مژگان ایلانلو
*آقای ابطحی، چه دلیلی باعث شد که به فکر تاسیس موسسهای به نام گفتوگوی ادیان بیفتید؟
**در سال 79 زمانی که اوضاع و احوال جهانی، شرایط مناسبی را برای جهان اسلام و به ویژه مسلمانان ایرانی، ترسیم نمیکرد، به همراه گروهی از دوستان و همفکران تصمیم گرفتیم که موسسهای را به نام گفتوگوی ادیان تاسیس کنیم تا خلاء وجود چنین مرکزی را تا حدودی پر کرده باشیم. این نخستین دلیل بود و البته در روند کار با توجه به استقبال غیرمنتظرهای که توسط موسسات مشابه خارجی از این مرکز صورت گرفت، بیش از پیش به ضرورت تاسیس این موسسه پی بردیم، این نکته واقعاً تاسف برانگیز است که فقه پویا و غنی شیعه با توجه به فرهنگ عظیم ایرانی و پشتوانه غرورانگیز سیره امامان در رابطه با گفتوگو و تعامل با ادیان دیگر از سابقه اجرایی طولانی برخوردار نیست.
* موسسه گفتوگوی ادیان چگونه موسسهای است؟ دولتی، غیردولتی یا نیمه دولتی.
**موسسه گفتوگوی ادیان موسسهای غیردولتی یا به اصطلاح رایج آن NGO است، به معنای واقعی کلمه. چه آن زمان که من رئیس دفتر رئیسجمهور خاتمی بودم و چه حالا که تقریباً دغدغه اصلیام حضور در این موسسه است، تمام تلاش من و همکارانم در این بوده است که موسسه را از وابستگی به دولت مبرا کنیم و این تلاش هم با دقت و وسواس انجام شده است. علاوه بر آن که ما و پنج موسسه دیگر ایرانی تنها NGOهای ایرانی عضو در شورای اقتصادی، اجتماعی سازمان ملل متحد هستیم و اصلیترین شرط تداوم عضویت در این مرکز بینالمللی، عدم دریافت کمکهای دولتی از سوی NGOهای عضو است.
* پس سئوال اصلی را اینجا میتوان مطرح کرد که موسسه گفتوگوی ادیان که یک NGO است و کمکهای دولتی هم دریافت نمیکند با توجه به ویژگیهای کشوری مانند ایران که موسسات فرهنگی آن خیلی از نظر اقتصادی دارای درآمدزایی نیستند، بودجه خود را از کجا تامین میکند؟
**این سئوال رایجترین و قابل پیشبینیترین سئوالی است که بعد از طرح موضوع غیردولتی بودن موسسه گفتوگوی ادیان مطرح میشود و ما در طول این سالها بارها به این سئوال پاسخ دادهایم؛ ببینید اولاً موسسه گفتوگوی ادیان موسسهای عریض و طویل نیست، موسسهای جمع و جور و در عین حال پرکار است. ما تعداد کمی کارمند تمام وقت داریم و بیشتر برنامههای خود را به صورت پروژه انجام میدهیم، با افرادی که به صورت قراردادی با آنها کار میکنیم. سیاست ما هم در این است که هر پروژهای خودش هزینه خود را تامین کند و راههای درآمدزایی را پیدا کند. در پروژهها که معمولاً به صورت مشترک برگزار میشود میتوان هزینهها را سرشکن کرد و در واقع شریکهایی پیدا کرد که بتوانند بودجه را تامین کنند، درست مانند دیگر مراکز فرهنگی که برای انجام پروژههای خود به صورت اشتراکی با مراکز دیگر عمل میکنند، مثلاً تامین نیروی فکری و محتوا و مضمون علمی کار با موسسه است و کارهای اجرایی و اقتصادی آن با شرکا. علاوه بر آن موسسه نشریه و محصولات دیگری هم دارد که به فروش میرساند که آن هم درآمدهایی برای ما دارد.
* پیش از موسسه گفتوگوی ادیان، چند موسسه و مرکز مشابه دیگر نیز که تقریباً در همین زمینه فعالیت میکنند در ایران مشغول به کار بودهاند، مانند مرکز گفتوگوی ادیان که وابسته به سازمان ارتباطات است و یا مرکز تحقیقات ادیان و مذاهب در قم. شما تفاوت میان موسسه گفتوگوی ادیان را با آنها در چه میدانید؟
**شاید مهمترین تفاوت موسسه گفتوگوی ادیان با مراکز مشابه در آن است که آنها بعد تبلیغات دینی و اسلامیشان قوت بسیاری دارد و در مواقع تلاش میکنند که موسسهای تبشیری باشند، در حالی که موسسه گفتوگوی ادیان یک موسسه اطلاعرسانی است و این مسئله اطلاعرسانی در مراکز مشابه یا وجود ندارد یا خیلی کم است. البته تفاوت مهم دیگر ما در نوع دیدگاه ما با آنها است که بر روی شکل کار تاثیر میگذارد.
*شما در مورد چه چیزی اطلاعرسانی میکنید؟
**در یک کلام در مورد همه اوضاع و احوال ادیان دیگر به پژوهشگران داخلی اطلاعرسانی میکنیم. موسسه ما یک مرکز پژوهشی عریض و طویل نیست بلکه بیشتر بعد رسانهای خود را تقویت کرده است و مخصوصاً در بعد مجازی آن و در این زمینه آنقدر پیشرفت کرده است که اگر همین امروز بگویند این موسسه تعطیل است ما حدود شصت درصد از فعالیتهایمان را در یک اتاق کوچک و با چند کامپیوتر میتوانیم انجام دهیم. شما ببینید، سایت اینترنتی موسسه گفتوگوی ادیان لینک تمامی مراکز مهم گفتوگو در سراسر جهان را مانند یک مخزن پوشش میدهد و این نکته بسیار مهمی است. ارتباطات اینترنتی ما با شخصیتهای مهم دنیا و نیز مراکز بنیادی گفتوگو در سطح است که تقریباً میتوانیم ادعا کنیم نمونه دیگری ندارد و خب این مسئله پروژهای است که برای آن بسیار زحمت کشیده شده است و در حال حاضر هم افراد بسیاری از آن استفاده میکنند. همچنین ما آدرس اینترنتی و ایمیلی بسیار غنی داریم که در جای خود منحصر به فرد است و این مسئله باعث ایجاد شبکه ارتباطی بسیار خوبی شده است که کارهای دیگر موسسه را نیز تحت تاثیر خود قرار میدهد، کارهایی نظیر شرکت در سمینارها، نشستها و همایشهای بینالمللی و ارتباط با مراکز مهم دنیا.
*نشریه اخبار ادیان هم در راستای همین اهداف منتشر میشود؟
**بله، همینطور است. ما در این مجله اخبار و حوادث مهم دنیا به علاوه نظرات و پژوهشهایی که در دنیای بیرون در حوزه ادیان اتفاق میافتد را پوشش میدهیم و در واقع پلی هستیم که اخبار مربوط به دین و مسائل گفتوگوی ادیان را از نقاط مختلف دنیا گردآوری کرده و به مخاطب ایرانی ارائه میدهیم. این نوع سیستم خدمات فرهنگی و رسانهای که ما در موسسه انجام میدهیم بسیار مهم و اساسی است و در همه جای دنیا درباره آن با جدیت قضاوت میشود اما متاسفانه در ایران کار نوپایی است و محققان به میزان اطلاعاتی که از فضای ادیان دیگر دارند میتوانند خود را صاحبنظر بدانند. شاید یکی از دلایل مهم اقبال عمومی به مجله اخبار ادیان از سوی گروههای مختلف فکری و سیاسی همین بیطرفی در انتقال اخبار باشد و شاید هم ضرورت مطلع شدن از چنین اخباری آنها را وامیدارد تا نشریه را مطالعه کنند حتی اگر اخبار آن برای آنها خوشایند نباشد.
* آقای ابطحی انتقاد جدی و اساسی که به مسئله گفتوگو ادیان در کل جهان مطرح است این است که طرفین گفتوگو از این مسئله به عنوان یک ابزار برای اهداف پنهانی خود استفاده میکنند، شاید بتوان مسئله را در شکل کاریکاتوری آن راحتتر توضیح داد، فکر میکنم گفتوگوی ادیان مانند رودررو شدن دو جنگجوی نظامی صلیبی است یا شمشیرهای تیز کرده که سپر آنها مانند یک ماسک جلوی صورت و شمشیرشان را پوشانده است و نقاشی روی ماسک و چهره خندان و آرام را نشان میدهد. در واقع میخواهم بگویم گفتگوی ادیان در جهان امروز چنین وضعیتی دارد، نظر شما چیست؟
**در مورد این کاریکاتور میتوان ساعتها بحث کرد اما نکته اساسی در اینجا است که همین طرفهای گفتوگو که الان شمشیرها و چکمههای جنگی خود را پشت ماسک خندان پنهان کردهاند، تا همین اواخر مستقیماً به روی هم شمشیر میکشیدند و خون هم را میریختند. اگر شما معتقد به این ماسک باشید حتی در صورت ظاهری بودنش باز هم توانسته است شمشیرها و چکمهها را مجبور به مخفی شدن کند و این نکته مثبتی است. اینکه جنگ و خونریزی دیگر مانند گذشته علنی و آشکار نیست و جان انسانها حرمت دارد.