آزیتا لقایی
فرمان مشروطیت در 14 مرداد 1285 ش/14 جمادیالثانی 1324/5 آگوست 1906 م صادر شد. براساس آن مردم رخصت یافتند مجلسی مرکب از نمایندگان منتخبشان را برای مشاوره در امور مهم مملکتی و نظارت بر کار وزرا تشکیل دهند. به موجب همین دستخط، مظفرالدین شاه متعهد شد که نظامنامه و ترتیبات این مجلس و لوازم تشکیل آن را مرتب و مهیا کند. پس از بازگشت روحانیون مهاجر از قم به تهران و انجام دید و بازدیدهای معمول در 27 مرداد 1285/20 جمادیالثانی 1324ق/18 آگوست 1906 م مجلسی با حضور سه چهار هزار نفر از روحانیون، تجار، وزرا، شاهزادگان و عموم مردم در مدرسه نظامیه تشکیل شد.
مشیرالدوله صدراعظم در سخنرانیاش درباره علت گردهمایی آن روز گفت: "چون لایحه قواعد انتخابات و لایحه نظامنامه این مجلس شورای ملی باید با کمال دقت موافق دستخط مبارک همایونی ترتیب داده شود و البته میدانید که انجام این کار مستلزم وقت و فرصت معینی است، لهذا برای این که بندگان اعلیحضرت اقدس شاهنشاهی خلدالله ملکه، دلیلی واضح و حجتی کافی در تصمیم رای مبارک خودشان برای تشکیل و ترتیب مجلس شورای ملی به قاطبه اهالی ایران داده باشند مقرر فرمودند که عجالتا محل موقتی این مجلس محترم، معین و در آنجا با حضور آقایان علما و وزراء و اعیان و اشراف و تجار و اصناف، صرف شیرینی و شربت شود."
حاج شیخ مهدی سلطان المتکلمین هم از طرف ملت لایحهای قرائت کرد که ضمن تشکر از شاه و صدراعظم اعلام کرد: "عجالتا با این معدو وکلاء که منتخبین از پایتخت میباشند شروع به مقصود نموده انتظار میبریم که به فرصت وکلایی که باید از تمام بلاد منتخب شوند به ترتیب مخصوص انتخاب شده در دارالخلافه حاضر شوند و هر چه زودتر این مجلس که مجلس شورای ملی باشد موافق نظامنامه، تکمیل نواقص خود را نموده در استحکام مبانی سلطنت و استقرار حقوق ملت، نتایج مستحسنه را به عون الهی ظاهر سازد."
پس از نطق او، مردم به صرف شربت پرداختند، سپس مجلس را ترک کردند. به این ترتیب مجلس موقتی تشکیل شد که نمایندگان آن از طریق آراء مردم انتخاب نشده بودند. این مجلس موقتی تا تشکیل مجلس منتخب هفتهای 2 روز تشکیل جلسه داد و از طرف آن 12 نفر که مرتضی قلیخان صنیعالدوله، مخبرالسلطنه، حاجامین الضرب، محققالدوله، صدیق حضرت، حاج معین بوشهری و آقامیرزا محسن از جمله آنها بودند، مامور نوشتن نظامنامه انتخابات مجلس شدند. پس از تهیه نظامنامه و تایید آن به وسیله مظفرالدین شاه انتخابات تهران در 25 شهریور 1285ش/27 رجب 1324ق/16 سپتامبر 1906 م آغاز شد.
همچنین قرار شد فقط با حضور نمایندگان تهران مجلس شورای ملی را افتتاح کنند و منتظر نتیجه انتخابات شهرستانها نمانند. هیات ناظر بر انتخابات تهران عبارت بودند از مخبر السطنه رئیس، مشیر دیوان منشیباشی از طرف صدراعظم، اعظمالسطنه و خازنالملک از طرف حکومت تهران، اسداللهمیزرا و ثقهالسطنه از طرف شاهزادگان، امجدالسلطان از طرف قاجاریه، آقا سید حاجآقا و میرزا طاهر تنکابنی و سید محمدتقی هراتی و شیخ سیفالدین از طرف علما و طلاب، حاج سیف محمد صراف از طرف تجار، حاج محمد ابراهیم و آقا شیخ حسین سقطفروش از طرف اصناف، انتخابات تهران برگزار شد و تقریباً بیشتر نمایندگان تا 11 مهر 1285ش/14 شعبان 1324ق/2 اکتبر 1906 م انتخاب شدند.
در مورد شیوه انتخاب نمایندگان گفتگو بسیار است. ناظمالاسلام کرمانی در تاریخ بیداری ایرانیان مدعی است که "این مجلس بر وفق نظامنامه نمیباشد و دست تقلب و تدلیس در کار داخل شده" و معتقد است متمولان با رشوه نتیجه انتخابات را تعیین کردهاند نمونههایی هم برای اثبات ادعایش ذکر میکند. مرحله بعد تعیین روز تشکیل مجلس بود. ابتدا تمصمیم داشتند افتتاح مجلس در نیمهشعبان باشد، اما منصرف شدند.
یحیی دولت آبادی در این باره مینویسد: قرار است روز پانزدهم شعبان که عید مولود صاحبالزمان است روز افتتاح رسمی مجلس شورا باشد، ولی به دو ملاحظه تأخیر میشود؛ یکی به ملاحظه تمام شدن انتخابات و دیگر آن که روز افتتاح مجلس عید مخصوص باشد و با عید مذهبی تداخل نشود. "از این رو روز جمعه 13 مهر 1285/16 شعبان 1324/5 اکتبر 1906 م دعوتنامه رسمی از طرف مشیرالدوله صدراعظم برای عموم علما، وزراء، شاهزادگان، اعیان و سفرای خارجه ارسال شد و از آنها برای افتتاح مجلس شورا در روز یکشنبه 15 مهر 1285 ش/18 شعبان 1324ق/17 اکتبر 1906 م دعوت به عمل آمد.
در روز موعود 3 ساعت مانده به غروب مدعوان در اتاق برلیان عمارت گلستان جمع شدند. مظفرالدین شاه در مجلس حضور یافت و نظامالملک خطابه شاه را قرائت کرد. پس از پایان خطابه موزیک نظام نواخته شد و پس از پایان جلسه سلام، نمایندگان به مدرسه نظام که برای تشکیل مجلس شورا در نظر گرفته شده بود رفتند، ولی به دلیل ضیقوقت جلسه را به عصر روز دوشنبه 16 مهر 1285ش/19 شعبان 1324ق/8 اکتبر 1906م موکول کردند. در آن جلسه صنیعالدوله به ریاست مجلس برگزیده شد و برای نخستین بار مجلس شورای ملی در ایران کار رسمیاش را آغاز کرد.