حسن فتحی
پس از 10 سال قرار است کوفی عنان دبیرکل سازمان ملل جای خود را به یکی از کاندیداهای قاره کهن بدهد. در این رابطه وزیر خارجه پیشین کره جنوبی در پی جلب رضایت اعضای شورای امنیت موفق شد موقعیت خود را تثبیت کرده و گام نهایی را برای در دست گرفتن سکان بزرگترین سازمان بینالمللی بردارد.
بانکیمون 62 ساله دومین آسیایی است که از زمان تأسیس سازمان ملل دبیرکل این سازمان میشود و باید راه دبیران کل پیشین از جمله کوفی عنان را ادامه بدهد.
مسئولیت دبیرکلی سازمان ملل 5 سال است و در صورتی که شخص دبیرکل بتواند رضایت 5 عضو دایم شورای امنیت را جلب کند میتواند برای یک دوره دیگر این مسئولیت را بر عهده بگیرد به همین دلیل کوفی عنان در 10 سال گذشته دبیرکل بوده است.
براساس یک توافق نانوشته میان اعضای سازمان ملل مسئولیت دبیرکلی سازمان ملل به صورت چرخشی میان کاندیداهای قارههای جهان تقسیم شده است و این بار پس از بیش از 3 دهه نوبت قاره کهن بود. همچنین اعضای دایم شورای امنیت توافق کردهاند برای این که شبههای به وجود نیاید هیچگاه آنها از خود کاندیدایی معرفی نکرده و در حقیقت خودشان این مسئولیت را عهدهدار نشوند. به همین دلیل از زمانی که سازمان ملل شکل گرفته تاکنون هیچگاه شاهد روی کار آمدن دبیرکلی از آمریکا، انگلیس، فرانسه، چین و شوروی یا روسیه نبودهایم.
آخرین و یا در حقیقت دبیرکل قبلی که از آسیا به این مسئولیت برگزیده شده بود از منطقه جنوب شرقی آسیا از کشور میانمار یا برمه بود که در زمان او شاهد جنگهای اعراب و اسراییل بودیم. اوتانت دبیرکل برمهای سازمان ملل اگر چه توانست سیاست مستقلی را میان اعراب و اسراییل پیش بگیرد ولی از آنجا که اعضای دایمی شورای امنیت از حق وتو برخوردارند و دبیرکل از آزادی عمل چندانی برخوردار نیست نتوانست آنگونه که باید و شاید در این مسئولیت ایفای نقش کند به همین دلیل انتظار نمیرود بانکیمون کرهای هم قادر باشد گامهای اساسی در راهحل و فصل مشکلات عمده جهان حتی شبه جزیره کره کشورش در آن واقع شده برمیدارد.
شبهجزیره کره و کشورهای این منطقه در این مدت شاهد تغییر و تحولات بسیاری بودهاند که از جمله آنها اولین آزمایش هستهای کره شمالی و روی کار آمدن «آبه» نخستوزیر جدید ژاپن بود. با توجه به شعارهای نخستوزیر جدید ژاپن مبنی بر گرایش به همزیستی صلحآمیز با همسایگان و کاستن از تنش با چین و کره شمالی، آنچه روی داد اوضاع را به شدت آشفته کرده و بر این واقعیت صحه گذارد که پیونگ یانگ رژیم قابل اعتمادی نیست و نمیتوان به وعدهها و حتی تعهدات آن پایبند بود. لذا در این شرایط مسئولیت دبیرکل کرهای سازمان ملل سختتر میشود زیرا او از یک سو باید به گونهای عمل کند تا مانع تشدید بحران شبه جزیره کره شده و در راستای مهار بحران حرکت کند و از سوی دیگر روند امور باید به گونهای باشد که شائبه جانبداری از کشورش در مقابل رقیب شمالی به وجود نیاید. او در مصاحبهای به تشریح دیدگاههای خود پرداخته و صراحتا بر این مساله تأکید کرده که سازمان ملل برای مواجهه با چالشهای جدید باید از نو متولد شود. او مدعی شده که در ارتباط با بحران شبه جزیره کره از وضعیت بهتری نسبت به دبیران کل پیشین برخوردار است زیرا از شبه جزیره کره آمده و تجربیات بیشتری دارد. او میگوید: تلاش خود را برای مذاکره و همکاری با طرفین که از این مناقشه نگران هستند به کار خواهد گرفت. دبیر کل کرهای معتقد است که در صورت تلاش برای پیاده کردن طرح پیشنهادی خود حاضر به سفر به کره شمالی و مذاکره با سران این کشور است ولی مساله این است که مشکل جهان و سازمان ملل، صرفا شبهجزیره کره و آزمایشات هستهای کره شمالی نیست بلکه سازمان ملل از زمان شکلگیری تاکنون با بحرانهای بسیاری مواجه بوده که برخی از این بحرانها حل و فصل شده و خاتمه یافته و به قولی پرونده آنها برای همیشه بسته شده ولی برخی دیگر همچنان مطرح بوده و پروندهشان گشوده است.
اگر نگاهی به سوابق مسایل و بحرانهایی که در سازمان ملل مطرح شدند بیندازیم آشکار خواهد شد که اولین پروندهای که شورای امنیت مجبور به بررسی آن شده و در قبال آن موضعگیری کرد پرونده ایران بود. ایران که از اعضای اولیه سازمان ملل است زمانی که با امتناع ارتش سرخ شوروی برای خروج از بخشهای شمالی ایران خصوصا آذربایجان مواجه شد ناگزیر گردید برای اعاده حیثیت و وادار کردن اشغالگران به تخلیه کشور، پروندهای را در شورای امنیت بگشاید. اگر چه این پرونده در نهایت با توافق تهران و مسکو و خروج ارتش شوروی و پایان یافتن مقوله اشغالگری و شورش آذربایجان به صورتی مسالمتآمیز بسته شد اما پروندههای دیگری هستند که با وجود گذشت 5 دهه هنوز هم مشکلآفرین هستند. در طول این سالها، تمامی دبیران کل شورای امنیت نیز نتوانستهاند راه حل و فرمولی اصولی برای حل و فصل این مسایل پیدا کنند که در این رابطه میتوان به مقوله اسراییل و فلسطین و یا بحرانهای صحرای غربی و کشمیر اشاره کرد.
البته در سالهای اخیر نیز مسایل دیگری به مشکلات سازمان ملل افزوده شده که از جمله آنها میتوان به مقولههای افغانستان، عراق، لبنان و یا جنگهای قومی و قبیلهای در قاره آسیا اشاره کرد.
صلاحیت دبیر کل سازمان ملل که مسئولیت دبیرخانه را عهدهدار است باید به تایید شورای امنیت رسیده و پس از کسب آرای اکثریت شورای امنیت به مجمع عمومی معرفی شود. در حقیقت میتوان ادعا کرد که دبیر کل، موظف به جلب رضایت 5 عضو دایم شورای امنیت بوده و آرای مجمع عمومی عمدتا فرمایشی است زیرا آنها صرفا موظف به تایید نطر شورای امنیت میباشند. در این ارتباط وزیر خارجه پیشین کره جنوبی هم که با رقبای قدرتمندی از هند، سریلانکا و افغانستان مواجه بود موافق شد در رایزنیها رضایت اعضای شورای امنیت را جلب کند. به این ترتیب از چند روز دیگر او رسما جای کوفی عنان را گرفته و دبیر کلی به قاره سیاه باز خواهد گشت.
سازمان ملل را یاد مولود جنگ دوم جهانی دانست زیرا در کوران جنگ متفقین به این نتیجه رسیدند که نیاز به یک سازمان فراگیر بینالمللی برای مهار بحرانها و پرهیز از بروز جنگ است به همین دلیل منشور ملل متحد آماده و تهیه شده و پس از تصویب منجر به تاسیس سازمان ملل شد که امروزه اکثریت قریب به اتفاق کشورهای جهان را شامل میشود.
در طول این سالها سازمان ملل دبیران کلی از قارههای مختلف دیده و برخی از آنها نیز جان خود را بر سر ماموریتی که داشتند از دست دادهاند به طور مثال داک هامر شولد دبیر کل پیشین سازمان ملل زمانی که برای حل مشکل کنگو در زمان لومیا به این منطقه در قاره سیاه مسافرت کرده بود جان خود را از دست داد.
سازمان ملل در حقیقت جامعه ملل شد که در فاصله دو جنگ جهانی شکل گرفته و مقر آن در سوییس بود ولی این سازمان موفق به مقابله با بحرانها نشده و در نهایت از بین رفت زیرا در زمان حیات که مصادف با روی کار آمدن و رشد فاشیسم در اروپا بود قدرتهای فاشیستی نظیر هیتلر، موسولینی، فرانکو و استالن توجهی به خواستهها و اهدافش نکرده و زمینه تضعیف و سقوط آن را فراهم آوردند.
سازمان ملل در طول سالهای گذشته با انتقاداتی از سوی کشورهای مختلف مواجه بوده است در این میان تعدادی از کشورها نسبت به دارا بودن حق وتو توسط 5 عضو دایمی شورای امنیت معترض بوده و آن را نوعی تبعیض نسبت به بقیه اعضا میدانستند اما اعضای 5 گانه دایمی به هیچ وجه مایل به از دست دادن این امتیازات نیستند. از مسایل دیگری که مطرح است افزایش اعضای شورای امنیت، تجدید سازمان و تعریف مجدد ماموریتها و اهداف این مجموعه است به همین دلیل انتظار میرود در دوران بانکیوون کرهای شاهد تغییراتی در تشکیلات و برنامههای سازمان ملل باشیم. در کنار تمامی ماموریتها آنچه در این سالها اهمیت یافته «صلحبانی» این سازمان بوده که حکایت از حضور فعال صلحبانان در مناطق بحرانی جهان است. آخرین نقطهای که گروههای صلحبان سازمان ملل در آن استقرار یافتند جنوب لبنان پس از جنگ 33 روزه با اسراییل بود. با توجه به این واقعیتها باید اعتراف کرد که شغل دبیر کلی سازمان ملل، شغل بسیار پردردسری است زیرا دبیر کل موظف است هم رضایت 5 عضو دایمی شورای امنیت را جلب کند و هم خواستههای اعضای مجمع عمومی را برآورده سازد.