بیداری شیعیان یمن

 هادی محمدی‌فر
به دنبال موج بیداری جریان های دینی- سیاسی شیعی در کشورهای عراق، لبنان و بحرین بویژه بعد از حوادث یازدهم سپتامبر، یمن نیز به کشورهایی پیوست که با مطالبات مذهبی شیعیان روبروست. یمن نیز بیدار شد.
کشور یمن به دنبال توافق حاصله در دسامبر 1989 برای وحدت بین دو یمن در تاریخ 22 ماه مه 1990 جمهوری عربی یمن (یمن شمالی) و جمهوری خلق دموکراتیک یمن (یمن جنوبی) با یکدیگر متحد شدند و نام «جمهوری یمن» را برای خود برگزیدند. این کشور اکنون از مناطق جنوب غربی عربستان سعودی و مناطق کوهستانی، نوار ساحلی دریای سرخ، مستعمره سابق انگلستان یعنی عدن به وسعت 195 هزار کیلومتر مربع، مناطق تحت الحمایه جنوب عربستان، جزایر کاماران، جزایر سوکوترا و جزایر کوریا موریا تشکیل شده است.دین رسمی مردم یمن اسلام می باشد. مسلمانان اکثریت جمعیت کشور را تشکیل می دهند و سایر ادیان نیز پیروان اندکی دارند. فرقه زیدیه و شیعه اثنی عشره در حدود 6 میلیون نفر جمعیت دارند. زیدیه فرقه متمایل به شیعه می باشد که از بازماندگان سلسله زیدیه هستند که در زمان مامون خلیفه عباسی شورشی در یمن روی می دهد. خلیفه وقت یکی از سرداران خود به نام محمدبن عبدالله بن زید را برای سرکوبی این شورش به یمن اعزام می کند و این شخص سلسله زیدیه را در یمن تاسیس می کند.
پیروان فقه شافعی نیز در حدود 6 میلیون نفر هستند که این فرقه برخلاف دیگر فرقه های چهارگانه اهل سنت رابطه نزدیکی با شیعیان دارند و بعد از فتوای ابن شلتوت مصری (فقه شافعی مذهب) مبنی بر احترام به شیعیان و مذاهب شیعه، رابطه نزدیکی با شیعیان دارند متقابلا نیز شیعیان احترام خاصی برای پیروان فقه شافعی قائل هستند.مسلمانان یمن خود را از انصار می دانند و یکی از افتخارات آنان این است که خود را تنها کشوری می دانند که بدون جنگ و خونریزی و با رسیدن امیرالمومنین حضرت علی (ع) فرستاده حضرت رسول (ص) به اسلام گرویدند.
در سال های اخیر با تشدید فعالیت های وهابیون عربستان سعودی و نیز تلاش تفرقه افکنانه غربی و بویژه آمریکا و رژیم صهیونیستی اختلافات بین پیروان دو فرقه اسلامی زیاد شده است و منجر به درگیری های خونینی شده است. با تحولات یازدهم سپتامبر و پیروزی شیعیان در کشورهای منطقه خاورمیانه نگرانی سردمداران یمن از گسترش موج بیداری شیعه زیاد شده است به طوری که حاکمان یمن از وجود شیعیان در یمن به عنوان یک غده سرطانی یاد می کنند. علی عبدالله صالح در ادامه سیاست سرکوب شیعیان یمن، اخیرا فعالیت های جریان سیاسی- مذهبی پیروان زیدیه و اثنی عشره را محدود نموده است و به بازداشت و ترور رهبران شیعی اقدام می نماید. در این راستا علی عبدالله صالح در 4 فوریه سال جاری رسما با صدور فرمانی حمله به مناطق شیعه نشین شمال یمن را صادر نمود و این امر منجر به درگیری های وسیع میان ارتش یمن و شورشیان تحت رهبری عبدالملک الحوثی در استان صعده گردید.
در این درگیری ها 32 تن از شیعیان کشته و 62 نفر دیگر مجروح شدند. به نظر می رسد با توجه به عوامل داخلی، منطقه ای و بین المللی بحران پیچیده تر شود.در بررسی دلایل پیچیده تر شدن بحران شورشیان یمن باید گفت که سه عامل ملی، منطقه ای و بین المللی در این زمینه دخیل هستند که در زیر به بررسی اجمالی این دلایل می پردازیم.
الف) عوامل ملی: یمن کشور فقیری است و برخلاف دیگر کشورهای عربی کشور درآمد سرانه بالایی ندارد و نواحی شیعه نشین کشور یمن از همه فقیرترند و این امر زمینه های روانی شورش شیعیان را فراهم می نماید. از دیگر مواردی که باید در زمینه عوامل داخلی ذکر نمود ساختار قبیله ای کشور یمن می باشد. ساختار قبیله ای همیشه در نواحی شمالی یمن مستحکم تر بوده است و این ساختار قبیله ای مراودات و ارتباط بین اقوام و مذاهب را کاهش داده است که این امر زمینه ای است برای اختلاف بین مذاهب بویژه شیعه و سنی.از دیگر عوامل داخلی که باعث تشدید شورش شیعیان یمن می باشد، در حاشیه قرار گرفتن شیعیان در ساختار سیاسی و اداری نظام حاکم بر یمن، نظام سیاسی اداری حاکم بر یمن گرایش فقه شافعی دارند و برای ورود زیدی ها و اثنی عشری ها به ساختار محدودیت قائل هستند که این امر زمینه ای است برای اعترافات شیعیان.
ب) عوامل منطقه‌ای: پیروزی انقلاب اسلامی 1357 مقدمه ای شد برای مخالفت حاکمان یمن با شیعیان در سال 1990 و با وحدت دو بخش شمال و جنوبی این مخالفت ها بیشتر شد. حمله آمریکا به عراق و پیروزی شیعیان و نیز پیروزی حزب الله لبنان در معادلات نظام سیاسی لبنان و اخیرا نیز انتخابات بحرین که قریب به 65 درصد جمعیت شیعه نشین را دارد، منجر به این شد که دولت علی عبدالله صالح فعالیت خود بر علیه شیعیان را افزایش دهد.
توطئه القای هلال شیعی نیز به این امر شدت بخشید و دولت یمن شورشیان شیعه به رهبری عبدالملک الحوثی را متهم نمود که با کمک ایران به دنبال برقراری حاکمیت امامی مذهب هستند. گرچه حسین کمالیان سفیر ایران در صنعا، پایتخت یمن هرگونه دخالت ایران را در یمن رد کرد اما حاکمان یمن تحت تاثیر القائات غرب و کشورهای عرب منطقه شدیدا ایران را محکوم می نمایند.تحولات لبنان نیز تاثیر مستقیمی در کشتار شیعیان توسط دولت یمن دارد. حزب الله لبنان به رهبری سیدحسن نصرالله تداوم حیات دولت سینیوره را که هوادار غرب است با چالش جدی مواجه نموده است. بنابراین دولت علی عبدالله صالح نیز که یکی از متحدان آمریکا در منطقه می باشد از ترس نفوذ جریان های سیاسی شیعه در تبدیل شدن یمن به لبنان دیگر از هیچ کوششی برای سرکوب شیعیان فروگذاری نخواهد بود.عربستان سعودی نیز از دیگر کشورهایی است که مخالفت صریح خود را با قدرت گرفتن جریان شیعه در یمن اعلام نموده است: وزیر خارجه عربستان سعودی صراحتا اعلام نموده است ما چه بخواهیم چه نخواهیم سلفی هستیم. همان طور که می دانیم جریان سلفی شیعیان را مرتد می دانند و ضدیت آنان با شیعیان بر کسی پوشیده نیست. در درگیری های اخیر در کشور یمن نیز به نظر می رسد که نیروهای نظامی عربستان سعودی به طور مخفیانه از نیروهای ارتش یمن حمایت می نمایند. عربستان سعودی نیز از تبدیل شدن یمن به عراق دیگر هراسان است و با توجه به اینکه اقلیت شیعه در نواحی جنوب شرقی عربستان سعودی سکونت دارند و در تحولات سیاسی، اجتماعی، اداری دولت سعودی در حاشیه قرار دارند، بنابراین دولت سعودی تحت هیچ شرایطی حاضر به پذیرش قدرت یافتن شیعیان در یمن نیست و برای سرکوب جریان های سیاسی- دینی شیعه با دولت یمن همکاری خواهد نمود.
ج) عوامل بین‌المللی:
در کنار عوامل داخلی و منطقه ای، عوامل بین المللی هم تاثیر آشکاری دارد. از جمله این عوامل را می توان به شرح زیر برشمرد:
1- سیاست تبلیغاتی ایالات متحده آمریکا در راستای تامین منافع، موجب ایجاد نگرانی بی پایه و اساس از تقویت حضور شیعیان در یمن و از دست دادن متحد دیگر در خاورمیانه یعنی علی عبداالله صالح موجب شده است که افکار عمومی جهان را نسبت به خطر ظهور شیعیان در یمن بسیج نماید. در ضمن در معرفی شورشیان شیعه به عنوان تروریست و همکاری لازم را با دولت یمن انجام می دهد.
2- تلاش رژیم صهیونیستی به منظور تفرقه و اختلاف میان مسلمانان: رژیم صهیونیستی با ایجاد تفرقه و اختلاف سعی دارد به دو هدف دست یابد. اول تضعیف موقعیت مسلمانان در خاورمیانه به طور عام و در یمن به طور خاص، دوم بالا بردن توان نظامی و سیاسی خود برای مقابله با مسلمانان.
همان طور که می دانیم یمن از جمله کشورهایی است که به علت قرابت فرقه ای و نزدیکی فقه شیعه و سنی یعنی شافعی، زیدی ها و اثنی عشره ها امکان ایجاد تفرقه و اختلاف میان این فرقه ها به آسانی ممکن نیست و بنابراین رژیم صهیونیستی به کمک عوامل خود در یمن سعی دارد زمینه های وحدت ملی یمن را از بین ببرد. آنچه در یمن شیعیان خواستار آن هستند دستیابی به حقوق حقه خود در طی چندین سال در حاشیه ماندن است نه ضدیت با شافعی ولی رژیم صهیونیستی سعی دارد از این جریان بهره برداری نماید.