*دیدگاهی درباره جامعه اطلاعاتی وجود دارد، مبنی بر این که جامعه اطلاعاتی، جامعهای است که در آن تساوی حقوق انسانها، محوریت مردم و آزادی مورد توجه قرار میگیرد و با به کارگیری فناوری ارتباطات به عنوان وسیله نه هدف، در راه توسعه انسانی و اجتماعی گام بردارد. با این توصیف، درباره جامعه اطلاعاتی، آیا به وِیژگیهای آزادی و برابری و در جهت توسعه انسانی و اجتماعی میتوان امید داشت؟
**دو جنبه دارد. یک جنبه گفتمانی است که به صورت گفتمان مطرح میشود علاقهها جلب و یک نوع شیفتگی نسبت به جامعه اطلاعاتی ایجاد میشود. جنبه دیگر واقعیت است. به هر حال باید این فناوریهای نوین اطلاعات ارتباطات در راه توسعه کشورها و بهبود شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی همه ملتها به کار گرفته شود. به عبارت دیگر، کشورهای جهان سوم در عمل تمایل دارند به سوی نظم نوین اطلاعات و ارتباطات که در دهه ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ در پی آن بودند، بروند و این ۲ جنبه را باید در نظر گرفت، یک جنبه آرمان خواهی و گفتمانی و یک جنبه واقعی. کشورهای جهان سوم باید سعی کنند به آن برسند و از طریق تقویت جامعه مدنی، مردم خود را در این زمینهها آگاه و بیدار کنند تا بتوانند اهدافی را که در دهههای ۷۰و۸۰ دنبال میکردند، محقق کنند. همان طور که شما مطرح کردید، باید همه موارد را در نظر گرفت. نمیتوان فقط روی آزادیها تکیه کرد. در سایه چتر آزادی و حقوق بشر فناوریهایی را به دنیا فروختند. عدهای میگویند فناوری باید هدف باشد. به هر حال لازم است مطالعات دقیقی داشته باشیم و به نحوی عمل کنیم که بتوانیم مصلحت ملی خود را رعایت کنیم.
*شما به جنبه آرمانخواهی و گفتمانی درباره جامعه اطلاعات اشاره کردید. در سالهای پیش هم نمیشد به این جنبه آرمان خواهی توجه داشت. کشورهای توسعه نیافته با کشورهای پیشرفته چالشهایی داشتند و خواستار رعایت حقوق و آزادیهای خود بودند و هنوز این مساله وجود دارد. تا چه حد امکان تحقق این جنبه گفتمانی وجود دارد؟
**ما در مسیری گام نهادهایم که این مسیر باید به جایی برسد و نمیتواند متوقف شود. وقتی مقدمات برگزاری اجلاس جهانی سران درباره جامعه اطلاعاتی آغاز شد، تصور نمیکردند موضوع مدیریت اینترنت در سطح جهان مطرح میشود. در کنفرانس منطقهای مقدماتی اجلاس جهانی ژنو که ایران هم نقش داشت و من در آنجا حضور داشتم، برای اولین بار ژاپن از سوی کشورهای آسیایی ضرورت راهبری بینالمللی اینترنت را مطرح کرد که این یک گام مثبت است در جهت این که کشورهای جهان سوم بتوانند در جهت استقلال خود گام بردارند، البته این به معنای آن نیست که از تمام پیشرفتهای تکنولوژیکی به دست آمده صرفنظر کنند.
من به ادامه مذاکرات که قرار است اواخر مهر و اوایل آبان در آتن آغاز شود، امیدوارم. بنابر آن است که مجمع مباحثه درباره مدیریت اینترنت را پیگیری خواهد کرد و به این لحاظ کشورهای در حال توسعه باید سعی کنند در آنجا موثر باشند. دولت جمهوری اسلامی ایران هم باید خودش را آماده کند تا در مذاکرات تاثیر بگذارد و در تصمیمگیریهای بعدی مصالح کشورهای در حال توسعه و اسلامی بوِِِیژه کشور خودمان موردنظر قرار گیرد.
*یکی از نگرانیهایی که در خصوص جامعه مطرح میشود، تهدید فرهنگ ملی کشورهاست. در جامعه اطلاعاتی فرهنگ کشورها چه سرنوشتی مییابند؟
**تنوع فرهنگی مهمترین مساله روز است. در ۲۰ اکتبر ۲۰۰۵ (اواخر مهر و اوایل آبان سال گذشته) عهدنامه تنوع فرهنگی در یونسکو با اکثریت قریب به اتفاق آراء به تصویب رسید و فقط آمریکا بیش از آن تلاش کرد از تصویب عهدنامه جلوگیری کند، اما موفق نشد. این موفقیت بزرگی برای کشورهای در حال توسعه و کشورهای دیگری مثل فرانسه، کانادا و آلمان بود که توانستند آن را به تصویب برسانند. امروز مساله فرهنگی مهمترین مساله دنیاست، برای این که با جهانی سازی اقتصادی و فرهنگی سرمایهداری مقابله شود، مهمترین وسیله میتواند همین تنوع فرهنگی باشد. کشور ما در اینباره باید جوانب امر را در نظر بگیرد، پژوهش کند و بر اساس تحقیقات، برنامهریزی وسیاستگذاری کند.
*آیا تاکنون در جهت تنوع فرهنگی درباره وضعیت فرهنگ ایرانی ـ اسلامی در جامعه اطلاعاتی پژوهش و بررسی انجام گرفته است؟
**متاسفانه تا به حال کاری انجام نشده است. اخیرا مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، فعالیتی را در خصوص بررسی تنوع فرهنگی آغاز کرده است که از ما هم برای همکاری دعوت کردند. این آغاز خوبی است که اگر تداوم یابد، میتواند موثر باشد و استادان و صاحبنظران و دستگاهها و مسوولان را جذب خواهد کرد تا در این زمینه بیشتر فعالیت کنند.
*به نظر میرسد تنوع فرهنگی در جنبه گفتمانی و آرمانخواهی درباره جامعه اطلاعاتی مورد توجه قرار میگیرد؛ اما در جنبه واقعیت، وضعیت به گونهای دیگر است؟
**به هر حال، سعی میشود محتوای بومی و ملی تهیه شود.در ارتباط با تنوع فرهنگی اگر بخواهیم به میراث گذشته اکتفا کنیم، کافی نیست. بلکه باید جنبش نرمافزاری دنبال شود تا خود را با شرایط دنیا هماهنگ کنیم و فقط مصرفکننده نرمافزارهای غربی نباشیم. برای خود نرمافزار بسازیم و به کشورهای دیگر هم صادر کنیم. در اینجا بایدجنبش عظیمی در این راستا ایجاد شود، دولت هم باید بودجه سنگینی برای این منظور در نظر بگیرد، از دانشگاهیان کمک بگیرید و سازمانهای مختلف دولتی در این زمینه هماهنگ باشند.
*انجمن مطالعات جامعه اطلاعاتی که به صورت تخصصی به بررسی مسائل آن میپردازد، در حال حاضر چه مباحثی را مطالعه میکند؟
**ما در انجمن مطالعات جامعه اطلاعاتی، شناخت هدفهای جامعه اطلاعاتی را در نظر داریم. قرار است از مهر هم ماهانه یک سخنرانی و هر ۳ ماه یک بار سمینارهایی را برگزار کنیم. مطالعه تنوع فرهنگی هم از برنامههای اصلی انجمن است؛ چون مهمترین مساله روز، جامعه اطلاعاتی و محتوای آن است. در اجلاس ژنو و تونس هم برای جامعه اطلاعاتی ۱۱ هدف تعیین شده که یکی از آنها تنوع فرهنگی است.
*با شرایط موجود، فکر میکنید چه زمانی میتوانیم جامعه اطلاعاتی داشته باشیم؟
**ما وارد جامعه اطلاعاتی شدهایم. البته به معنای تحتاللفظی جامعه اطلاعاتی که کامپیوتری شدن همه کارهاست. به هر حال، ما ورود به جامعه اطلاعاتی را آغاز کردهایم. اما باید نظاممند باشد، سیاستگذاری و برنامهنویسی شود. سختافزار و نرمافزار را باید به طور هدفمند با یکدیگر توام کنیم. نرمافزار و برنامه تهیه کنیم تا محتوای ملی و بومی داشته باشیم. در غیر این صورت، همیشه مصرفکننده نرمافزارهای غربی خواهیم بود.
دسترسی به امکانات، فناوریهای نوین و منابع به عنوان یک شاخص، پیششرط جامعه اطلاعاتی است که شاید بدون آن نتوان تحقق جامعه اطلاعاتی را متصور شد. اما فاصلههایی که میان کشورها وجود دارد، از یک سو و فاصلههایی که در داخل یک کشور مثل ایران میان گروهها و طبقات وجود دارد، مانع دسترسی برابر به فناوری و امکانات میشود.
این فاصلهها در همه جوامع وجود دارد. فاصلههایی که به لحاظ اقتصادی، فرهنگی و آموزشی وجود دارد و این فاصله از نظر ارتباطات هم هست. به دلیل این که ما فقط به فناوریهای نوین ارتباطی توجه کنیم کافی نیست، بلکه زمینههای مهم اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. در کشور ما حرفهایی در این زمینه بیان میشود، اما باید جنبه علمی پیدا کند و برنامههای توسعهای پیگیری شود.
علاوه بر دسترسی نداشتن همه افراد جامعه به فناوری، منابع و فاصلههای ارتباطاتی، اقتصادی و فرهنگی موجود، مساله دیگری که وجود دارد، نبود توان استفاده مطلوب از منابع است. بسیاری از افراد که فناوریها را در اختیار دارند، نمیتوانند از آن استفاده کنند. مثلا افراد به اینترنت دسترسی دارند؛ اما چون به زبان مسلط نیستند، نمیتوانند بدرستی از آن بهره ببرند. آموزش در خصوص جامعه اطلاعاتی و اینترنتی را باید از دبیرستان شروع کرد. در فرانسه از سال آینده در کنار رشتههای دبیرستانی، ریاضی فیزیک و علوم طبیعی، رشته جامعه اطلاعاتی و اینترنت هم قرار میگیرد. آنها جامعه اطلاعاتی را پس از دوره ابتدایی در سال اول دبیرستان تدریس میکند؛ اما ما هنوز این رشتهها را در دانشگاهها نداریم.
*نقش محوری اطلاعات در تحولات و توسعه جوامع امروز تا چه حد در کشور ما مورد توجه قرار گرفته است؟
**همانگونه که پیش از این صنعت نقش موثری در توسعه داشت و توسعه صنعتی عامل اصلی توسعه بود، پس از آن باید به توسعه اطلاعاتی توجه شود و همه امکانات اطلاعاتی و ارتباطی در اختیار قرار گیرد تا راه صحیح توسعه را در پیش بگیرد.