خاورمیانه از نظر نظامی از دو جهت بسیار با اهمیت تلقی میشود. اول این که منطقه خاورمیانه برخلاف مناطق دیگر، پس از جنگ جهانی دوم و پشتسر گذاردن تحولات، به جای دستیابی به ثبات و توسعه به سمت بحران و جنگ کشیده شده است. گویا آشوب درونی منطقه پایانی ندارد و هر از گاهی بحران یا حادثهای آرامش حاکم بر منطقه را میشکند و از دوست و دشمن تعریف جدید ارائه میکند. این بحرانزاییهای دائمی باعث شده است بسیاری از حاکمان منطقه به این باور برسند که بحران اصل حاکم بر منطقه است و تحولات دیگر استثنایی در این اصل تلقی میشود.
عامل دوم، وجود درآمدهای نفتی است. بیشتر کشورهای خاورمیانه تکمحصولیاند و نفت منبع اصلی درآمد آنها را تشکیل میدهد. وجود ثروت نفت به بسیاری از کشورهای منطقه این امکان را داده است که با خیال آسوده و بیتوجه به نیازهای داخلی و فشار افکار عمومی درآمدهای نفتی را در راه مقاصد خود هزینه کند. حاکمان این کشورها، هرگاه درآمدهای نفتی افزایش یافته مبالغ زیادی را برای هزینههای نظامی مصرف و ارتش بزرگی با ساز و برگ فراوان ایجاد کردند. اگر چه پایان جنگ سرد، سر آغاز صلح و امنیت برای برخی مناطق و کشورها بود: اما این واقعه مهم برای کشورهای منطقه خاورمیانه نه فقط صلح و امنیت به ارمغان نیاورد، بلکه آغازی برای بحران جدید بود. در سال 1990 با حمله عراق به کویت و اشغال این کشور محیط امنیتی خاورمیانه با چالش جدیدی مواجه شد.
کشورهای منطقه ابتدا تلاش کردند از راه مسالمتجویانه این بحران را بر طرف کنند: اما ناتوایی این کشورها باعث شروع جنگ جدیدی در منطقه شد. نیروهای ائتلاف به رهبری امریکا با عراق وارد جنگ شدند. جنگ امریکا و حضور ملموس این کشور در خلیجفارس باعث تغییر در محیط امنیتی منطقه شد. و در این میان برخی کشورها، حضور امریکا را عاملی مفید برای تامین امنیت خود تلقی میکردند.
با آغاز هزاره سوم، خاورمیانه باز هم کانون بحران بود. حمله امریکا به افغانستان به بهانه مبارزه با القاعده و تروریسم، اولین جنگ هزاره بود. خط سیر بحران 2 سال بعد، تغییر جهت داد و این بار عراق را نشانه گرفت.
عامل تهاجم به عراق و اشغال این کشور باز هم امریکا بود که رهبری ائتلافی متشکل از کشورهای غربی را به عهده داشت. افغانستان و عراق اشغال شدند و حکومت طالبان و صدام به پایان رسید: اما ترور و خشونب و جنگ در این 2 کشور پایان نیافته است.
مانورهای بازدارنده
راهبرد دفاعی ایران در سالهای پس از جنگ تحمیلی تابع راهبرد بومی کردن امنیت، دفاع فرا منطقهای، آمادگی لحظهای و مهمتر از همه بازدارندگی بوده است.
برهمین مبناء به طور مداوم و مستمر همه ساله، نیروهای مسلح رزمایشهای متعددی را با هدف آزمون توان نظامی و دفاعی خود برگزار میکنند. این رزمایشها پیوندی معنادار با استراتژی سیاسی ایران نیز دارد.
از ابتدای سال 1385 تاکنون 3 رزمایش سراسری و با دامنه فراگیری بسیار وسیع برگزار شد. اولین رزمایش در فروردین با نام پیامبر اعظم از سوی نیروهای 5 گانه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در منطقه خلیجفارس برگزار شد. در این رزمایش برای اولین بار سریعترین موشکهای زیر سطحی جهان که با استفاده از دانش دفاعی بومی نیروهای مسلح ساخته شده بود، به نمایش درآمد. همچنین ارزیابی و آزمایش توان آفندی و پدافندی سپاه پاسداران رهگیری و هدفگیری شناورهای زیر سطحی و روسطحی، دفاع هوایی با آزمایش موشکهای رهگیر و ... یکی از ویژگیهای این رزمایش بود.
رزمایش دیگری که در اواخر تابستان امسال و از سوی نیروهای سهگانه هوایی، زمینی و دریائی ارتش جمهوری اسلامی ایران برگزار شد، رزمایش ضربت ذوالفقار بود این رزمایش نیز از ویژگیهی مهمی چون قدرت سریع بهره میبرد. در این رزمایش نیز سلاحهای جدیدی که حاصل تلاشهای پژوهشی، علمی و صنعتی نیروهای مسلح بود به نمایش درآمد. امیر دریادار سجاد کوچکی با اشاره به مانور یگانهای نظامی امریکا و چند کشور غربی در منطقه خلیجفارس میگوید: از نظر نظامی اگر این رزمایش هیچ توجیه عملیاتی و تاکتیکی ندارد و تحلیلگران نظامی اگر از نظر نظامی این مانور را مورد بررسی قرار دهن، به آسانی متوجه میشوند این مانور تاکتیکی نیست، بلکه بیشتر به خاطر شکستهای امریکا در افغانستان و عراق و فشار وارد کردن به ایران به خاطر فعالیتهای هستهای انجام میشود.
فرمانده نیروی دریایی ارتش، هر حرکت نظامی علیه کشورهای ساحلی در منطقهای با خصوصیت خلیجفارس را که از طریق تنگه هرمز قابل کنترل است محکوم به نابودی تمام یگانها میداند و میگوید: ما هر گونه استقرار، تجمع، آرایش و تحرکات نیروهای منطقه را مثل همیشه زیر نظر داریم. تکتک یگانهای آنها از نظر شنودی، راداری و دیگر تجهیزات کنترلی را زیر نظر دقیق و نزدیک خود داریم. میدانیم هر کدام از زیردریاییها، کجا هستند و چه میکنند. محل استقرار یگانهای شناور را میدانیم و حتی نام فرماندهان یگانها و تعداد خدمه آنان را میدانیم. هیچ یگانی از گلوگاه راهبردی هرمز رفت و آمد نمیکند، مگر این که از پیش آنها را شناسایی کرده باشیم.
احمد توکلی رئیس مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی نیز با اشاره به تحرکات نظامی تبلیغاتی امریکا و انگلیس در منطقه خلیجفارس میگوید: تحرکات مقطعی کشورهای بیگانه همه حرفها را نمیزند. توکلی رزمایش اخیر این کشورها را ادامه خط سیر فشار و تهدید آنه علیه فعالیتهای صلحآمیز هستهای ایران میداندو خاطرنشان میکند. غرب مصمم است ما را از دستیابی به فناوری هستهای و فناوریهای نوین منع کند: اما جمهوری اسلامی ایران بر استفاده از حقوق خود تاکید دارد و این خود یک چالش طولانی مدت را به وجود میآورد. آنها قصد دارند زمینه و فضای پذیرش قطعنامه علیه ایران را فراهم کنند.
ضرورتها و دستاوردها
رزمایش «پیامبر اعظم 2» در شرایطی برگزار شد که آمریکا به همراهی تعدادی از کشورهای اروپایی: رزمایش نظامی را در منطقه خلیجفارس برگزار کردند. بنابر اظهارنظرهای مقامات آمریکایی، رزمایش مزبور با هدف اعمال فشار بر ایران در آستانه نشست شورای امنیت برگزار شده است. یکی دیگر از اهداف رزمایش قدرتهای فرامنطقهای در خلیجفارس توقف و پیشگیری از عبور کشتیهایی است که تجهیزات و وسایل مرتبط با سوخت هستهای حمل میکنند. نیروی هوایی سپاه با شلیک دهها موشک از جمله شهاب 2 و 3 با سر جنگی خوشهای و با برد بالای هزار کیلو متر فاتح 110 و ذوالفقار 73 و صدها راکت و موشک با بردهای مختلف از150 کیلومتر به بالا، رزمایش را آغاز کرد. دهها هواپیمای شناسایی در 2 نوع با سرنشین و بیسرنشین و هواپیمای جنگی سرخو 25 در این رزمایش شرکت و وظیفه پشتیبانی هوایی از یگانهای دیگر را به عهده داشتند. تازشهای هوایی و زمینی در استان هرمزگان و برخی جزایر این منطقه به عمق 1400 کیلومتر صورت گرفت که در این عملیاتهای آفندی و انبوه بیش از 1800 تیم خودکفا و ویژه شرکت داشتند.
همچنین نیروی زمینی سپاه با استعداد 10تیپ زرهی، مکانیزه و نیروی مخصوص با به کارگیری سلاحهای جدید و سازمان جدید رزم در 10 استان کشور عملیاتهایی چون دفاع مسطح، نفوذ، دستبرد و عملیات تاخیری را به نمایش گذاشتند و در کنار آن تمرین تکهای شبانه با واحدهای کوچک در حجمی گسترده انجام شد. حضور 788 گردان عاشورا و الزهرای نیروی مقاومت بسیج که مرکب از 655 گردان برادران و 133 گردان الزهرا (خواهران) در مقیاس 14 استان بود، یکی دیگر از ویژگیهای این رزمایش بوده است. ماموریت این نیروها، دفاع از کوی و برزن، عملیاتهای تاخیری، دفاع از مراکز حساس و گلوگاههای راهبردی، مقابله با ناآرامیهای احتمالی، امداد و نجات و جنگ نوین بود.
در این زمینه، سردار حسین سلامی، فرمانده نیروی هوایی سپاه پاسداران میگوید: پرتاب تعداد زیادی از موشکهای زمین به زمین در کلاسها و طبقات مختلف با قابلیتهای متفاوت در این رزمایش، نشاندهنده تجمع اراده بزرگ ملت ایران در یک مقاومت اسلامی است. وی میافزاید: این موشکها قابلیتهای جدید و بهبود یافتهای را به مرحله آزمون و نمایش میگذارند. یکی از نمادهای برجسته بهینهسازی سیستمهای موشکی ما، تغییر بنیادین در کلاهک موشکهای شهاب است که به یک کلاهک خوشهای تبدیل شده و میتواند پس از شلیک روی هدف، صدها بمب کوچک را در یک منطقه وسیع پخش کند.
وی میافزاید با این آزمایش به این قابلیت دست مییابیم که علیه پایگاههای نظامی و مراکز تجمع و گسترش یافته دشمنان و ناوهای مستقر در آبهای منطقه مورد علاقه خودمان چنین موشکهایی را شلیک کنیم. بنابراین به قابلیت ناامنسازی جدیدی در زمین و دریا دست یافتهایم. سردار سلامی تصریح میکند: در این رزمایش تلاش کردیم پرتاب موشکها در کلاسها و الگوهای متفاوت را به صورت همزمان به عنوان نماد تجسم اراده نشان دهیم.
فرمانده کل سپاه پاسداران نیز میگوید: رزمایش رسول اعظم، پیام روشنی برای دشمنان فرستاد. دشمنی که که از آن سوی دریاها برای برهم زدن امنیت خاورمیانه آمدهاند، پیام رزمایش رسول اعظم(ص)را به خوبی دریافت کردند. سردار سرلشکر رحیم صفوی میافزاید، تنها راه برون رفت از بحرانهای منطقه خاورمیانه، خروج نیروهای اشغالگر آمریکایی و انگلیسی از خاک عراق، افغانستان و منطقه خلیجفارس و دریای عمان است. تا زمانی که نیروهای بیگانه بر ادامه حضور خود پافشاری میکنند، منطقه به هیچ وجه از صلح و ثبات برخوردار نخواهد شد.
همچنین محمود محمدی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس با بیان این که نگاه کشورهای 1+5 به آمادگی نظامی جمهوری اسلامی ایران منفی است، میگوید: ایران برای تغییر این نگاه باید به لحاظ سیاسی، اهمیت خود را در منطقه با برگزاری چنین مانورهایی تبدیل به قدرت کند و این قدرت را باید در مشارکتپذیری برای صلح و ثبات در منطقه تعریف کنیم. وی با اشاره به این که مانورها از نظر مسائل نظامی قابل اهمیت و تحلیل است، میگوید: برگزاری چنین مانورهایی را نمیتوان به مسائل و تحولات روزمره ارتباط داد. چون هر کشوری برای آمادگی نظامی خود چنین مانورهایی را برگزار میکند. ولی در مقطع کنونی برگزاری مانورهای پیچیده و پیشرفتهای که اخیراً نیروهای مسلح انجام داده با توجه به برگزاری مانور برخی کشورها به رهبری آمریکا در خلیجفارس مثبت ارزیابی میشود.
وی روحیه بالا و آمادگی نظامی جمهوری اسلامی ایران را برای دفاع از مرزهای آبی، خشکی و امنیت ملی ضروری میداند و میافزاید: چنین مانورهایی برای کشور ما که در این منطقه حضور داریم، مانورهای ابتکاری و نه واکنشی است. ولی برگزاری مانورهایی که آمریکایی در منطقه انجام میدهند، واکنشی و نه ابتکاری است. محافل غربی و آمریکایی با توجه به پیچیدگی تسلیحاتی و برد موشکی این مانورها سعی کردهاند با تبلیغات منفی، افکار عمومی منطقه را نسبت به جمهوری اسلامی ایران بیمناک کنند، ما باید نشان دهیم کشورهایی که به طور واقعی در پی صلح و ثبات منطقه هستند، میتوانند به جای نگرانی از ایران نقش و جایگاه ایران را به رسمیت بشناسند و وارد شرایط جدیدی از تعامل با ایران شوند.