مهینالسادات صمدى
نوشتن کتاب امروز به صورت یک سنت در میان رهبران آسیاى مرکزىدر آمده است. هر سال شاهد انتشار کتاب و اثر جدیدى از سوى سران این جمهورى ها هستیم. برخى از این کتاب ها جنبه یک منشور حکومتى را دارند که در آنها رؤساى جمهور وحاکمان این کشورها سعى دارند دیدگاه خویش را در باره وضع حال و آینده سیاسى کشور بیان کنند. برخى دیگر به یکى از موضوعات و مسائل مهم حوزه فرهنگ، اقتصاد یا حتى امور اجتماعى و رفاهى جامعه مى پردازد. نکته مهم این است که سیاستمداران این کشورها با آنکه تریبون هاى گوناگون از تلویزیون تا اینترنت و مطبوعات در اختیار دارند اما شأن تاریخ سازى براى کتاب قائل هستند، همچنان کتاب را منشأ اعتبار و کسب پرستیژ مى دانند و تصور غالب در میان این دولتمردان این است که در قالب کتاب میراث حکومتى آنان براى نسل هاى آینده به یادگار مى ماند.
سنت کتاب نویسى اکنون چند سال است که به صورت گسترده در دوایر حکومتى کشورهاى آسیاى مرکزى دنبال مى شود به نحوى که امروز لیستى از تألیفات آنان زینت بخش ویترین و دفتر کار شان شده است. از مراد نیازاف رئیس جمهور فقید ترکمنستان که نخستین بار سنت کتاب نویسى را با تألیف اثرى مناقشه انگیز به نام روحنامه منتشر کرد تا خلف او بردى محمداف که به عنوان پزشک تاکنون چند اثر منتشر کرده است و اسلام کریم اف و امامعلى رحمان در ازبکستان و تاجیکستان هر کدام نوشتن و انتشار کتاب را در کانون علایق خویش قرار داده اند.
تفاوت کاربرد کتاب هاى این زمامداران با آثارى که از سوى آکادمیسین ها و اندیشمندان آسیاى مرکزى به رشته تحریر در مى آید در این است که تألیفات این رهبران غیر از صدور به بازار نشر به عنوان یک سیاستنامه جایگاه مجموع القوانین را پیدا مى کند. بر اساس آنچه رسانه هاى این کشورها نقل مى کنند در اغلب کشورهاى آسیاى مرکزى اکنون کتاب هاى رهبران به عنوان یک منبع درسى مدارس یا جزوه دانشگاهى تدریس مى شود.
البته از وقتى که روابط سیاسى این دولت ها با طرف هاى غربى سرد شده و رهبران این کشورها پیوند هاى سنتى خویش با روسیه را تحکیم کرده اند، رسانه هاى اروپا و آمریکا با زبان انتقادى از کتاب هاى این رهبران یاد مى کنند تاحدى که موضوع کتاب نویسى دولتمردان آسیاى مرکزى را به سوژه اى براى استهزاى آنان تبدیل کرده اند. برخى این محافل تلاش مى کنند از کتاب رهبران آسیاى مرکزى به عنوان امرى مهمل تعبیر کنند یا آنکه تدریس این کتاب ها در مدارس را نشانه اى از تحمیل باورهاى حاکمان و بسته بودن فضاى فرهنگى در این جوامع معرفى کنند.
با این حال تبلیغات منفى رسانه هاى غرب در این باب چندان تأثیرى نداشته و سران آسیاى مرکزى بى اعتنا به این واکنش ها همچنان نگاه رقابت گونه خویش به بازار کتاب را حفظ کرده اند.
نمونه جدید از کتاب هایى که به نام رهبران آسیاى مرکزى چاپ شده است نکات جالبى را یاد آورى مى کند. سوژه هاى انتخابى آنها بسیار متنوع است و هر کدام از این سوژه ها تابلویى از تصورات آنها از جامعه و محیط حکمرانى شان است. در واقع آنها موضوعات اصلى کتاب شان را به چیزى اختصاص داده اند که محور مشکلات جامعه شان است.
از این قبیل است که «اسلام کریم اف» رئیسجمهور ازبکستان کتاب جدیدش را مسئله معنویت در این کشور اختصاص داده است.
ازبکستان از زمره کشورهایى است که در سال هاى اخیر دستخوش تحولاتى عمیق شد، این حوادث به اراده نیروهاى معارض کریم اف سازماندهى گردید و در نهایت به درگیرى هاى گسترده اپوزیسیون این کشور با حکومت و غائله اندیجان انجامید. هم اکنون نیز یکى از جدى ترین نیروهاى مخالف حکومت جریان هاى مذهبى هستند که از پشتیبانى طرف هاى خارجى و رسانه هاى منطقه اى و جهانى نیز برخوردارند.
به هر حال کریم اف موضوع کتاب تازه خویش را معنویت قرار داده وعنوان آن را «معنویت نیروى شکست ناپذیر» برگزیده است.
به همین دلیل کتاب کریم اف در وهله اول با واکنش منفى مخالفان او و نیز رسانه هاى لیبرال روبه رو شد. آنها تلاش کردند که موضوع این کتاب را مشى سیاسى کشور مغایر قلمداد کنند.
البته چنین واکنشى دور از انتظار نبود. روابط تاشکند بویژه در دو سال اخیر با جهان غرب به تنش آمیخته است. ریشه این تنش ها نیز دو تصمیم کریم اف بوده که آمریکا و اروپا را نگران ساخت. اولى تصمیم او براى برچیدن پایگاه نظامى آمریکا و دومى تلاش وسیعى که تاشکند براى احیاى مناسبات استراتژیک خویش با روسیه و نیز احیاى اتحاد کشورهاى همسود به عمل آورد.
از این روست که حکومت تاشکند در کشمکش با محافل سیاسى غرب قرار دارد که همواره از بحث حقوق بشر و دموکراسى براى تحت فشار گذاشتن او بهره مى گیرند.
در روزهاى گذشته تلویزیون دولتى ازبکستان طى مراسمى کتاب جدید اسلام کریم اف را رونمایى کرد، در این مراسم اغلب شرکت کنندگان در توصیف کتاب «معنویت نیروى شکست ناپذیر» سخن گفتند.
به گفته یک تحلیلگر ازبک که کتاب جدید اسلام کریم اف را مطالعه کرده است، این کتاب پاره اى از دیدگاه هاى رئیس جمهور را در باب معنویت ،نه فقط درمیان ملت ازبک، بلکه در عرصه امروز جامعه جهانى بیان مى کند و تأکید براین دارد که مردم با چراغ معنویت راه روشنگرى و سعادت را مى توانند پیدا کنند. این کتاب همچنین در فصل هاى دیگر به ابعاد ترقیات جهانى و نیز آینده مادر وطن - ازبکستان - مى پردازد.
جالب این است که اسلام کریم اف در بین رؤساى جمهور منطقه از نویسندگان پر محصول و پر کار به شمار مى رود و گفته مى شود که تیراژ کتاب هاى نوشته شده توسط این رئیس جمهور حتى به ۳۰ میلیون نسخه چاپ هم رسیده است.
البته چنانکه اشاره شد کتاب هاى وى اکنون به عنوان منابع و متون درسى در مدارس و دانشگاه هاى ازبکستان درآمده است.
در تاجیکستان «امامعلى رحمان» رئیس جمهور این کشور از سال ها قبل محور علاقه خویش در حوزه فرهنگ و دانش را هویت تاریخى و ادبیات ملت فارس و تاجیک قرار داده است به همین دلیل اکنون چندین کتاب پیرامون تاریخ مردم تاجیک به نام او چاپ شده است. در سایت رسمى رئیس جمهور تاجیکستان ۱۳ کتاب او همراه با ۱۸ کتابى که دیگران درباره امامعلى رحمان نوشته اند در یک ستون عرضه شده است. کتاب هاى امامعلى رحمان همین طور، دفتر کار اکثر منصب داران تاجیک را زینت بخشیده است. ولى امامعلى رحمان برخلاف برخى از همتایان خویش مانند مراد نیازاف رهبر سابق ترکمنستان از اجبارى کردن تعلیم آثار خود در مکاتب و دانشگاه ها خوددارى کرده است. رحمان هنوز توجه ویژه اى به حوزه مناسبات فرهنگى دارد. او سعى مى کند تاجیکستان را که فاقد منابع غنى اقتصادى دیگر کشورهاى آسیاى مرکزى است به یک قطب فرهنگى تبدیل کند، به همین دلیل هر ماه چندین کنگره و همایش با موضوعات تمدنى و تاریخى یا ادبیات درشهر دوشنبه برگزار مى شود و مؤسسات کشورهاى خارجى از آمریکا و اروپا تا ایران و خاورمیانه رقابت شدیدى در عرصه فرهنگى این کشور دارند.
کمى آن سوى شهر دوشنبه در عشق آباد، سیاستمدارى که کرسى رهبرى نیازاف را در اختیار گرفت نخستین کتاب خویش را در عرصه بهداشت و رفاه منتشر کرده است. «قربان قلى بردى محمداف» رئیس جمهور ترکمنستان یک پزشک است و به همین دلیل بعد از رسیدنش به قدرت در نخستین کتابش اندیشه هاى خویش را در زمینه سلامت و بالابردن استانداردهاى بهداشت این کشور به طبع رسانید. با این همه بردى محمداف وهمقطارانش از لحاظ شوق و علاقه به کتاب به صفر مراد نیازف نمى رسند. نیازاف درصدد برآمد کتاب «روح نامه» ترکمنباشى که مجموعه اى از پند و اندرز تاریخ و بیان اوضاع زندگى بود را به راهنماى معنوى مردم ترکمن و اساس فرهنگ و ادبیات آن تبدیل کند. داشتن «روح نامه» در کلیه مؤسسات دولتى و غیر دولتى و حتى در مسجد و کلیسا اجبارى بود و وزارت معارف ترکمنستان آموزش این کتاب را به برنامه تعلیمى تمام مکاتب و دانشگاه ها ارائه کرد. در عشق آباد پایتخت ترکمنستان حتى مجسمه این کتاب را ساخته بودند اما بردى محمداف در اصلاحات گسترده اى که در عرصه فرهنگى و سیاسى شروع کرده به این وضع پایان داد. محمداف در کنار طرح هاى اقتصادى با اعطاى یک سلسله آزادى ها در زمینه اینترنت و ارتباط ترکمن ها با جهان خارج تلاش دارد تا چهره اى مدرن از جامعه سنتى ترکمنستان ارائه کند.
البته اقدامات مشابه محمداف را برخى دیگر از سران آسیاى مرکزى نیز دنبال مى کنند که دراین راستا مى توان به اقدامات نظربایف اشاره کرد که تلاش دارد آستانه به یکى از کانون هاى تبادل ادیان و فرهنگ ها تبدیل شود. «نور سلطان نظربایف» رئیس جمهور قزاقستان خود نیز همانند دیگر همقطارانش دست به قلم شده و تاکنون ده ها مقاله علمى و دو کتاب به نام او به چاپ رسیده است؛ دو اثرى که نام بامسماى «استراتژى استقلال» و دیگرى «در قلب اوراسیا» برخود دارند.