که همه دلایل ساختاری - فرهنگی را در این بی اعتنایی و بی توجهی به مفاهیمی چون دموکراسی نادیده می گیرد. خود-خلاف است چرا که معلوم نیست گفتمان چپ از چه هنگام شده است آن دیو مقتدری که سال ها همگی ملعبه اش بوده اند بی آنکه خود خبر داشته باشد. در غیبت توسعه فرهنگی و ساختاری، چپ و راست و میانه، دیندار و بی دین همگی به هم شبیه اند و در یک چیز مشترک و آن تک الگویی است. آسیب اصلی این است و فقط مختص چپ نیست. مقصود اینکه امروز دقیق تر آن است که از پایان تک الگویی سخن گفت، از جمله پایان چپ تک الگویی موسوم به لنینیسم و ضرورتاً از آغاز الگوهای جدید و متکثر از جمله در حوزه رویکرد چپ. البته اگر قرار است به دموکراسی اندیشیده شود یعنی سیستمی که در آن گفتمان مسلط، شرایط و امکان ضد خود را نیز فراهم آورد. دستاوردهای جنبش چپ را نمی توان لااقل در دموکراتیزه کردن یکسری پرسش های بنیادی نادیده گرفت؛ موقعیت طبقاتی ما چیست؟ در چه مرحله یی قرار داریم و از چه روش هایی می توانیم استفاده کنیم برای کوتاه کردن راه طولانی توسعه موزون و پایدار؟ سال ها بعد، یعنی امروز ما همچنان داریم به این پرسش ها می اندیشیم. اینکه برای پاسخ به این پرسش ها چپ در کجا قرار دارد و این بار با کدام قرائت می تواند پا به عرصه رقابت با پاسخ های دیگر بگذارد البته بستگی به خیلی فاکتورها دارد و مهمتر از همه اینکه با به حاشیه رانده شدن قرائت مارکسیستی- لنینیستی، بر اساس چه تجدید نظرهایی در حوزه نظری قادر به حضور در عرصه عملی خواهد شد. تئوری های مارکسیستی در اروپا، سر منشاء پیدایش احزاب، سندیکاها، قدرت های سیاسی بسیاری شد و اگر چه در بسیاری اوقات قدرت را به دست نیاورد اما تبدیل به نیروی فشاری بسیار جدی شد و توانست قدرت های حاکم جوامع سرمایه داری را وادار به دادن امتیاز کند. (حقوق کارگران، کاهش ساعات کار، بیمه کار، مرخصی و.. ) مهم تر از همه اینکه مارکسیسم از یک نوع سیستم بسته به تعبیر آلتوسر بدل به یک نوع رویکرد شد و بر همین اساس بسیاری از تاملات و ملاحظات فلسفی و اقتصادی مارکس در جریانات فکری و علمی و حتی دانشگاهی اروپای قرن بیستم توانست اثرگذار باشد (از مکتب فرانکفورت در حوزه فلسفه تا مکتب آنال در حوزه تاریخ و...). تجربه تاریخی غرب نشان داده است که در غیبت گفتمان چپ به عنوان رقیب جدی و اثرگذار گفتمان لیبرال، این پوپولیسم است که قدرت می گیرد و هر دو را به حاشیه می راند.