رضا یغمایى
زمانى که فرانسیس بیکن انسان را به سمت کشف رموز و اسرار طبیعت فراخواند، ادیسون روشنایى را به شب هاى تار هدیه کرد، گراهام بل با خلاقیت خود تلفن را ابداع کرد و بیل گیتس دنیاى رایانه ها را دچار تحولات جدى کرد، دنیا در عین جهالت با حرکت به سمت توسعه به تأثیر بالاى علم در توسعه پى برد.
میزان پیشرفت علمى و دستیابى به روش هاى نوین تولید ثروت، برترى ملت ها در دنیاى امروز است.پیشرفت علمى زمینه ساز توسعه اقتصادى، فرهنگى، اجتماعى و سیاسى است.دیگر نیازى به ذخایر زیرزمینى نیست و قدرت ملل وابسته به دانش و دانش پژوهى است و کشورهایى که از تربیت نیروى انسانى غافل مى مانند فقط فروشنده مواد اولیه به کشورهاى پیشرفته دنیا خواهند بود و همچنان وارد کننده فراورده هاى مواد اولیه خود باقى خواهند ماند.
دنیاى امروز به درستى درک کرده است که رقابت اصلى ملل در توجه به دانش و تربیت دانش آموختگانى توانمند است.در واقع ملت هاى پیشرفته پى برده اند محرک موتور توسعه کشورها، انسان هاى خلاقى اند که مشعل داران توسعه و هدایتگران اصلى جوامع هستند. دانش امروز، سلاح اصلى توسعه کشورها و زبان رقابت آنهاست.این زبان حد و مرز نمى شناسد و در هیچ جغرافیایى نمى گنجد.علم بر اساس قوانین موجود حق همه انسان هاست و تلاش در زمینه دستیابى به آن فقط راه فرار از عقب ماندگى دول توسعه نیافته است.
ایران نیز همچون سایر کشورهاى دنیا براى توسعه و بقا وارد نزاع علمى شده است و در این راه از نیروى بالقوه جوانانى بهره مى برد که پرچم داران علم و دانش در همه عرصه هاى علمى هستند.گام هاى ایران در مسیر توسعه دیر، اما پرشتاب برداشته شد.با توجه به مفاد برنامه چهارم توسعه و آنچه در چشم انداز بیست ساله تدوین شده است، ایران باید به جایگاه رفیع علمى در منطقه و دنیا دست یابد.به طور حتم، تحقق این هدف، هر چند آرمانى به نظر مى رسد اما در یک برنامه ریزى منسجم امکان پذیر است.در این راه شیطنت هایى از سوى کشورهاى توسعه یافته صورت خواهد گرفت که این امر قابل پیش بینى است.دنیاى توسعه یافته با پیشرفت دول در حال توسعه منافع خود را در خطر مى بینند و از تحقق آرمان هاى علمى کشورهاى در حال توسعه ممانعت به عمل مى آورند.
مخالفتهاى غرب با پیشرفت علمى ایران
در دنیایى که دانش پاى خود را از مرزها فراتر نهاده است و آپارتاید علمى از سوى جهانیان محکوم مى شود، آمریکا و هم پیمانانش پیشرفت و توسعه در نگین خاورمیانه را برنمى تابند و برخلاف جریان، تصمیم به عقیم کردن دانش هاى بنیادین و کاربردى در این کشور اتخاذ کرده اند و در این راه از هیچ کوششى دریغ نمى کنند.از فناورى هسته اى که بگذریم، نیویورک تایمز گزارش مى کند، آمریکا و هم پیمانان اروپاییش براى اعمال تحریم علیه دانشجویان ایرانى دورخیز کرده اند.آمریکا که توان تحمل شکوفایى استعدادهاى جوان ایرانى را ندارد با مشارکت دوستان خود پیش نویسى را تقدیم روسیه و چین مى کند و خواستار تصویب قطعنامه اى علیه برنامه هاى هسته اى ایران مى شود.حتى تصمیم مى گیرد از تحصیل اتباع ایرانى در رشته هاى مرتبط با علوم هسته اى جلوگیرى کند.این در حالى است که بسیارى معتقدند آمریکا حتى ممکن است اجازه تحصیل دانشجویان ایرانى در رشته هاى فیزیک و ریاضیات را ندهد.
مقابله با توسعه علمى ایران از سوى آمریکا و هم پیمانان اروپاییش به همین جا ختم نمى شود.این ممانعت ها بسیار عمیق تر و برنامه ریزى شده تر از تصورات است.مخالفت با ورود دانشمندان ایرانى به کنفرانس نانوتکنولوژى فرانسه از دیگر اقدامات کشورهاى غربى در راستاى مبارزه با دانشمندان و توسعه علم در ایران در یک سال اخیر بوده است.آمریکا نیز به رغم صدور روادید از ورود فارغ التحصیلان دانشگاه صنعتى شریف به آمریکا جلوگیرى مى کند.آنچه روشن است و به راحتى مى توان برداشت کرد ترسى است که در چهره آمریکا نمایان است.آمریکا توان مشاهده چهره هاى علمى ایران را که از جان مایه مى گذارند، ندارد و براى خنثى کردن آنها تلاش بسزایى مى کند.مرداد ماه در سفر استادان دانشگاه صنعتى شریف به آمریکا، دولت این کشور با تهدید فارغ التحصیلان شریفى را وادار مى کند تا اعلام کنند از ورود به آمریکا منصرف شده اند.لوس آنجلس تایمز در آن زمان گزارش کرد، به متخصصان ایرانى ویزاى ۱۵ روزه اعطا شده بود اما به یک باره و بر اساس قانون امنیت ملى آمریکا (۲۰۰۲) تصمیم گرفته شد ضمن جلوگیرى از ورود این دانشمندان به آمریکا، این افراد بازداشت شوند.سخنگوى امور خارجه آمریکا از ذکر دلایل اقدام این کشور خوددارى مى کند و سیاست را بى ارتباط با این موضوع مى داند، اما لوس آنجلس تایمز مسائل هسته اى و جنگ لبنان را دلایل اصلى آمریکا در نپذیرفتن دانشمندان ایرانى مى داند و به نقل از وکلاى مهاجرت و حقوق بشر اعلام مى کند، اقدام آمریکا کوته بینانه بوده است.
اقدامهاى غرب در برابر تلاش دانشمندان تلاشگر ایرانى که لرزه بر اندام غرب انداخته است به این چند مورد ختم نمى شود.در سالى که هنوز چند ماهى از آن باقى مانده است و در هفته هاى گذشته، پلیس آمریکا خشونت را چاشنى اقدامهاى خود کرد و دانشجوى ایرانى دانشگاه UCLA را مورد شکنجه قرار داد.اقدامى که حتى دانشگاهیان آمریکایى را متأثر کرد.هر چند مسئولان رسمى این دانشگاه قول پیگیرى موضوع را داده اند، اما حکایت برخورد و مخالفت با دانشمندان ایرانى و جلوگیرى از پیشرفت روز افزون نگین خاورمیانه همچنان ادامه خواهد یافت، چون آن چه غرب را نگران کرده نیروى بالقوه جوانان دانشمند ایرانى است.
جایگاه علمى ایران در دنیا
بر اساس گزارش سازمان کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد، ایران بیست و دومین کشور دانشجویى جهان و چهاردهمین کشور دانشجویى جهان در رشته هاى فنى است.بر اساس همین گزارش در سطح خاورمیانه، ایران پس از مصر در جایگاه دوم قرار دارد و در رشته هاى فنى از مصر هم پیشى گرفته است.بر اساس این آمار، آمریکا، چین، هند، روسیه، ژاپن، اندونزى، کره جنوبى، برزیل و مصر برترین کشورهاى دانشجویى جهان هستند.
توسعه آموزش عالى پس از پیروزى شکوهمند انقلاب اسلامى سبب شده است، ایران به عنوان یکى از دانشجویى ترین کشورهاى دنیا قلمداد شود.ایران با توجه به هشت سال دفاع مقدس به چنین وضعیتى دست یافته است، چه بسا اگر موانعى این چنینى بر سر راه این کشور نبود، در حال حاضر وضعیت علمى آن بسیار ایده آل تر از اکنون بود.البته، هنوز ایران و دانش ایران در سطح دنیا از جایگاه قابل توجهى برخوردار نیست.تک مهره ها و ستاره هاى ایران در همه عرصه هاى علمى دنیا مى درخشند اما عملکرد جمعى در کشور ما مطلوب نیست.
نامى از دانشگاه هاى کشور در میان ۵۰۰ دانشگاه برتر دنیا دیده نمى شود و بسى جاى تأسف است که چنین آمارى حکایت دیگرى از وضعیت علمى کشور را نمایان مى کند.اما آنچه مسلم است، پتانسیل قابل توجه ایران و ایرانى است.پیش از انقلاب با جمعیتى حدود ۳۶ میلیون، ۱۴۰ هزار دانشجو در کشور وجود داشت اما امروز با جمعیتى حدود ۷۰ میلیون در حدود دو میلیون جمعیت دانشجویى داریم، یعنى آموزش عالى نسبت به پیش از انقلاب ۱۵ برابر رشد داشته است و این یک شاخص بسیار مثبت براى توسعه است.
در بعد تولیدات علمى نیز بر اساس آمار موجود در میان سال هاى ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۳ ایران با تولید مقالات علمى متعدد توانسته است تولیدات علمى خود را تا ۱۰ برابر افزایش دهد.براساس توزیع معرفتى و مطالعه تطبیقى رشد تولید علم در ایران روز به روز خاصیت آمارى بیشترى مى یابد و این رشد اجازه مى دهد تولید علمى کشور مورد محاسبه قرار گیرد.ضمن این که همکارى هاى علمى بین المللى ایران نیز در دهه اخیر رشد قابل توجهى یافته و بسیارى از کشورهاى دنیا ایران را شریک علمى خود مى دانند که از آن جمله مى توان به مشارکت ایران و آلمان در تولید داروى اینترفرون بتا اشاره کرد.
دیگران مى دانند، اما خود غافلیم
متأسفانه در کشور خود به آنچه داریم و سرمایه اصلى است یا پى نبرده ایم یا بى توجهیم.دانشمندان و پژوهشگران از وضعیت موجود رضایت کافى ندارند ولى احساس موفقیت در وطن و نه در قربت آنها را با همه سختى هاى موجود در کشور نگاه داشته است.بسیارى نیز که رفته اند توانایى موجود براى بازگشت آنها میسر است، فقط باید برنامه ریزى کرد و براى استفاده از آنها اقدامات قابل توجهى انجام داد.
غرب به پتانسیل علمى جوانان ایرانى پى برده است و بارها در آمارهاى مختلفى اعتراف مى کند که یکى از بالاترین درصد موفقیت ها متعلق به ایرانى است، چه در داخل کشور و چه در خارج از آن.
غرب بر اساس آمار موجود مى داند، بالاترین آمار دانشجویان غیر بومى در کالج هاى آمریکا مربوط به ایرانیان است.مى داند بالاترین نرخ تحصیل کرده در میان کشورهاى مهاجر آمریکا متعلق به ایرانیان است.مى داند ۸۴ درصد ایرانى هاى حاضر در آمریکا به زبان انگلیسى تسلط کافى دارند و ۴۶ درصد آنها داراى مدرک لیسانس به بالا هستند.ضمن این که به خوبى آگاه است ۴۳ درصد ایرانیان مقیم آمریکا در موقعیت هاى بسیار کلیدى این کشور اشتغال دارند و مى داند بیش از ۵۰۰ استاد ایرانى در برترین دانشگاه هاى آمریکا تدریس مىکنند.
همچنین غرب مى داند، جوان ایرانى در میان ۱۰ برلیان آمریکا به عنوان برترین انتخاب مى شود.مى داند، زن ایرانى، برترین زن فناورى دنیا شناخته مى شود.مى داند، زن ایرانى فضا را مى پیماید و مى داند، دانشجوى ایرانى با حداقل امکانات مدال هاى رنگارنگ المپیادهاى علمى را از آن خود مى کند و ...اینها همه و همه حاکى از توان بالقوه ایرانى است و غرب به خوبى به آن آگاه است و در ممانعت از تحقق این نیروى بالقوه تلاش مىکند.
آمریکا که خود امروز در آموزش عالى که پایه تربیت نیروى انسانى است دچار چالش شده است به طور حتم مخالفت هاى خود را با توسعه علمى در ایران مستمر خواهد کرد.وضعیت آموزش عالى امروز آمریکا نشان مى دهد پسران آمریکایى علاقه اى به مدرک نشان نمىدهند. تعداد دانشجویان علاقه مند به خروج از این کشور افزایش یافته و پذیرش دانشجویان بدون مدرک دیپلم معضلى براى این کشور شده است.
توسعه علمى ایران، خارى بر چشم دشمنان
در یک صد سال اخیر، شاهد وقایعى بوده ایم که در بیشتر فنون و علوم وارد کننده و مصرف کننده به شمار مى رفتیم.نظام هاى حکومتى قاجار و پهلوى تحت نفوذ استعمار بوده اند و با ابزارهاى مالى، سیاسى و تبلیغاتى ما را به سمت وابستگى سوق داده بودند.انقلاب اسلامى در همه ابعاد، بت غرب را در هم شکست و روحیه خود باختگى را به خود باورى تبدیل کرد.هرتحول فکرى، اخلاقى، نوآورى و اختراع که ممکن است موضوع ناممکنى را به ممکن تبدیل کند باید مورد توجه قرار گیرد.این خودباورى در فرمایشات مقام معظم رهبرى و معمار انقلاب بارها مشاهده شده است. توسعه علمى کشور مدیون روحیه خودباورى و دورى جستن از خودباختگى است که از بدو انقلاب محقق شده است.آمریکا و دیگر دشمنان که نسبت به پیشرفت هسته اى ایران اظهار ناراحتى مى کنند در واقع از توسعه علمى ایران هراس دارند.وظیفه ماست که بیش از پیش در راستاى توسعه علمى گام برداریم.