دانشگاهها به منظور به انجام رساندن وظایف خطیر و پویایی و ارتقای خود، نیازمند الگو و ابزار مناسب برای ارزیابی و اطمینان کیفی از روند برنامهها و فرآیندهای مربوط و کارآیی و اثربخشی دانش آموختگان در پژوهش هستند. از سوی دیگر، نظام آموزش عالی کشور باید با برنامهریزی دقیق در امور آموزشی، پژوهشی و تربیت نیروی انسانی، برای افزایش بهرهوری و استفاده بهینه از سرمایه های موجود در کشور تلاش کرده و بیش از پیش، نویددهنده شکوفایی و اقتدار علمی و فرهنگی جامعه باشد. دانشگاه برای حفظ پویایی خود نیازمند برنامهریزیهای توسعهای و راهبردی، بهبود فرآیندها و روشها و کنترل مستمر کیفیت است. انجام و تحقق هر یک از امور و فرآیندهای مذکور همراه با برنامهریزی دقیق، نیازمند اطلاعات واقعی، دقیق، مرتبط و روزآمد است.
نظام ارزیابی پژوهش و شاخصهای آن در نظام آموزش عالی به عنوان ملاکهای تشویق و تنبیه هستند که میتوانند عملکرد پژوهشگران را جهت داده و بر آن نظارت داشته باشند. یکی از ویژگیهای شاخصهای ارزیابی، جهتدهندگی خودکار این شاخصها است. شاخصهای ارزیابی پژوهش مهمترین شاخصهایی است که با توسعه کشور در ارتباط هستند، لذا بایستی در جهت پاسخگویی به نیازهای کشور قرار گیرند.
با توجه به درهم آمیختگی مفهومی موجود بین پژوهش و آموزش عالی به نوعی میتوان آنها را دو فعالیت کاملاً وابسته به هم تلقی کرد. بر این مبناست که نمیتوان فعالیتهای پژوهشی را از بطن فعالیتهای آموزش عالی جدا کرد. لذا شاخصهای ارزیابی در حوزه پژوهش در کلیه مباحث آموزش عالی تأثیرگذار است و این تأثیرگذاری، تصویری واقعی از وضعیت آموزش عالی کشور و روند تحولات و چالشهای آن در حوزه پژوهش را میطلبد. همینطور بایستی جهت بهبود بخشیدن به بودجههای پژوهشی در دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی، شاخصهای روشنی وجود داشته باشد. در این راستا منبع بودجهها بایستی اصلاح شود و نحوه هزینه کردن بودجهها را نیز به روشنی مشخص کنیم. در هر حال، امروز، فعالیتهای تحقیقاتی دانشگاهیان، با معضل غیرکاربردی بودن و با دوباره کاریهای بسیار زیاد مواجه است و این مشکل حل نخواهدشد، مگر اینکه پایگاه اطلاعاتی از شاخصهای مناسب و عملیاتی برای پژوهشها که شامل شاخصهای دقیق و جامعی از فعالیتهای پژوهشی باشد، وجود داشته باشد. هدف این پایگاه اطلاعاتی این خواهد بود که پژوهشها به سمت خروجی محور بودن و کاربردی شدن سوق داده شوند. در حال حاضر معیارهای ارزیابی پژوهشها دارای کارآیی و اثربخشی لازم نیستند و با عنایت به شاخصهای ارزیابی آموزش عالی در جمهوری اسلامی مصوب در شورای عالی انقلاب فرهنگی در تاریخ 26/8/1383، ضروری مینماید که در ضمن پژوهش راهکارهای مناسب در جهت به کارگیری مؤثر و نتیجه بخش شاخصهای فوق در حوزه پژوهش تهیه و تنظیم گردد و به عبارت دیگر با کلی و غیر واضح بودن شاخصهای موجود، ضرورت تغییر و اصلاح آنها وجود دارد. در این باره بایستی به سؤالات زیر پاسخ داده شود: شاخصهای موجود سنجش پژوهشها در کشور چه مشکلاتی دارند؟ آیا میزانهای به کار گرفته شده در حوزه ارزیابی پژوهشها، متناسب با نیازها و غایات برنامههای توسعه کشور و چشمانداز بیست ساله است؟ آیا شاخصها به اندازه کافی خروجی محور هستند که توجیه کننده بودجههای پژوهشی باشند؟ آیا شاخصهای موجود، نبایستی به تفکیک هر یک از شاخههای علوم ارائه شوند؟
تعریف شاخصهای ارزیابی، کاربرد شاخصها و انواع شاخصها
استفاده از ملاکها و اصولی که خصوصیات کیفی را در قالب کمیات بیان نموده و آنها را قابل بررسی و ارزشیابی کند، شاخص نام میگیرد. شاخصها معمولاً از نظریهها، نگرشها یا موقعیتها سرچشمه میگیرند و مانند علائمی که مسیر راه را مشخص میکنند، میتوانند مورد استفاده قرار گیرند. معمولاً برای اطمینان از اعتبار نتیجهگیریها و نشان دادن شرایط و وضع روانشناختی، جامعه شناختی، فرهنگی و آموزشی بیش از یک شاخص را مورد استفاده قرار میدهند تا احتمال بروز خطاها را کم نمایند (لطفیان، 1362).
براساس شاخصها، میتوان وضعیت مؤسسات آموزشی از لحاظ برنامهریزیهای آموزشی و یا انجام تحقیقات علمی را تشریح نموده و روند تغییرات آنها را بررسی کرد. با محاسبه شاخصها، میتوان مشکلات موجود مؤسسات آموزشی را مشخص کرد و پیشبینیهای لازم را برای رفع کمبودها در برنامههای آموزشی آتی به عمل آورد.
شاخصها معمولاً به صورت ارزشهای عددی قابل فهم و بیان میشوند و در زمان مشخص مورد استفاده قرار میگیرند (1973 OECD).
شاخصهایی که در ارزیابی پژوهش در آموزش عالی کشور در حال حاضر موجود است، عبارتند از:
شاخصهای ارزیابی آموزش عالی در حوزه پژوهش مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی در تاریخ 26/6/1383 زیر نظر هیأت نظارت و ارزیابی فرهنگی و علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در دو سطح منفک کلان و خرد به تصویب رسیده است.
ارزیابی کلان
در این سطح، وضع موجود آموزش عالی کشور در مقیاس ملی ارزیابی میشود و وضعیت هر یک از زیرمجموعههای آموزش عالی به صورت کلی و فراتر از دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی و سازمانهای مربوط مورد بررسی قرار میگیرد. این ارزیابی روند آموزش عالی کشور را در هر یک از حوزههای اصلی (زیرساختهای آموزشی، پژوهشی، دانشجویی، فرهنگی و بودجه و اعتبارات) معین و موقعیت نسبی آنها را در عرصه بینالمللی مشخص میکند.
ارزیابی خرد
در این سطح وضعیت دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی در مقایسه با یکدیگر ارزیابی میشود. گرچه بسیاری از شاخصهای تدوین شده در دو بخش خرد و کلان مشابه هستند، ولی سطح ارزیابی متفاوت است. ارزیابی خرد نهایتاً به دسته بندی دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی منجر میگردد. شاخصهای ارزیابی کلان و خرد آموزش عالی شامل شاخصهای کمی، کیفی و تحلیلی آموزش عالی بوده و در 5 حوزه اصلی: آموزشی، پژوهشی، دانشجویی، فرهنگی و اعتبارات و امکانات تدوین گردیده است.
بخش پژوهشی
شاخصهای پژوهشی شامل شاخصهای کمی، کیفی و تحلیلی در ارتباط با مراکز تحقیقاتی، محققین، انتشارات تحقیقاتی، تألیف و ترجمه کتب و مقالات علمی پژوهشی و... کنفرانسها، همایشها و... است.
شاخصهای پژوهشی
بخش کمی
درصد محققان دانشگاهی از کل محققان کشور.
تعداد محققان دانشگاهی در یک میلیون نفر جمعیت.
درصد کارشناسان پژوهشی از کل شاغلان تحقیقاتی به تفکیک در دانشگاههای دولتی و غیردولتی.
نرخ رشد محققان دانشگاهی به تفکیک گروههای عمده تحصیلی در سال.
تعداد شاغلان تحقیقاتی به تفکیک گروههای عمده تحصیلی.
تعداد مراکز تحقیقاتی به تفکیک در دانشگاههای دولتی، غیردولتی، پزشکی و غیرپزشکی.
تعداد پارکهای علم و فناوری وابسته به دانشگاه (به تفکیک در دانشگاههای دولتی و غیردولتی، پزشکی و غیر پزشکی).
تعداد عناوین مجلات و نشریات پژوهشی چاپ شده توسط دانشگاههای دولتی و غیردولتی.
تعداد اختراعات و تعداد اکتشافات دانشگاههای دولتی و غیردولتی که به ثبت رسیده است.
تعداد جوایز علمی کسب شده توسط اعضای هیأت علمی در دانشگاههای دولتی و غیردولتی.
تعداد سمینارها و کنفرانسهای علمی برگزار شده در کشور توسط دانشگاههای دولتی و غیردولتی در سال.
نسبت تعداد مقالات و کتب تألیف و ترجمه شده اعضای هیأت علمی به کل اعضای هیأت علمی به تفکیک و بر حسب مرتبه علمی .
درصد اعضای هیأت علمی صاحب تألیف و ترجمه کتاب، مقالات علمی و پژوهشی (از کل اعضای هیأت علمی )
تعداد کتابهای چاپ شده توسط اعضای هیأت علمی در سطح بینالمللی به زبانهای خارجی.
تعداد مقالات چاپ شده اعضای هیأت علمی در مجلات علمی ـ پژوهشی داخلی و مجلات نمایه شده در فهرستهای معتبر بینالمللی به تفکیک دانشگاههای دولتی و غیردولتی.
نسبت تعداد مقالات و کتب تألیفی و ترجمهای چاپ شده اعضای هیأت علمی به کل دانشجویان به تفکیک و برحسب مقطع تحصیلی و دانشگاه دولتی و غیردولتی.
تعداد عناوین کتابهای مرجع موجود در دانشگاههای دولتی و غیردولتی به تفکیک.
نسبت رایانههای متصل به اینترنت به تعداد دانشجویان به تفکیک در دانشگاههای دولتی و غیردولتی.
سرانه دانشجویی فضای کتابخانهها به تفکیک در دانشگاههای دولتی و غیردولتی.
درصد پژوهشهای دانشگاهی منتهی به تولید فناوری به تفکیک گروههای عمده تحصیلی در دانشگاههای دولتی و غیردولتی.
میزان درآمد دانشگاههای دولتی و غیر دولتی از فروش فناوری.
بخش کیفی
میزان تطابق تحقیقات انجام شده در دانشگاههای دولتی و غیردولتی با هدفهای برنامه توسعه کشور.
میزان رضایت اعضای هیأت علمی دانشگاهها از تسهیلات موجود برای ارائه و انتشار آثار علمی تخصصی خود در داخل و خارج از کشور.
میزان رضایت جامعه از نقش علمی دانشگاهها در حل مشکلات فنی و تخصصی در عرصههای مختلف جامعه.
کیفیت مراکز تحقیقاتی دانشگاههای کشور.
میزان بهرهبرداری از رایانههای موجود در دانشگاههای دولتی و غیردولتی در فعالیتهای علمی و پژوهشی.
شاخصهای ارزیابی خرد آموزش عالی
شاخصهای پژوهشی
بخش کمی
تعداد مراکز تحقیقاتی در دانشگاه.
درصد کارکنان تحقیقاتی از کل کارکنان.
تعداد اختراعات و اکتشافات به ثبت رسیده در سال.
تعداد جوایز علمی کسب شده توسط اعضای هیأت علمی در سال.
نسبت تعداد پژوهشگران به کل اعضای هیأت علمی در سال.
نسبت مقالات منتشر شده اعضای هیأت علمی در مجلات علمی ـ پژوهشی داخلی و مجلات نمایه شده در فهرستهای معتبر بینالمللی، به تعداد کل اعضای هیأت علمی به تفکیک در سال.
نسبت مقالات ارائه شده در کنفرانسها و سمینارهای علمی به تعداد کل اعضای هیأت علمی در سال به تفکیک داخلی و خارجی.
توزیع درصدی کتب تألیف و ترجمه شده، توسط اعضای هیأت علمی و دانشجویان.
نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی خاتمه یافته به کل اعضای هیأت علمی در سال.
درصد اعضای هیأت علمی استفادهکننده از فرصت مطالعاتی در سال به تفکیک مرتبه علمی و جنسیت.
متوسط ساعات استفاده از خدمات پایگاههای اطلاع رسانی به تفکیک استاد و دانشجو در سال.
نسبت تعداد عناوین مجلات علمی پژوهشی موجود در دانشگاه.
به تعداد رشتهها و به تفکیک داخلی و خارجی.
نسبت تعداد عناوین مجلات علمی پژوهشی موجود در کتابخانههای دانشگاه به زبانهای مختلف به کل دانشجویان.
تعداد گزارشها، پایان نامهها، اسناد و مدارک علمی موجود در کتابخانههای دانشگاه.
تعداد نسخههای خطی و اسناد قدیمی موجود در کتابخانههای دانشگاه.
تعداد دفعات ارزیابی مدیریت از وضعیت پژوهشی دانشگاه.
تعداد موارد تشویق و تقدیر اعضای هیأت علمی، دانشجویان و کارکنان به خاطر مشارکت در تحقیقات علمی، به تفکیک.
تعداد پیشنهادهای ارائه شده در حوزه تحقیقات به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و سایر وزارتخانهها و نهادها به تفکیک.
بخش کیفی
میزان تطابق تحقیقات انجام شده در دانشگاه با هدفهای برنامه توسعه کشور.
میزان کارآیی نظام اطلاعرسانی دانشگاه.
میزان تبادل استاد و دانشجو با سایر دانشگاههای جهان.
میزان رضایت اعضای هیأت علمی از تسهیلات موجود برای ارائه و انتشار آثار علمی تخصصی خود در داخل و خارج از کشور.
تحلیلی از این شاخصها
براساس مباحث مطرح شده به نظر میرسد عملیاتی نبودن شاخصهای موجود، چه در سطح کلان و چه در سطح خرد، نبود سیستم آماری مشخص برای هر یک از شاخصها، کلی بودن هر یک از شاخصها حتی در بخش خرد، عدم تفکیک شاخصها با توجه به رشتهها و شاخههای گوناگون (علوم انسانی، علوم پایه، فنی و مهندسی، کشاورزی، هنر) آموزش عالی، نبود ارتباط سیستمیبین شاخصهای موجود و سیستم بودجهبندی پژوهشها و عدم توجه به شاخصهایی که در حوزه پژوهش در کشورهای شاخص در این زمینه کار شده است، همه باعث شده است تا نتایج زیر برای شاخصهای ارزیابی پژوهشها در کشور ما نتایج اثربخشی باشند:
ـ در حال حاضر فعالیتهای تحقیقاتی دانشگاهی با معضل نداشتن خروجی و دوباره کاریهای بسیار زیاد مواجه هستند.
ـ عدم وجود معیار روشن و مشخص برای تعیین بودجه لازم برای فعالیتهای پژوهشی دانشگاهی.
ـ وضع شاخصهای ارزیابی پژوهش براساس منطقی صحیح و مبتنی بر ارزیابی کاربردی بودن خروجیها و رفع نیازهای کشور نبوده است.
ـ سیستم ارزیابی ISI به عنوان یکی از شاخصهای ارزیابی پژوهشها در کشور که بالاترین امتیاز را در بین شاخصها داراست با نیازها و برنامههای توسعه کشور تناسب ندارد.
ـ عدم تفکیک شاخصهای ارزیابی پژوهش با توجه به شاخههای علوم، به این معنی که هر یک از شاخههای علوم انسانی، علوم پایه، فنی و مهندسی، کشاورزی و هنر برای خود شاخصهای پژوهشی جداگانهای ندارد.
ـ به طور کامل، عملیاتی نبودن هر یک از شاخصها، به این معنی که شاخصهای ارزیابی موجود برای ارزیابی پژوهشها، فقط در چند مورد به خوبی مشخص است و در بقیه موارد سیستم ارزیابی به صورت کلی و نامشخص بیان شده است.
ـ شاخصهای ارزیابی پژوهشها در سطح کلان و خرد تفاوت زیادی با هم ندارند و این به رغم اینکه در متن اشاره شده است، ولی یک نقطه ضعف به شمار میرود.
ـ و در آخر اینکه پیشنهاد میشود، سیستم ارزیابی جدیدی برای پژوهشها در کشور ارائه شود و در آن نیازها و غایات برنامههای توسعه کشور و چشمانداز بیست ساله نیز در نظر گرفته شود تا از این رهگذر به توسعه که معلول پژوهش است، دست یابیم.